ଅଧ୍ୟାୟ ୮: ଧର୍ମ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା (Religion, Secularism and Communalism)
୮.୧ ଉପକ୍ରମ: ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ (Religion in Indian Political Life)
ଭାରତରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଶ୍ୱାସ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ସମାଜରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଯାହା ନାଗରିକଙ୍କ ପରିଚୟ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ରାଜନୀତିକୁ ଗଠନ କରିଥାଏ। ଅନେକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ (Western) ସମାଜ ଭଳି ନ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୋଗୁଁ ଧର୍ମର ସାର୍ବଜନୀନ ଭୂମିକା ହ୍ରାସ ପାଇଛି, ଭାରତ ଏକ ନିରନ୍ତର ଧାର୍ମିକ ବହୁବାଦର (religious pluralism) ଉଦାହରଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ନିରନ୍ତର ଭାବେ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଚରଣ, ଦଳୀୟ ରଣନୀତି ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ବିତର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ଚାଲିଛି।
ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି ଏକ ଜଟିଳ ତ୍ରିକୋଣୀୟ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:
ଧର୍ମ ◄ ─── ► ରାଷ୍ଟ୍ର ◄ ─── ► ସମାଜଏହି ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଉଭୟ ଏକୀକରଣ (ବହୁବାଦ ଏବଂ ସହନଶୀଳତା ମାଧ୍ୟମରେ) ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ (ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ) ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
୮.୨ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା
ଧର୍ମକୁ ବିଶ୍ୱାସ, ରୀତିନୀତି, ନୈତିକ ସଂହିତା ଏବଂ ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକର ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହା ମାନବ ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ଧର୍ମ ସେତେବେଳେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପଡ଼େ ଯେତେବେଳେ ଏହା:
- ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଗଠନ କରେ।
- ରାଜନୈତିକ ଆନୁଗତ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
- ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ ବା ଏକତ୍ରିତ କରେ।
- ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଆଦର୍ଶଗତ ସଂରଚନା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
- “ଆମେ ବନାମ ସେମାନେ” (us vs them) ର ସୀମାରେଖା ଟାଣିଥାଏ।
ଧର୍ମର ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:
- ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
- କ୍ଷମତା ବା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କୁ ନୈତିକ ବୈଧତା ପ୍ରଦାନ କରିବା।
- ନିର୍ବାଚନୀ ଏକତ୍ରିକରଣ (Electoral mobilization)।
- ନିଜ ନିଜ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସଂହତି ବଜାୟ ରଖିବା।
- ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ରାଜନୀତିରେ ମତଭେଦ ଓ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
୮.୩ ଭାରତରେ ଧର୍ମ ଏବଂ ରାଜନୀତି: ଐତିହାସିକ ବିବର୍ତ୍ତନ
- (କ) ସ୍ୱାଧୀନତା-ପୂର୍ବ ବା ରାଜତନ୍ତ୍ର ସମୟ: ରାଜତନ୍ତ୍ର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମ ଏବଂ ରାଜନୀତି ପରସ୍ପର ସହ ଓତପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସକମାନେ ଧାର୍ମିକ ଅନୁମୋଦନରୁ ହିଁ ଶାସନର ବୈଧତା ପାଉଥିଲେ।
- (ଖ) ଔପନିବେଶିକ (ବ୍ରିଟିଶ) ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ “ବିଭାଜନ ଏବଂ ଶାସନ” (divide and rule) ନୀତି ଜନଗଣନା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନରେ ଧାର୍ମିକ ଶ୍ରେଣୀୀକରଣକୁ (ହିନ୍ଦୁ, ମୁସଲିମ୍, ଶିଖ୍ ପରିଚୟ) ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ରୂପ ଦେଇ ସମାଜରେ ପୃଥକତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା।
- (ଗ) ସ୍ୱାଧୀନତା-ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ଭାରତ ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କଲା, ତଥାପି ଧର୍ମ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ସକ୍ରିୟ ରହିଲା:
- ଦଳୀୟ ରାଜନୀତିରେ
- ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର ଓ ଭୋଟ୍ ସଂଗ୍ରହରେ
- ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆନ୍ଦୋଳନରେ
୮.୪ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଅର୍ଥ (Meaning of Secularism)
ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା (Secularism) କହିଲେ ସେହି ନୀତିକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁଥିରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ସହିତ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ କିମ୍ବା ସମଦୂରତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କ ବଜାୟ ରଖେ ଏବଂ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧା ବା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ।
- ତେବେ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର କୌଣସି ଏକ ଏକକ ମଡେଲ୍ ନାହିଁ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
୮.୫ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ତୁଳନାତ୍ମକ ମଡେଲ୍ ସମୂହ
| ମଡେଲ୍ | ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ | ପ୍ରମୁଖ ଦେଶ |
|---|---|---|
| ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକୀକରଣ (Strict Separation) | ଚର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଚୀର) | ଆମେରିକା (USA), ଫ୍ରାନ୍ସ |
| ରାଷ୍ଟ୍ରଧର୍ମ ମଡେଲ୍ (Establishment Model) | ଦେଶର ଏକ ସରକାରୀ ବା ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରଧର୍ମ ଥାଏ | ବ୍ରିଟେନ – UK (Anglican Church) |
| ଭାରତୀୟ ମଡେଲ୍ (Indian Model) | ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନ + ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ହସ୍ତକ୍ଷେପ | ଭାରତ |
୮.୬ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଭାରତୀୟ ମଡେଲ୍
ଭାରତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶ ଭଳି ଧର୍ମ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଠୋର ପୃଥକୀକରଣ ବଦଳରେ “ନୀତିଗତ ଦୂରତ୍ୱ ମଡେଲ୍” (principled distance model) ଅନୁସରଣ କରେ।
ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ଦେଶର କୌଣସି ସରକାରୀ ‘ରାଷ୍ଟ୍ରଧର୍ମ’ ନାହିଁ।
- ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନ ଓ ସଦଭାବ ପ୍ରଦାନ (ସର୍ବଧର୍ମ ସମଭାବ)।
- ସାମାଜିକ କୁସଂସ୍କାର ଦୂରୀକରଣ ଓ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଧାର୍ମିକ ବିଷୟରେ ଆଇନଗତ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିପାରିବ (ଯେପରିକି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଉଚ୍ଛେଦ କିମ୍ବା ସତୀଦାହ ପ୍ରଥା ନିଷେଧ)।
- ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକର (minorities) ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।
- ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କୁ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା।
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର:
- ଧାରା ୨୫–୨୮: ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର।
- ଧାରା ୧୪: ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା।
- ଧାରା ୧୫: ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ।
୮.୭ ଚିତ୍ର: ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଢାଞ୍ଚା
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ (Constitution)
│
▼
ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାର (Art 25–28)
│
▼
ରାଷ୍ଟ୍ରର ନିରପେକ୍ଷତା + ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରର ଭୂମିକା
│
▼
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମାନ ବ୍ୟବହାର
│
▼
ବହୁବାଦୀ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜ୮.୮ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା: ଅର୍ଥ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି (Communalism)
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା କହିଲେ ନିଜର ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଏପରି ରାଜନୈତିକରଣକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମତଭେଦ, ସଂଘର୍ଷ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।
ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
- ନିଜର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପ୍ରତି ଅନ୍ଧ ଆନୁଗତ୍ୟ।
- ସାମଗ୍ରିକ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ (national identity) ପ୍ରତି ଦୁର୍ବଳ ମନୋଭାବ।
- ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ପ୍ରତିକୂଳ ରାଜନୈତିକ ଏକତ୍ରିକରଣ।
- ସମାଜରେ ହିଁ ହିଂସା କାଣ୍ଡ, ଦଙ୍ଗା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଆଶଙ୍କା।
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଧର୍ମକୁ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଶ୍ୱାସରୁ ବଦଳାଇ ପରିଚୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ‘ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ତ୍ର’ (political weapon) ରେ ପରିଣତ କରେ।
୮.୯ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Stages of Communalism)
| ପର୍ଯ୍ୟାୟ | ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ସ୍ୱରୂପ |
|---|---|
| ୧. ସାଂସ୍କୃତିକ (Cultural) | ନିଜ ଧାର୍ମିକ ଗର୍ବ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ପରିଚୟର ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। |
| ୨. ରାଜନୈତିକ (Political) | ନିର୍ବାଚନରେ ଜିତିବା ପାଇଁ ଧର୍ମ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସମୀକରଣର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର। |
| ୩. ଚରମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Extreme) | ସମାଜରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା, ଦଙ୍ଗା ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ମନୋଭାବର ପ୍ରସାର। |
୮.୧୦ ଭାରତରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର (Minority Rights)
ଭାରତ ଏକ ବହୁବାଦୀ ସମାଜ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅଟେ।
- ସଂଜ୍ଞା: ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ କହିଲେ ସେହି ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଏ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଭାଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ସଂଖ୍ୟାଗତ ଭାବେ ଛୋଟ ଏବଂ ସାମାଜିକ କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଦୁର୍ବଳ।
୮.୧୧ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ
| ଧାରା (Article) | ପ୍ରାବଧାନ ଓ ଅଧିକାର |
|---|---|
| ଧାରା ୨୯ | ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ଲିପି ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକାର। |
| ଧାରା ୩୦ | ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ନିଜସ୍ୱ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଅଧିକାର। |
| ଧାରା ୨୫–୨୮ | ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ଭଳି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନର ଅଧିକାର। |
| ଧାରା ୩୫୦-କ | ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତରରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମାତୃଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନର ସୁବିଧା। |
୮.୧୨ ତାଲିକା: ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ
| ସୁରକ୍ଷାର ଦିଗ | କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ପ୍ରଣାଳୀ |
|---|---|
| ସାଂସ୍କୃତିକ (Cultural) | ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ପରିଚୟର ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା |
| ଶିକ୍ଷାଗତ (Educational) | ନିଜସ୍ୱ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରିବାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର |
| ଧାର୍ମିକ (Religious) | ବିନା ବାଧାରେ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଉପାସନା ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ପାଳନର ସ୍ୱାଧୀନତା |
| ରାଜନୈତିକ (Political) | ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ |
୮.୧୩ ସମସାମୟିକ ବିତର୍କ ସମୂହ
ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ପ୍ରୟୋଗ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ବିତର୍କର ସାମ୍ନା କରୁଛି:
- ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦର (religious nationalism) କ୍ରମାଗତ ବିକାଶ।
- ପ୍ରଶାସନରେ “ଛଦ୍ମ-ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା” (pseudo-secularism) କିମ୍ବା ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ତୋଷଣନୀତିକୁ ନେଇ ଚାଲିଥିବା ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କ।
- ନିର୍ବାଚନରେ ଜୟଲାଭ ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର।
- ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମାନ ନାଗରିକ ସଂହିତା – UCC (Uniform Civil Code) ଲାଗୁ କରିବା ସମ୍ପର୍କିତ ବାଦବିବାଦ।
- ଗଣମାଧ୍ୟମ (Media) ଏବଂ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ରାଜନୀତିରେ ଧାର୍ମିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା।
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଷୟ ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା କୌଣସି ସ୍ଥିର ଧାରଣା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ନିରନ୍ତର ଭାବେ ରାଜନୈତିକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରୁଛି।
୮.୧୪ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis)
ପ୍ରଶାସନିକ ଏବଂ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ବିଷୟକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି:
- ରଜନୀ କୋଠାରୀ: ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବାସ୍ତବିକ ସଂରଚନାରେ ଧର୍ମ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ରହିଛି।
- ଟି.ଏନ. ମଦନ: ଭାରତ ଭଳି ଏକ ପ୍ରଗାଢ଼ ଧାର୍ମିକ ସମାଜରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶୈଳୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଅତ୍ୟଧିକ କଠିନ।
- ଅସଘର ଅଲ୍ଲୀ ଇଞ୍ଜିନିୟର: ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା କୌଣସି ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ରାଜନୈତିକ ଲାଭ ପାଇଁ ନେତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ (politically constructed) ହୋଇଥାଏ।
- ପାର୍ଥ ଚାଟାର୍ଜୀ: ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଇତିହାସ ଓ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ଗଠନ କରିଛନ୍ତି।
ତେଣୁ, ଭାରତରେ ଧର୍ମ ଏକାଧାରରେ ଏକ ବାସ୍ତବ ସାଂସ୍କୃତିକ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜନୈତିକ ଉପକରଣ ଅଟେ।
ଉପସଂହାର (Conclusion)
ଭାରତରେ ପରିଚୟ ରାଜନୀତିର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଭାରତୀୟ ମଡେଲ୍ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ନିରପେକ୍ଷତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରେ। ତଥାପି, ବଢୁଥିବା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ତିକ୍ତତା ଏବଂ ଧର୍ମର ଅତ୍ୟଧିକ ରାଜନୈତିକରଣ ଦେଶର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଦଭାବନା ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି। ଦେଶର ଅଖଣ୍ଡତା ଓ ଜାତୀୟ ସଂହତି ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ସର୍ବଦା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)
- ଧର୍ମ ଭାରତରେ ପରିଚୟ ରାଜନୀତିର (Identity politics) ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମେରୁଦଣ୍ଡ।
- ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା = ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ କରିବା ମଡେଲ୍ (principled distance)।
- ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୫ ରୁ ୩୦ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାର୍ମିକ ତଥା ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା (Communalism): ରାଜନୈତିକ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଫାଇଦା ପାଇଁ ଧର୍ମର ପ୍ରତିକୂଳ ବ୍ୟବହାର।
- ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକର ଅଧିକାର ସମ୍ବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷିତ।
- ସମସାମୟିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଧାର୍ମିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଏବଂ ଜାତୀୟତାବାଦର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ।
- ଭାରତରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାର ଅର୍ଥ ଧର୍ମରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂରେଇ ରହିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାନତା ଓ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା।