ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮: ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର – ସଂରଚନା ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Indian Bureaucracy – Structure and Processes)

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର (Indian Bureaucracy) ହେଉଛି ଭାରତର ଶାସନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମେରୁଦଣ୍ଡ। ନୀତି କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା, ସୁଶାସନ, ବିକାଶ ପ୍ରଶାସନ (development administration) ଏବଂ ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଏକ ସ୍ଥାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ସଂସ୍ଥା (permanent executive) ଯାହା ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀଙ୍କ (ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ) ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିରନ୍ତରତା ତଥା ସ୍ଥିରତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନିକ ମଡେଲ୍ ଉପରେ ଆଧାରିତ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏଥିରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିକାଶ ଘଟିଛି।

୧୮.୧ ଭାରତରେ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ (Meaning)

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର କହିଲେ ସ୍ଥାୟୀ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ବା ସିଭିଲ୍ ସର୍ଭେଣ୍ଟସ୍ (civil servants)ଙ୍କ ସେହି ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସରକାରୀ ନୀତିର ରୂପାୟନ, ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଜନସେବା ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଦାୟୀ ଥାଆନ୍ତି।

ଏହା ଏକ ସଂଗଠିତ ପଦାନୁକ୍ରମିକ ସଂରଚନା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ତଥା ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ।

୧୮.୨ ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ସଂରଚନା (Structure)

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ସଂରଚନା ପଦାନୁକ୍ରମ ଭିତ୍ତିକ ଏବଂ ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ, ଯାହା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଞ୍ଚଳିକ ତଥା ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ।

ପ୍ରଶାସନର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର (Levels of Administration):

୧. ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (All India Services)

ଏହି ସେବାର ଅଧିକାରୀମାନେ କେନ୍ଦ୍ର (Union) ଏବଂ ରାଜ୍ୟ (State) ଉଭୟ ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (IAS – Indian Administrative Service)
ଭାରତୀୟ ପୋଲିସ ସେବା (IPS – Indian Police Service)
ଭାରତୀୟ ବନ ସେବା (IFoS – Indian Forest Service)

୨. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସିଭିଲ୍ ସେବା (Central Civil Services)

ଏହି ସେବାର ଅଧିକାରୀମାନେ କେବଳ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ବୈଦେଶିକ ସେବା (IFS – Indian Foreign Service)
ଭାରତୀୟ ରାଜସ୍ୱ ସେବା (IRS – Indian Revenue Service)
ଭାରତୀୟ ଅଡିଟ୍ ଏବଂ ଆକାଉଣ୍ଟସ୍ ସେବା (IAAS)

୩. ରାଜ୍ୟ ସିଭିଲ୍ ସେବା (State Civil Services)

ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଅଧୀନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବା (State Administrative Services – ଯେପରି ଓଡ଼ିଶାରେ OAS)
ରାଜ୍ୟ ପୋଲିସ ସେବା (State Police Services – ଯେପରି OPS)
ରାଜ୍ୟ ରାଜସ୍ୱ ସେବା (State Revenue Services – ଯେପରି ORS)

୧୮.୩ ଚିତ୍ର: ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ସଂରଚନା

                          କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର (Central Government)
                                          │
                         ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (IAS, IPS, IFoS)
                                          │
                 ┌────────────────────────┴────────────────────────┐
                 ▼                                                 ▼
       କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସିଭିଲ୍ ସେବା                             ରାଜ୍ୟ ସିଭିଲ୍ ସେବା
       (Central Services)                                (State Services)
                 │                                                 │
        ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଓ ବିଭାଗ                                  ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନ
                 │                                                 │
                 └────────────────────────┬────────────────────────┘
                                          ▼
                     ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ (ଜିଲ୍ଲାପାଳ - Collector, SP)

୧୮.୪ ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Features)

ପଦାନୁକ୍ରମ ଭିତ୍ତିକ: ଏଥିରେ କ୍ଷମତା ଓ ଆଦେଶ ସର୍ବଦା ଉପରୁ ତଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ।
ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତି: ରାଜନୈତିକ ସରକାର ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚାକିରିର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଶାସନରେ ନିରନ୍ତରତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ନିୟମ-ଆଧାରିତ: ଏହା ସ୍ଥାପିତ ଆଇନ, ନିୟମାବଳୀ ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ରାଜନୈତିକ ନିରପେକ୍ଷତା: ଏହା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ନ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ସରକାରଙ୍କ ନୀତି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରେ।
ବୃତ୍ତିଗତ ଚୟନ: ଏହାର ଅଧିକାରୀମାନେ UPSC (Union Public Service Commission) କିମ୍ବା SPSC ଭଳି ସଂସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା କଠିନ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ପରୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ମେଧା ଆଧାରରେ ଚୟନ ହୋଇଥାନ୍ତି।

୧୮.୫ ଭାରତରେ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ଭୂମିକା (Role)

ଏହା ସରକାରୀ ନୀତି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।
ବିଭିନ୍ନ ବୈଷୟିକ ତଥ୍ୟ, ପରାମର୍ଶ ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଭିଜ୍ଞତା ପ୍ରଦାନ କରି ଏହା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ (policy formulation) କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ପୋଲିସ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ସମାଜରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଆଇନ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖେ।
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଜନା ଭଳି ଜନସେବାକୁ ସିଧାସଳଖ ନାଗରିକଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଏ।
ଏହା ଦେଶର ବିକାଶମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବା ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସଙ୍କଟ ପରିଚାଳନା (crisis management) ରେ ପ୍ରମୁଖ ସୂତ୍ରଧର ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

୧୮.୬ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Administrative Process)

ଭାରତରେ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ:

ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୀତିର ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଅମଲାମାନେ ପ୍ରଶାସନିକ ପରାମର୍ଶ ଓ ଚିଠା (draft) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଏବଂ ତଳ ସ୍ତରର (field-level) ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେହି ନୀତି ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ।
ନୀତି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ପ୍ରଭାବ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହାର ନିରନ୍ତର ସମୀକ୍ଷା ଓ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରାଯାଏ।
କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା ବା ତ୍ରୁଟିକୁ ନେଇ ସରକାରଙ୍କୁ ଫିଡବ୍ୟାକ୍ (feedback) ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତର ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଆହୁରି ଉନ୍ନତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୧୮.୭ ଚିତ୍ର: ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Administrative Process)

ନୀତି ପ୍ରଣୟନ ──► କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ──► ନିରୀକ୍ଷଣ/ସମୀକ୍ଷା ──► ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ──► ଫିଡବ୍ୟାକ୍ (Feedback)

୧୮.୮ ଭାରତରେ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହା ଦେଶରେ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସତ୍ତ୍ୱେ ଶାସନରେ ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ନିରନ୍ତରତା ବଜାୟ ରଖେ।
ଏହା ରାଜନୈତିକ ନେତାମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଜଟିଳ ବିଷୟରେ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈଷୟିକ ଅଭିଜ୍ଞତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ସରକାରଙ୍କ ଗରିବ କଲ୍ୟାଣ ଯୋଜନା ଓ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ସଫଳ ରୂପାୟନରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଆଇନଗତ ଶାସନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରେ।
ଏହା ସରକାର ଏବଂ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ସେତୁ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

୧୮.୯ ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ୟା ବା ତ୍ରୁଟି (Problems)

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ପ୍ରାୟତଃ ଏହାର ଲାଲ୍‌ଫିତା ପ୍ରଥା (red tapism) ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗତ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଳମ୍ବ ଯୋଗୁଁ ସମାଲୋଚିତ ହୁଏ।
କ୍ଷମତାର ଅତ୍ୟଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତକରଣ ଯୋଗୁଁ ତଳ ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ।
ଅନାବଶ୍ୟକ ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ (political interference) ଏହାର ନିରପେକ୍ଷତା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁର୍ନୀତି (corruption) ଏବଂ ଜବାବଦିହିତାର ଅଭାବ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ହୋଇ ରହିଛି।
ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ବିମୁଖତା ବା ପୁରୁଣା ମାନସିକତା ପ୍ରଶାସନରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଓ ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରୟୋଗକୁ ସୀମିତ କରିଦିଏ।

୧୮.୧୦ ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର (Reforms)

ପ୍ରଶାସନକୁ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ନାଗରିକ-ଅନୁକୂଳ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ସଂସ୍କାର ଅଣାଯାଇଛି:

ଇ-ପ୍ରଶାସନ (E-governance): ଡିଜିଟାଲ୍ ସେବା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଆଣିବା ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ହ୍ରାସ କରିବା।
ନାଗରିକ ସନନ୍ଦ (Citizen Charters): ସରକାରୀ ସେବାଗୁଡ଼ିକର ସମୟସୀମା ଓ ଗୁଣବତ୍ତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।
ଲାଟେରାଲ୍ ଏଣ୍ଟ୍ରି (Lateral Entry): ପ୍ରଶାସନର ଉଚ୍ଚ ପଦବୀଗୁଡ଼ିକରେ ବାହାରର ବେସରକାରୀ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ନିଯୁକ୍ତ କରି ପ୍ରଶାସନରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନର ବ୍ୟବହାର କରିବା।
ପ୍ରଶିକ୍ଷଣର ଆଧୁନିକୀକରଣ: ମସୁରୀ ସ୍ଥିତ LBSNAA (Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration) ଭଳି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ସିଭିଲ୍ ସର୍ଭେଣ୍ଟସ୍‌ଙ୍କ କ୍ଷମତା ବିକାଶ (capacity building) ଏବଂ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉଛି।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଭାରତର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ। ଏହା ଶାସନରେ ସ୍ଥିରତା, ନିରନ୍ତରତା ଏବଂ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। କଠୋରତା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଆହ୍ୱାନ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଶର ଜନ ପ୍ରଶାସନର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ। ଏହାକୁ ଆହୁରି ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ନାଗରିକ-କେନ୍ଦ୍ରିକ (citizen-centric) କରିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାରର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଭାରତୀୟ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନିକ ମଡେଲ୍ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ଏଥିରେ IAS, IPS, IFoS ସର୍ବଭାରତୀୟ ସେବା (All India Services) ଭାବେ ସାମିଲ ଅଟନ୍ତି।
ଏହା ଭାରତର ଏକ ସ୍ଥାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ (Permanent Executive) ଅଙ୍ଗ।
ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନିୟମ-ଆଧାରିତ ଏବଂ ପଦାନୁକ୍ରମିକ ସଂରଚନା ସମ୍ପନ୍ନ।
ଏହା ସରକାରୀ ନୀତିର ରୂପାୟନ ଏବଂ ଦେଶର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମ୍ଭାଳିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଏହା ଲାଲ୍‌ଫିତା ପ୍ରଥା (red tape) ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତି ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସାମ୍ନା କରୁଛି।
ସଂସ୍କାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଇ-ପ୍ରଶାସନ, ଲାଟେରାଲ୍ ଏଣ୍ଟ୍ରି ଏବଂ ନାଗରିକ ସନନ୍ଦ ଆଦି ସାମିଲ ଅଛି।