ଜନ ପ୍ରଶାସନର ବିବର୍ତ୍ତନ (Evolution of Public Administration)

ଏକ ଅଧ୍ୟୟନର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଜନ ପ୍ରଶାସନର ବିବର୍ତ୍ତନ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବଦଳୁଥିବା ଭୂମିକା, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବଢୁଥିବା ଜଟିଳତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ଶାଖା ଭାବରେ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ଏହା ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ, ଆନ୍ତଃ-ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଏବଂ ନୀତି-ମୁଖୀ ବିଷୟ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

ଜନ ପ୍ରଶାସନର ବିକାଶକୁ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ, ଯେଉଁଥିରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଅଧ୍ୟୟନ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରାଥମିକତା ରହିଛି।

୨.୧ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉତ୍ପତ୍ତି (Pre-1887 Phase)

ବ୍ୟାବହାରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ମେସୋପଟାମିଆ, ଇଜିପ୍ଟ, ଚୀନ୍, ଭାରତ ଏବଂ ରୋମ୍ ଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକରେ ସଂଗଠିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ସମୟରୁ ହିଁ ଜନ ପ୍ରଶାସନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଆସିଛି। ତେବେ ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏକାଡେମିକ ବିଷୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିନଥିଲା।

• ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ: ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା କୌଟିଲ୍ୟଙ୍କ ‘ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର’ ଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେଉଁଥିରେ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ, କର ବ୍ୟବସ୍ଥା (taxation), କୂଟନୀତି, ଆଇନ ଏବଂ ଜନକଲ୍ୟାଣ ପ୍ରଶାସନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
• ରୋମାନ ସଭ୍ୟତା: ସେହିପରି ରୋମାନ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆଇନଗତ-ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଏବଂ ସଂଗଠିତ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଶାସନକୁ ଏକ ପୃଥକ ଅଧ୍ୟୟନ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ନ ଦେଖି ଶାସନ ଏବଂ ରାଜନୀତିର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

୨.୨ କ୍ଲାସିକାଲ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟ / ପାରମ୍ପରିକ ଗୋଷ୍ଠୀ (1887–1930)

ଜନ ପ୍ରଶାସନର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଅଧ୍ୟୟନ ସାଧାରଣତଃ ୧୮୮୭ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଉଡ୍ରୋ ଉଇଲସନଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ “ଦି ଷ୍ଟଡି ଅଫ୍ ଆଡମିନିଷ୍ଟ୍ରେସନ” (The Study of Administration) ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାଗତ ବିଷୟ ଭାବରେ ଜନ ପ୍ରଶାସନର ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ।

ଉଇଲସନ ରାଜନୀତି ଏବଂ ପ୍ରଶାସନକୁ ପୃଥକ କରିବା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ରାଜନୀତି-ପ୍ରଶାସନ ଦ୍ୱିଭାଜନ (Politics–Administration Dichotomy) ର ଭିତ୍ତିଭୂମି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ପ୍ରଶାସନକୁ ରାଜନୀତିଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

କ୍ଲାସିକାଲ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ରାଜନୀତି ଏବଂ ପ୍ରଶାସନର ପୃଥକୀକରଣ।
• ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷତା (neutrality) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ପ୍ରଶାସନର ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ।
• ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦାନୁକ୍ରମ ଏବଂ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଗଠନ।
• POSDCORB କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ।

ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ (Major Thinkers):

ଉଡ୍ରୋ ଉଇଲସନ, ଫ୍ରାଙ୍କ ଜେ. ଗୁଡନୋ, ଲିଓନାର୍ଡ ଡି. ହ୍ୱାଇଟ ଏବଂ ଲୁଥର ଗୁଲିକ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ “ନୀତିର ଯୁଗ” (Principles Era) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ସଂଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେବା ଭଳି ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା।

୨.୩ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଆଚରଣଗତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (1930–1950)

କ୍ଲାସିକାଲ୍ ଗୋଷ୍ଠୀର କଠୋର ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସ୍ୱରୂପ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଧ୍ୟାନ ସାଂଗଠନିକ ଗଠନରୁ ହଟି ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମାନବ ଆଚରଣ (human behavior) ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହେଲା।

ୱେଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ କମ୍ପାନୀରେ ଏଲଟନ ମେୟୋ (Elton Mayo)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣା (Hawthorne Studies) ରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନ କେବଳ ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ଏବଂ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ସଂଗଠନରେ ମାନବ ଆଚରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ଅନୌପଚାରିକ ଗୋଷ୍ଠୀ (informal groups) ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ପ୍ରେରଣା (motivation), ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗ।
• ପ୍ରଶାସନର କଠୋର ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ।
• କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଏବଂ ମନୋବଳ (morale) ଉପରେ ଧ୍ୟାନ।

ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ (Key Thinkers):

ଏଲଟନ ମେୟୋ, ଚେଷ୍ଟର ବାର୍ଣ୍ଣାର୍ଡ ଏବଂ ହର୍ବର୍ଟ ସାଇମନ (ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାର୍ଯ୍ୟ) ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ବାର୍ଣ୍ଣାର୍ଡ ସଂଗଠନରେ “ସହଯୋଗୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା” (cooperative systems)ର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ସହଯୋଗ କରିବାର ଇଚ୍ଛାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

୨.୪ ଆଚରଣଗତ ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (1950–1970)

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଜନ ପ୍ରଶାସନ ଅଧିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ହେଲା। ହର୍ବର୍ଟ ସାଇମନ (Herbert Simon) ପ୍ରଶାସନର ତଥାକଥିତ “ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ” କେବଳ ପ୍ରବାଦ (proverbs) ବୋଲି କହି ଦୃଢ଼ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ (decision-making) ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଶାସନର ମୂଳ ଦିଗ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ।
• ଅନୁଭୂତିମୂଳକ (empirical) ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତିର ବ୍ୟବହାର।
• ସାଂଗଠନିକ ଆଚରଣର ଅଧ୍ୟୟନ।
• ସିଷ୍ଟମ୍ସ ଥେଓରୀ (systems theory) ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ବିକାଶ।
• ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚୟନ ଏବଂ ସୀମିତ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତତା (bounded rationality)।

ସୀମିତ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତତା (Bounded Rationality): ହର୍ବର୍ଟ ସାଇମନଙ୍କ ଏହି ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ, ସୂଚନା ଏବଂ ସମୟର ସୀମିତତା ହେତୁ ପ୍ରଶାସକମାନେ ସର୍ବଦା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

୨.୫ ସିଷ୍ଟମ୍ସ ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (1960–1980)

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଜନ ପ୍ରଶାସନକୁ ଏହାର ପରିବେଶ ସହିତ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମ୍ବା ‘ସିଷ୍ଟମ୍’ ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ଏକ ବ୍ୟାପକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପସ୍ଥାପନ କଲା। ଜନ ପ୍ରଶାସନକୁ ଆଉ ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଗଠନ ଭାବରେ ନ ଦେଖି ଏକ ବୃହତ ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା।

ସିଷ୍ଟମ୍ସ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Systems Approach)

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକୁ ଇନପୁଟ୍ (inputs), ପ୍ରକ୍ରିୟା (processes), ଆଉଟପୁଟ୍ (outputs) ଏବଂ ଫିଡବ୍ୟାକ୍ (feedback) ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବା ଏକ ସିଷ୍ଟମ୍ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଚିତ୍ର: ଜନ ପ୍ରଶାସନର ସିଷ୍ଟମ୍ସ ମଡେଲ୍

ଇନପୁଟ୍ (INPUT) → ପ୍ରକ୍ରିୟା (PROCESS) → ଆଉଟପୁଟ୍ (OUTPUT)
     ↑                                         │
     └───────────── ଫିଡବ୍ୟାକ୍ (FEEDBACK) ◄─────┘

ପରିସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Ecological Approach)

ଫ୍ରେଡ୍‌ ଡବ୍ଲୁ. ରିଗ୍ସ (Fred W. Riggs) ପ୍ରଶାସନରେ ପରିସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ପ୍ରଶାସନ ଏହାର ଆଖପାଖର ସାଂସ୍କୃତିକ, ସାମାଜିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବେଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ସେ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧ୍ୟୟନ କରି “ପ୍ରିଜ୍‌ମାଟିକ୍ ସୋସାଇଟି” (Prismatic Society) ର ଧାରଣା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

୨.୬ ନୂତନ ଜନ ପ୍ରଶାସନ (1968 ରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ)

୧୯୮ ମସିହାର ମିନୋବ୍ରୁକ୍ ସମ୍ମିଳନୀ (Minnowbrook Conference) ଡ୍ୱାଇଟ୍ ୱାଲଡୋ (Dwight Waldo)ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ନୂତନ ଜନ ପ୍ରଶାସନ (New Public Administration – NPA)ର ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲା। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଜନ ପ୍ରଶାସନରେ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମାନତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ସମାନତା (social equity) ଉପରେ ଜୋର।
• ମୂଲ୍ୟବୋଧ-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶାସନ (Value-oriented administration)।
• ଶାସନରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
• ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା।
• ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଭିଜାତ୍ୟବାଦ (bureaucratic elitism)ର ହ୍ରାସ।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପରେ ଜନ ପ୍ରଶାସନକୁ ଆଉ ମୂଲ୍ୟବୋଧ-ନିରପେକ୍ଷ (value-neutral) ବୋଲି ମନେ କରାଗଲା ନାହିଁ; ବରଂ ଏହା ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସଚେତନ ହେଲା।

୨.୭ ନୂତନ ଜନ ପରିଚାଳନା (1980 ଦଶକରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ)

ପାରମ୍ପରିକ ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଦକ୍ଷତାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସ୍ୱରୂପ ନୂତନ ଜନ ପରିଚାଳନା (New Public Management – NPM)ର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନରେ ବେସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ପରିଚାଳନା କୌଶଳ (private-sector management techniques) ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ଦକ୍ଷତା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା-ଭିତ୍ତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ।
• ବଜାର-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଣାଳୀ (Market-based mechanisms)।
• ଘରୋଇକରଣ (Privatization) ଏବଂ ବାହ୍ୟସ୍ରୋତ ବ୍ୟବହାର (Outsourcing)।
• ଫଳାଫଳ-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶାସନ (Result-oriented)。
• ଗ୍ରାହକ କିମ୍ବା ନାଗରିକଙ୍କୁ ଜଣେ ‘କ୍ଲାଏଣ୍ଟ’ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା।

ସାରଣୀ: ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଶାସନ ବନାମ ନୂତନ ଜନ ପରିଚାଳନା

ଦିଗ	ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଶାସନ	ନୂତନ ଜନ ପରିଚାଳନା (NPM)
ଫୋକସ/ଧ୍ୟାନ	ପ୍ରକ୍ରିୟା (Process)	ଫଳାଫଳ (Results)
ସଂରଚନା	ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦାନୁକ୍ରମ	ନମନୀୟ ପରିଚାଳନା
ଆଭିମୁଖ୍ୟ	ନିୟମ-ଭିତ୍ତିକ	କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା-ଭିତ୍ତିକ
ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକା	ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରଦାନକାରୀ	ସହଜକାରୀ / ମାଧ୍ୟମ (Facilitator)

୨.୮ ସୁଶାସନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (1990 ଦଶକରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ)

ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ (World Bank) ଏବଂ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘ (United Nations) ଭଳି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜନ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ଏକ ଢାଞ୍ଚା ଭାବରେ ସୁଶାସନ ବା ଗୁଡ୍ ଗଭର୍ଣ୍ଣାନ୍ସ (Good Governance) ଧାରଣାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଜବାବଦିହିତା, ସହଭାଗିତା, ଆଇନର ଶାସନ ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

ସୁଶାସନର ପ୍ରମୁଖ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ:

• ଜବାବଦିହିତା (Accountability)
• ସ୍ୱଚ୍ଛତା (Transparency)
• ଆଇନର ଶାସନ (Rule of law)
• ଜନ ଅଂଶଗ୍ରହଣ (Participation)
• ପ୍ରଭାବଶାଳୀତା ଏବଂ ଦକ୍ଷତା (Effectiveness and efficiency)
• ସମାନତା ଏବଂ ସମାବେଶିତା (Equity and inclusiveness)

ସମୟ ସୀମା: ଜନ ପ୍ରଶାସନର ବିବର୍ତ୍ତନ (Timeline)

ପ୍ରାଚୀନ କାଳ ──► କ୍ଲାସିକାଲ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ──► ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ──► ଆଚରଣଗତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ
    │                  │                 │                 │
 କୌଟିଲ୍ୟ            ଉଇଲସନ (1887)      ଏଲଟନ ମେୟୋ        ହର୍ବର୍ଟ ସାଇମନ
    │                  │                 │                 │
    ▼                  ▼                 ▼                 ▼
ସିଷ୍ଟମ୍ସ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ──► ନୂତନ ଜନ ପ୍ରଶାସନ ──► ନୂତନ ଜନ ପରିଚାଳନା ──► ସୁଶାସନ (Good Governance)
    │                  │                 │                 │
  ରିଗ୍ସ             ମିନୋବ୍ରୁକ୍ (1968)   1980 ଦଶକ ସଂସ୍କାର   1990 ଦଶକ ବିଶ୍ୱ ଶାସନ

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଜନ ପ୍ରଶାସନର ବିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ସଂରଚନା-ଭିତ୍ତିକ ବିଷୟରୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ-ଚାଳିତ ଏବଂ ଶାସନ-ମୁଖୀ କ୍ଷେତ୍ରକୁ କ୍ରମାଗତ ରୂପାନ୍ତରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଏହା ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ଦକ୍ଷତାର ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଗତି କରି ଶାସନ, ନାଗରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାରର ଏକ ବ୍ୟାପକ ବୁଝାମଣା ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇଛି। ଆଧୁନିକ ଜନ ପ୍ରଶାସନ ଏହିପରି ଭାବେ ଏକ ଗତିଶୀଳ ବିଷୟ, ଯାହା ଐତିହାସିକ ବିକାଶ, ଆଚରଣଗତ ଜ୍ଞାନ, ସିଷ୍ଟମ୍ସ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ସମସାମୟିକ ଶାସନ ମଡେଲ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

• ଉଡ୍ରୋ ଉଇଲସନ (1887): ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଷୟ ଭାବରେ ଜନ ପ୍ରଶାସନର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
• କ୍ଲାସିକାଲ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ରାଜନୀତି ଏବଂ ପ୍ରଶାସନର ପୃଥକୀକରଣ (ଦ୍ୱିଭାଜନ) ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥିଲା।
• ମାନବ ସମ୍ପର୍କ: ମାନବ ଆଚରଣ ଏବଂ ପ୍ରେରଣା (motivation) ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
• ହର୍ବର୍ଟ ସାଇମନ: ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (decision-making theory) ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
• ଏଫ୍. ଡବ୍ଲୁ. ରିଗ୍ସ: ପରିସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (ecological approach)ର ବିକାଶ କରିଥିଲେ।
• ମିନୋବ୍ରୁକ୍ ସମ୍ମିଳନୀ (1968): ନୂତନ ଜନ ପ୍ରଶାସନ (NPA)ର ଧାରଣା ଆଣିଥିଲା।
• ନୂତନ ଜନ ପରିଚାଳନା (NPM): ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ବଜାର-ମୁଖୀ ସଂସ୍କାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।
• ସୁଶାସନ (Good Governance): ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଜବାବଦିହିତା ଏବଂ ସହଭାଗିତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ।