ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩: ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Electoral Process in India)

୧୩.୧ ଉପକ୍ରମ: ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Democracy and Electoral Process)

ନିର୍ବାଚନ ହେଉଛି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୌଳିକ ମାଧ୍ୟମ। ଭାରତରେ, ନିର୍ବାଚନ କେବଳ ସମୟାନୁକ୍ରମିକ ଘଟଣା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ନିରନ୍ତର ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ବଜାୟ ରଖିଥାଏ।

ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

ବିଶାଳତା (ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବୃହତ ଭୋଟର ସଂଖ୍ୟା)
ବିବିଧତା (ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଭାଷାଗତ)
ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ସ୍ୱାଧୀନତା (Institutional independence)
ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟାର ବ୍ୟବହାର ଓ ନୂତନତା
ଜଟିଳ ଭୋଟର ଆଚରଣ ଶୈଳୀ (Voter behaviour)

ତେଣୁ, ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ “ମେଗା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଭ୍ୟାସ” (mega democratic exercise) ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

୧୩.୨ ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (Election Commission of India – ECI)

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ହେଉଛି ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ, ଯିଏକି ଦେଶରେ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟୀ।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ (Article 324)।
ସଂରଚନା: ଏହା ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର – CEC (Chief Election Commissioner) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରମାନଙ୍କୁ (ECs) ନେଇ ଗଠିତ।

୧୩.୩ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ (Functions)

ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:

ଲୋକସଭା, ରାଜ୍ୟସଭା, ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଓ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରିବା।
ଭୋଟର ତାଲିକା (Electoral rolls) ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ସଂଶୋଧନ କରିବା।
ନିର୍ବାଚନର ସମୟସୂଚୀ ଓ ତାରିଖ ଘୋଷଣା କରିବା।

ନିୟାମକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:

ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସଂହିତା – MCC (Model Code of Conduct) ଲାଗୁ କରିବା।
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପଞ୍ଜୀକରଣ କରିବା।
ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଜାତୀୟ ଦଳ’ କିମ୍ବା ‘ରାଜ୍ୟ ଦଳ’ର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା।

ଅର୍ଦ୍ଧ-ନ୍ୟାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ (Quasi-judicial):

ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିବାଦର ସମାଧାନ କରିବା।
ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କର ଅଯୋଗ୍ୟତା (disqualification) ସମ୍ପର୍କରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ବା ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେବା।

୧୩.୪ ଚିତ୍ର: ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ସଂରଚନା

                            ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି (President)
                                         │
                                         ▼
                      ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (ECI - Art 324)
                                         │
                 ┌───────────────────────┼───────────────────────┐
                 ▼                       ▼                       ▼
         ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର       ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଗଣ           ସଚିବାଳୟ
              (CEC)                     (ECs)                (Secretariat)

୧୩.୫ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Stages)

ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସଂଗଠିତ:

ନିର୍ବାଚନ ସମୟସୂଚୀର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଓ ଘୋଷଣା।
ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ (Filing of Nominations)।
ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଯାଞ୍ଚ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସମୀକ୍ଷା (Scrutiny)।
ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୀମା (Withdrawal)।
ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର କାର୍ଯ୍ୟ (Campaigning)।
ମତଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Polling / Voting Day)।
ଭୋଟ୍ ଗଣତି (Counting of Votes)।
ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା (Declaration of Results)।

୧୩.୬ ଚିତ୍ର: ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପ୍ରବାହ (Electoral Process Flow)

ସରକାରୀ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ──► ନାମାଙ୍କନ ──► ଯାଞ୍ଚ (Scrutiny) ──► ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ──► ମତଦାନ ──► ଗଣତି ──► ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା

୧୩.୭ ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଣାଳୀ (Electoral System)

ଭାରତ ଲୋକସଭା ଏବଂ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ “ଫାଷ୍ଟ-ପାଷ୍ଟ-ଦି-ପୋଷ୍ଟ” – FPTP (First-Past-The-Post) ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁସରଣ କରେ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ୍ ପାଆନ୍ତି, ସେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।
ଏହା ଏକ ସରଳ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ବ୍ୟବସ୍ଥା (Simple majority system)।
ଏହା ଆଞ୍ଚଳିକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ସୁଫଳ ବା ଲାଭ:

ସାଧାରଣ ଜନସାଧାରଣ ଓ ଭୋଟରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ।
ଏହା ସଂସଦରେ ଏକ ସ୍ଥିର ସରକାର ଗଠନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧି ଓ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜବାବଦିହିତା ରହେ।

ତ୍ରୁଟି ବା ସୀମିତତା:

ଏଥିରେ ଜଣେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ମୋଟ ଭୋଟ୍‌ର ୫୦% ରୁ କମ୍ ପାଇ ମଧ୍ୟ (କେବଳ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପାଇ) ବିଜୟୀ ହୋଇପାରନ୍ତି (Minority vote winner)।
ଛୋଟ ଛୋଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପାଉଥିବା ଭୋଟ୍ ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ସେମାନେ ଜିତୁଥିବା ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ଅସନ୍ତୁଳନ ଦେଖାଦିଏ।

୧୩.୮ ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ସଂସ୍କାର (Electoral Reforms)

ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଧିକ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ମୁକ୍ତ ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷ କରିବା ପାଇଁ ସମୟ ସମୟରେ ଅନେକ ସଂସ୍କାର ଅଣାଯାଇଛି।

ପ୍ରମୁଖ ସଂସ୍କାର ସମୂହ:

୬୧ତମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନ: ମତଦାନର ସର୍ବନିମ୍ନ ବୟସ ସୀମାକୁ ୨୧ ବର୍ଷରୁ ହ୍ରାସ କରି ୧୮ ବର୍ଷ କରାଗଲା।
ଇଭିଏମ୍ (EVM): ବାଲଟ୍ ପେପର ବଦଳରେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ମତଦାନ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର।
ଭୋଟର ପରିଚୟ ପତ୍ର: ସମସ୍ତ ଭୋଟରଙ୍କ ପାଇଁ EPIC (Electors Photo Identity Card) ର ବ୍ୟବହାର।
ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ସଂହିତା (MCC): ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ସରକାରୀ କ୍ଷମତାର ଅପବ୍ୟବହାର ରୋକିବା ପାଇଁ ନିୟମାବଳୀ।
ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସୂଚନା: ନାମାଙ୍କନ ସମୟରେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି, ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ଏବଂ ଅପରାଧିକ ରେକର୍ଡର ସାର୍ବଜନୀନ ଘୋଷଣା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ।
ନୋଟା – NOTA (None of the Above): ବାଲାଟ୍ ବା ଇଭିଏମ୍‌ରେ କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀ ପସନ୍ଦ ନହେଲେ ନକାରାତ୍ମକ ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାର।

୧୩.୯ EVM ଏବଂ VVPAT ର ପ୍ରୟୋଗ

ଇଭିଏମ୍ – EVM (Electronic Voting Machine): ଏକ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଯନ୍ତ୍ର ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଭୋଟରମାନେ ସହଜରେ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ନିଜର ମତ ସଂରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି।
ଭିଭିପାଟ୍ – VVPAT (Voter Verified Paper Audit Trail): ଏହା ଇଭିଏମ୍ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଲିପ୍ ପ୍ରଦାନକାରୀ ମେସିନ୍, ଯାହା ଭୋଟର ଦେଇଥିବା ଭୋଟ୍ ସଠିକ୍ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହାର ଏକ କାଗଜ ସ୍ଲିପ୍ ୭ ସେକେଣ୍ଡ ପାଇଁ ଦେଖାଇଥାଏ।

ପ୍ରଶାସନିକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ:

ଏହା ନିର୍ବାଚନରେ ହେଉଥିବା ଜାଲିଆତି ବା ବୁଥ୍ ଦଖଲକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବନ୍ଦ କରିଛି।
ଭୋଟ୍ ଗଣତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅତ୍ୟଧିକ ଦ୍ରୁତ ଓ ସରଳ ହୋଇଛି।
ନିର୍ବାଚନର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟତାକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରିଛି।

୧୩.୧୦ ଭାରତରେ ଭୋଟରଙ୍କ ଆଚରଣ (Voting Behaviour)

ଭୋଟର ଆଚରଣ କହିଲେ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଭୋଟରମାନେ କେଉଁ କାରକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦଳ ବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଦିଅନ୍ତି, ତାହାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ବୁଝାଏ।

ପ୍ରମୁଖ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରକ ସମୂହ:

ସାମାଜିକ କାରକ: ଜାତି (Caste), ଧର୍ମ (Religion), ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ।
ରାଜନୈତିକ କାରକ: ଦଳର ମୂଳ ଚିନ୍ତାଧାରା କିମ୍ବା ଆଦର୍ଶ, ପ୍ରମୁଖ ନେତାଙ୍କ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ (Leadership), ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାରର ଶୈଳୀ।
ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକ: ସରକାରଙ୍କ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନା ବା ମାଗଣା ସୁବିଧା (welfare schemes), ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତି ତଥା ମହଙ୍ଗା ପରିସ୍ଥିତି।
ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ କାରକ: କୌଣସି ଦଳ ପ୍ରତି ରହିଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ପାରିବାରିକ ଆନୁଗତ୍ୟ (Party loyalty) ଏବଂ ନିଜର ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ପ୍ରତି ସୁରକ୍ଷା ମନୋଭାବ।

୧୩.୧୧ ତାଲିକା: ଭୋଟର ଆଚରଣର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ

କାରକର ପ୍ରକାର	ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ
ସାମାଜିକ (Social)	ନିଜ ଜାତି ବା ଧର୍ମର ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା
ରାଜନୈତିକ (Political)	ଦଳୀୟ ଆଦର୍ଶ କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ/ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଚେହେରା ଦେଖି ଭୋଟ୍ ଦେବା
ଅର୍ଥନୈତିକ (Economic)	ସରକାରୀ ରାସନ, ଭତ୍ତା କିମ୍ବା ବିକାଶମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଧାରରେ ଚୟନ
ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ (Psychological)	ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧି ଧରି କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦଳ ପ୍ରତି ଥିବା ସ୍ଥିର ସନ୍ତୋଷ

୧୩.୧୨ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଥିବା ସମସାମୟିକ ସମସ୍ୟା ସମୂହ

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଜି ମଧ୍ୟ କେତେକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନର ସାମ୍ନା କରୁଛି:

ନିର୍ବାଚନରେ ବିପୁଳ ପରିମାଣର କଳାଟଙ୍କା ଓ ଆର୍ଥିକ ବଳର ପ୍ରୟୋଗ (Money power)।
ରାଜନୀତିର ଅପରାଧିକରଣ (Criminalization of politics – ଅପରାଧିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ବାଚନ ଜିତିବା)।
ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ମାଧ୍ୟମରେ ମିଥ୍ୟା ଖବର, ଗୁଜବ ଓ ଅପପ୍ରଚାରର (Fake news) ପ୍ରସାର।
ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ସମାଜରେ ଜାତି ଓ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ତୀବ୍ର ଭାବପ୍ରବଣ ଧ୍ରୁବୀକରଣ।
କେତେକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷପାତିତାମୂଳକ ଖବର ପ୍ରସାରଣ ବା “ପେଡ୍ ନ୍ୟୁଜ୍” (Paid news) ସମସ୍ୟା।
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନ ଖର୍ଚ୍ଚ ପାଣ୍ଠି ସଂଗ୍ରହରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ଅଭାବ।

୧୩.୧୩ ଚିତ୍ର: ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ

ଅତ୍ୟଧିକ ଆର୍ଥିକ ବଳ + ରାଜନୀତିରେ ଅପରାଧୀ + ମିଥ୍ୟା ସୂଚନା/ଅପପ୍ରଚାର + ପରିଚୟ ରାଜନୀତି
                                        │
                                        ▼
                     ନିର୍ବାଚନୀ ବୈଧତା ପ୍ରତି ଥିବା ବିପଦ ସମୂହ

୧୩.୧୪ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis)

ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକାଧାରରେ:

ବ୍ୟାପକ ଜନ ସହଭାଗିତା ସମ୍ପନ୍ନ (Highly participatory)
ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ଆହ୍ୱାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ (Structურად challenged)

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଆହ୍ୱାନ ସତ୍ତ୍ୱେ, ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ସବୁଠାରୁ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ଓ ଗ୍ରହଣୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇ ରହିଛି, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି:

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (ECI)
ସୁଦୃଢ଼ ଆଇନଗତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା
ନିରନ୍ତର ଚାଲିଥିବା ସଂସ୍କାର ପ୍ରକ୍ରିୟା

ତେବେ, ନିର୍ବାଚନରେ ଆର୍ଥିକ ବଳ, ଗଣମାଧ୍ୟମର ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ ରାଜନୀତିର ବଢୁଥିବା ପ୍ରଭାବ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାନତା ପ୍ରତି ଏକ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେଉଛି ଏକ ବ୍ୟାପକ ତଥା ଜଟିଳ ସାଂସ୍ଥାଠାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବୃହତ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଗତିଶୀଳ କରି ରଖିଛି। ଏହା ଶାସନରେ ସାଧାରଣ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମାସିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ସରକାରର ବୈଧତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏହା ସହିତ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ସାଧୁତା ଏବଂ ନିରପେକ୍ଷତା କ୍ଷେତ୍ରରେ କେତେକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନର ସାମ୍ନା କରୁଛି। ଆମ ନିର୍ବାଚନୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଏବଂ ଦୃଢ଼ ପ୍ରଶାସନିକ ତଥା ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାରର ଆବଶ୍ୟକତା ସର୍ବଦା ରହିଛି।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (ECI): ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା।
ଭାରତରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ FPTP (First-Past-The-Post) ସରଳ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକ ବହୁ-ସ୍ତରୀୟ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟସୂଚୀ-ଆଧାରିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
EVM ଏବଂ VVPAT ର ପ୍ରୟୋଗ ନିର୍ବାଚନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଗଣତିରେ ଦ୍ରୁତତା ଆଣିଛି।
ଭାରତରେ ଭୋଟରଙ୍କ ଆଚରଣ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଆଞ୍ଚଳିକତା ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ: ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ବାଚନୀ ଖର୍ଚ୍ଚ (Money power), ରାଜନୀତିର ଅପରାଧିକରଣ ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ୍ ଅପପ୍ରଚାର (Fake news)।
ଏକ ସଫଳ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଗଠନ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନିରପେକ୍ଷତା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।