ଅଧ୍ୟାୟ ୬: ଜନଜାତି, ବିକାଶ ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା (Tribe, Development and Constitutional Protection)

ଭାରତରେ ଆଦିବାସୀ ବା ଜନଜାତି ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ (Tribal communities) ଐତିହାସିକ ଭାବେ ସବୁଠାରୁ ଅବହେଳିତ ଏବଂ ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜନସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଏକ ଦ୍ୱୈତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ: ଗୋଟିଏ ପଟେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ଏବଂ ଅନ୍ୟପଟେ ବିକାଶ ଜନିତ ବିସ୍ଥାପନ (development-induced displacement)। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଜନଜାତି ସମୁଦାୟର ପରିଚୟ, ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସମସାମୟିକ ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ।

୬.୧ ଭାରତରେ ଜନଜାତି ସମୁଦାୟ: ଅର୍ଥ ଏବଂ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (STs) ହେଉଛନ୍ତି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ସେହି ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି:

ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା
ଭୌଗୋଳିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା (ଜଙ୍ଗଲ, ପାର୍ବତ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୂରଦୂରାନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ)
ସରଳ ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଏବଂ କେବଳ ଗୁଜରାଣ ମେଣ୍ଟାଇବା ଭଳି ଅର୍ଥନୀତି (subsistence economy)
ସୁଦୃଢ଼ ଗୋଷ୍ଠୀ-ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ
ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତ ସହିତ ସମ୍ପର୍କର ଅଭାବ

ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅଞ୍ଚଳରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି:

ମଧ୍ୟ ଭାରତ (ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼, ଓଡ଼ିଶା, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଆଦିବାସୀ ବେଲ୍ଟ)
ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ (North-Eastern India)
ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ

୬.୨ ଜନଜାତି ଅବହେଳାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଜନଜାତି ବା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ଅବହେଳା ଓ ଶୋଷଣ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ର ଯୋଗୁଁ ତୀବ୍ର ହୋଇଥିଲା:

ଔପନିବେଶିକ (ବ୍ରିଟିଶ) ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି, ଯାହା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରକୁ ସୀମିତ କରିଦେଇଥିଲା।
ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ବ୍ୟାବସାୟିକ ଶୋଷଣ (Commercial exploitation)।
ବାହାର ଲୋକଙ୍କ (outsiders) ଆଗମନ ଯୋଗୁଁ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ନିଜ ଜମିରୁ ଅଧିକାର ହରାଇବା (land alienation)।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଦ୍ରୁତ ଶିଳ୍ପାୟନ ଏବଂ ଖଣିଜ ଉତ୍ଖନନର (mining) ସମ୍ପ୍ରସାରଣ।

ତେଣୁ, ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସଂରଚନା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରକାରର “ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ” (internal colonization) ର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ।

୬.୩ ଜନଜାତି ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସକାରାତ୍ମକ ଭେଦଭାବ ବା ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ନୀତି (protective discrimination) ଆଧାରରେ ଜନଜାତି ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ବିଶେଷ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ପ୍ରମୁଖ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରାବଧାନ ସମୂହ:

ଧାରା ୧୪: ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା।
ଧାରା ୧ canvas୫(୪): ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ବିଶେଷ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଧାରା ୧୬(୪): ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣର ସୁବିଧା।
ଧାରା ୧୯(୫): ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜମି କିଣାବିକା ଉପରେ କଟକଣା।
ଧାରା ୪୬: ସମାଜର ଦୁର୍ବଳ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଗତ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଉନ୍ନତି।

୬.୪ ପଞ୍ଚମ ଅନୁସୂଚି: ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରଶାସନ (ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡ ଭାରତ)

ପଞ୍ଚମ ଅନୁସୂଚି (Fifth Schedule) ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡ ଭାରତରେ ଥିବା ଅନୁସୂଚିତ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ (Scheduled Areas) ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ, ଯେପରିକି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼, ଓଡ଼ିଶା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟର ରାଜ୍ୟପାଳ (Governor) ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦାୟିତ୍ୱ ବହନ କରନ୍ତି।
ଜନଜାତି ପରାମର୍ଶଦାତା ପରିଷଦ – TAC (Tribal Advisory Councils) ର ଗଠନ।
ଅଣ-ଆଦିବାସୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଦିବାସୀ ଜମି ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବା ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧାଦେଶ କିମ୍ବା କଟକଣା।
ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନର ସୁରକ୍ଷା।

ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:

ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡ ଭାରତରେ ଆଦିବାସୀ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଶୋଷଣକୁ ରୋକିବା।

୬.୫ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚି: ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ)

ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚି (Sixth Schedule) ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ରାଜ୍ୟର ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ:

ଆସାମ
ମେଘାଳୟ
ତ୍ରିପୁରା
ମିଜୋରାମ

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ – ADCs (Autonomous District Councils)

ଏହି ପରିଷଦଗୁଡ଼ିକ ନିକଟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟ ଉପରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତା ରହିଥାଏ:

ଜମିର ପରିଚାଳନା
ଜଙ୍ଗଲ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ
ସ୍ଥାନୀୟ ଟିକସ ଆଦାୟ (Local taxation)
ପାରମ୍ପରିକ ଆଦିବାସୀ ଆଇନ (Customary laws)
ଗ୍ରାମୀଣ ପ୍ରଶାସନ

ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ:

ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ରହି ହିଁ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ (self-governance) ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ଦେଶ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରିଥାଏ।

୬.୬ ଚିତ୍ର: ଜନଜାତି ଶାସନ ସଂରଚନା

                        ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଢାଞ୍ଚା (Constitution)
                                         │
         ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
         ▼                                                               ▼
   ପଞ୍ଚମ ଅନୁସୂଚି (Fifth Schedule)                                 ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚି (Sixth Schedule)
   - ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡ ଭାରତ (ଓଡ଼ିଶା, MP ଆଦି)                            - ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ (ଆସାମ, ମେଘାଳୟ ଆଦି)
   - ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ମଡେଲ୍ (Protection)                              - ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ମଡେଲ୍ (Autonomy - ADCs)
         │                                                               │
         └───────────────────────────────┬───────────────────────────────┘
                                         ▼
                     ଜନଜାତି ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ + ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଏକୀକରଣ

୬.୭ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୬ (Forest Rights Act – FRA)

‘ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲ ବାସିନ୍ଦା (ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ସ୍ୱୀକୃତି) ଆଇନ, ୨୦୦୬’ ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନର ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ଐତିହାସିକ ଆଇନ।

ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:

ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ଜଙ୍ଗଲ ବାସିନ୍ଦା ଓ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା।
ଅତୀତରେ ହୋଇଥିବା ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସୁଧାରିବା।
ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର ସୁରକ୍ଷା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

ମୁଖ୍ୟ ଅଧିକାର ସମୂହ:

ଜଙ୍ଗଲ ଜମିରେ ବସବାସ କରିବାର ଅଧିକାର (Occupation rights)।
ଲଘୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ (Minor forest produce – ମହୁ, କେନ୍ଦୁପତ୍ର ଆଦି) ସଂଗ୍ରହ ଓ ବିକ୍ରି କରିବାର ସାର୍ବଜନୀନ ଅଧିକାର।
ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାର (Community forest resource rights)।
ଆଦିମ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ (PVTGs) ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ବାସସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା।

୬.୮ ବିକାଶ ବନାମ ବିସ୍ଥାପନ ବିତର୍କ (Development vs Displacement)

ଆଦିବାସୀ ନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଏବଂ ତାହା ଯୋଗୁଁ ହେଉଥିବା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ବିସ୍ଥାପନ (displacement)।

ବିସ୍ଥାପନର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ସମୂହ:

ବୃହତ ଖଣିଜ ପ୍ରକଳ୍ପ (Mining projects)
ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ନଦୀବନ୍ଧ/ଜଳସେଚନ ପ୍ରକଳ୍ପ (Dams)
ବୃହତ ଶିଳ୍ପାୟନ କରିଡର ପ୍ରତିଷ୍ଠା
ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ନିର୍ମାଣ

ଭୟାବହ ପରିଣାମ:

ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୋପ
ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଖଣ୍ଡନ ଓ ବିଲୁପ୍ତି (Cultural disintegration)
ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଗ୍ରାମାନ୍ତର ଗମନ ବା ସହରକୁ ପଳାୟନ
ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ମନୋଭାବ

ଏହାକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଦ୍ୱାନମାନେ “ବିକାଶ-ଜନିତ ବିସ୍ଥାପନ” (development-induced displacement) ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି।

୬.୯ ଭାରତରେ ଜନଜାତି ଅଧିକାର ଆନ୍ଦୋଳନ

ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ଶୋଷଣ ଏବଂ ବିସ୍ଥାପନ ବିରୋଧରେ ଦେଶରେ ଅନେକ ସଂଗଠିତ ପ୍ରତିରୋଧ ଆନ୍ଦୋଳନ ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଛି।

ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୂହ:

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ: ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଦିବାସୀ ବହୁଳ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ଦାବି।
ନର୍ମଦା ବଞ୍ଚାଅ ଆନ୍ଦୋଳନ: ବୃହତ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ହେଉଥିବା ଆଦିବାସୀ ବିସ୍ଥାପନ ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମ।
ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୂହ।
ଓଡ଼ିଶା (ନିୟମଗିରି ଆନ୍ଦୋଳନ) ଏବଂ ଛତିଶଗଡ଼ରେ ଚାଲିଥିବା ଜଳ-ଜଙ୍ଗଲ-ଜମିର ଅଧିକାର ଆନ୍ଦୋଳନ।

ମୁଖ୍ୟ ଦାବି ସମୂହ:

ନିଜ ଭୂମି ବା ଜମି ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର
ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା
ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା (Autonomy)
ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

୬.୧୦ ସମସାମୟିକ ଆହ୍ୱାନ ସମୂହ

ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବହୁମୁଖୀ ସମସ୍ୟାର ସାମ୍ନା କରୁଛନ୍ତି:

ଆର୍ଥିକ: ବ୍ୟାପକ ଦରିଦ୍ରତା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଅନଗ୍ରସରତା, ସ୍ଥାୟୀ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗର ଅଭାବ।
ସାମାଜିକ: ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ (literacy gaps), ପୁଷ୍ଟିହୀନତା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବାର ଅଭାବ, ସାମାଜିକ ବାସନ୍ଦ।
ରାଜନୈତିକ: ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱଳ୍ପ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଓ PESA ର ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା।
ପରିବେଶ ଜନିତ: ଜଙ୍ଗଲର କ୍ରମାଗତ ଅବକ୍ଷୟ, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ଜୀବିକା ପ୍ରତି ବିପଦ।

୬.୧୧ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis)

ଭାରତରେ ଆଦିବାସୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସର୍ବଦା ଦେଶର ‘ଏକୀକରଣ’ (Integration) ଏବଂ ‘ସ୍ୱାୟତ୍ତତା’ (Autonomy) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରାବଧାନଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଥିବା ବେଳେ ସରକାରଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ନୀତି ପ୍ରାୟତଃ ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ଥାପନର କାରଣ ପାଲଟୁଛି।
ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ।

ପ୍ରଶାସନିକ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମତରେ ଆଦିବାସୀ ନୀତି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମଧ୍ୟରେ ଗତି କରେ:

ଆତ୍ମୀକରଣ / ମିଶ୍ରଣ (Assimilation): ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରେ ମିଶ୍ରିତ କରିଦେବା।
ପୃଥକୀକରଣ (Isolation): ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍କୃତି ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଅଲଗା ରଖିବା।
ସ୍ୱାୟତ୍ତତା / ସଶକ୍ତୀକରଣ (Autonomy): ସେମାନଙ୍କ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିବା (ଭାରତ ଏହି ମଡେଲ୍‌କୁ ଗ୍ରହଣ କରେ)।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଜନଜାତି କିମ୍ବା ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଜଟିଳ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ଯଦିଓ ସମ୍ବିଧାନ ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚି ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଛି, ତଥାପି ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ତ୍ରୁଟି ଏବଂ ଆଧୁନିକ ବିକାଶର ଚାପ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି। ଆଧୁନିକ ସମାବେଶୀ ଶାସନ ପାଇଁ ଦେଶର ବିକାଶ, ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

STs: ସconstitutionally ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ଥାନୀୟ ବା ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ।
ପଞ୍ଚମ ଅନୁସୂଚି: ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡ ଭାରତରେ (ଓଡ଼ିଶା, ଛତିଶଗଡ଼ ଆଦି) ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚି: ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ଚାରି ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ (ADCs) ଗଠନ କରେ।
FRA 2006: ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଓ ଲଘୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ: ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ବନାମ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ବିସ୍ଥାପନ।
ଜନଜାତି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଜମି ଅଧିକାର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଦାବି କରନ୍ତି।
ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ: ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ଓ ଆଇନଗତ ପ୍ରାବଧାନଗୁଡ଼ିକର ବାସ୍ତବ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା।