ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦: ଭାଷା ଏବଂ ରାଜନୀତି (Language and Politics)

୧୦.୧ ଉପକ୍ରମ: ଏକ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଭାବରେ ଭାଷା (Language as a Political Identity)

ଭାରତରେ ଭାଷା କେବଳ ଯୋଗାଯୋଗର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ; ଏହା ପରିଚୟ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଅଟେ। ଭାରତ ଭଳି ଏକ ବହୁଭାଷୀ ସମାଜରେ, ଭାଷା ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନା, ପ୍ରଶାସନିକ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ଭାଷାଗତ ରାଜନୀତି ସେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଯେତେବେଳେ ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାଜନୈତିକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକର ଆଧାର ପାଲଟିଯାଏ:

ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ
ସରକାରୀ ସ୍ୱୀକୃତି (Official recognition)
ଶିକ୍ଷାନୀତିର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ
ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷା

ତେଣୁ, ଭାଷା ସମାଜରେ ଏକାଧାରରେ ଏକ ଏକୀକୃତ ଶକ୍ତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

୧୦.୨ ଭାରତରେ ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା (Linguistic Diversity)

ଭାରତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ସବୁଠାରୁ ବୃହତ ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା ଥିବା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ।

ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ସମ୍ବିଧାନର ଅଷ୍ଟମ ଅନୁସୂଚି (Eighth Schedule) ରେ ୨୨ଟି ପ୍ରମୁଖ ଭାଷା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି।
ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶତାଧିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଉପଭାଷା (dialects) ରହିଛି।
ଏଠାରେ ଏକାଧିକ ଭାଷା ପରିବାର (ଯେପରିକି ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟନ୍, ଦ୍ରାବିଡ଼, ତିବ୍ଦତୀୟ-ବର୍ମୀୟ ଆଦି) ବିଦ୍ୟମାନ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜ ଭାଷା ପ୍ରତି ସୁଦୃଢ଼ ଆନୁଗତ୍ୟ ଓ ପରିଚୟ ରହିଛି।

ରାଜନୈତିକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ:

ଭାଷା ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରେ।
ଭାଷା ନିର୍ବାଚନରେ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଭାଷା ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୧୦.୩ ଚିତ୍ର: ଭାଷାଗତ ବିବିଧତାର ସଂରଚନା

                              ଭାରତ (INDIA)
                                   │
                                   ▼
                   ୨୨ଟି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାଷା (8th Schedule)
                                   │
                                   ▼
                     ଶତାଧିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଉପଭାଷା (Dialects)
                                   │
                                   ▼
                    ସୁଦୃଢ଼ ଆଞ୍ଚଳିକ-ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ ସମୂହ
                                   │
                                   ▼
                   ଭାଷା-ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୂହ

୧୦.୪ ଭାଷା ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରାବଧାନ ସମୂହ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଭାଷାଗତ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରିଛି:

ଧାରା (Article)	ପ୍ରାବଧାନ ଓ ଅଧିକାର
ଧାରା ୩୪୩	ହିନ୍ଦୀକୁ ଭାରତୀୟ ସଂଘର ସରକାରୀ ଭାଷା (Official language) ଭାବେ ଘୋଷଣା କରେ।
ଧାରା ୩୪୪	ସରକାରୀ ଭାଷା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମିତି ଓ ଆୟୋଗ ଗଠନର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଧାରା ୩୪୫	ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବିଧାନସଭାକୁ ନିଜର ଆଞ୍ଚଳିକ ସରକାରୀ ଭାଷା ବାଛିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଧାରା ୩୪୭	କୌଣସି ରାଜ୍ୟର ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବୃହତ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଉଥିବା ଭାଷାକୁ ବିଶେଷ ସ୍ୱୀକୃତି।
ଧାରା ୩୫୦-କ	ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତରରେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମାତୃଭାଷାରେ (mother tongue) ଶିକ୍ଷାଦାନ ପାଇଁ ସୁବିଧା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।
ଧାରା ୩୫୦-ଖ	ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କ (linguistic minorities) ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି।

୧୦.୫ ସରକାରୀ ଭାଷା ବିତର୍କ (Official Language Debate)

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସବୁଠାରୁ ସ୍ପର୍ଶକାତର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହେଉଛି ସରକାରୀ ଭାଷା ବା ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷାର ପ୍ରସଙ୍ଗ।

ମୂଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ:

ହିନ୍ଦୀ: ଏହାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା ଭାବେ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା (ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଆଭିମୁଖ୍ୟ)।
ଇଂରାଜୀ: ଏହାକୁ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଜାରି ରଖିବା (ମୁଖ୍ୟତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରାଥମିକତା)।
ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜର ଭାଷାକୁ ନିଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ଗର୍ବ ଓ ପରିଚୟ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା।

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରୋଧ:

ତାମିଲନାଡୁ ଭଳି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାକୁ ଜୋର ଜବରଦସ୍ତ ଲାଗୁ କରିବା ବା ହିନ୍ଦୀ ଆଧିପତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରୟାସକୁ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ:

୧୯୩୭ ଏବଂ ୧୯୬୫ ମସିହାରେ ବ୍ୟାପକ ହିନ୍ଦୀ-ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ (Anti-Hindi agitations) ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଥିଲା।
ଦକ୍ଷିଣରେ ‘ଦ୍ରାବିଡ଼ ରାଜନୀତି’ (Dravidian politics) ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା।
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସଂଘୀୟ ଯୋଗାଯୋଗରେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷାକୁ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସହ-ସରକାରୀ ଭାଷା ଭାବେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା।

୧୦.୬ ତାଲିକା: ଭାଷାଗତ ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ସମୂହ

କ୍ଷେତ୍ର ବା ଦିଗ	ମୂଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ	ପ୍ରଶାସନିକ / ରାଜନୈତିକ ଫଳାଫଳ
ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ	ଏକକ ଭାଷା ବନାମ ବହୁଭାଷାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ	ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଘୀୟ ସନ୍ତୁଳନ ଓ ବହୁଭାଷାର ଗ୍ରହଣୀୟତା
ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା	ଶିକ୍ଷାଦାନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ କେଉଁ ଭାଷା ହେବ	‘ତ୍ରିଭାଷା ସୂତ୍ର’ (Three Language Formula) ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ
ପ୍ରଶାସନ	ସରକାରୀ ଓ ଅଫିସିଆଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ	କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରଶାସନରେ ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଇଂରାଜୀର ସହ-ଅବସ୍ଥାନ
ପରିଚୟ	ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସ୍ମିତାର ରକ୍ଷା	ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ସ୍ୱାଭିମାନ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୂହ

୧୦.୭ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ (୧୯୫୬)

୧୯୫୬ ମସିହାର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ (States Reorganisation Act, 1956) ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ଇତିହାସରେ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ ଥିଲା।

ମୂଳ ନୀତି:

ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ଦେଶର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ‘ଭାଷା ଆଧାରରେ’ ପୁନର୍ଗଠିତ କରାଗଲା।

ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମୂହ:

ଭାଷାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଉପୁଜୁଥିବା ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ହ୍ରାସ କରିବା।
ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ଶାସନ ପରିଚାଳନା କରି ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
ସାଧାରଣ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

ସଫଳ ଫଳାଫଳ:

ପ୍ରମୁଖ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ହେଲା (ଯେପରିକି ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, କାର୍ଣ୍ଣାଟକ, କେରଳ, ତାମିଲନାଡୁ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ସୀମାନ୍ତ ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ)।
ଏହା ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ସହିତ ଭାରତର ସାମଗ୍ରିକ ସଂଘୀୟ ସଂରଚନାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।

୧୦.୮ ଚିତ୍ର: ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନର ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା

                         ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ (Linguistic Identity)
                                        │
                                        ▼
                         ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ଦାବି
                                        │
                                        ▼
                        ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ (1956)
                                        │
                                        ▼
                         ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ
                                        │
                                        ▼
                  ସଂଘୀୟ ସ୍ଥିରତା + ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସ୍ମିତାର ସନ୍ତୁଳନ

୧୦.୯ ତ୍ରିଭାଷା ସୂତ୍ର (Three Language Formula)

ଦେଶର ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ ଏବଂ ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାନୀତିରେ ‘ତ୍ରିଭାଷା ସୂତ୍ର’ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଶିକ୍ଷାଗତ ସଂରଚନା:

ପ୍ରଥମ ଭାଷା: ମାତୃଭାଷା କିମ୍ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଷା: ହିନ୍ଦୀଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଇଂରାଜୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଭାଷା; ଏବଂ ଅଣ-ହିନ୍ଦୀଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ହିନ୍ଦୀ କିମ୍ବା ଇଂରାଜୀ।
ତୃତୀୟ ଭାଷା: ଇଂରାଜୀ କିମ୍ବା କୌଣସି ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଭାଷା (ଯାହା ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଷା ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଇ ନାହିଁ)।

ଲକ୍ଷ୍ୟ ସମୂହ:

ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହୁଭାଷୀ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।
ଭାଷାଗତ ତିକ୍ତତା ଓ ସଂଘର୍ଷ ହ୍ରାସ କରିବା।
ଜାତୀୟ ସଂହତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଜନିତ ସମସ୍ୟା:

ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୂତ୍ରର ଅସମାନ ଆପଣୀକରଣ।
ଅଣ-ହିନ୍ଦୀଭାଷୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ (ବିଶେଷ କରି ଦକ୍ଷିଣରେ) ହିନ୍ଦୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ବିମୁଖତା ବା ପ୍ରତିରୋଧ।
ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟାବହାରିକ ଭାବେ ଲାଗୁ କରିବାରେ ଥିବା ଜଟିଳତା।

୧୦.୧୦ ଭାଷା ରାଜନୀତିରେ ସମସାମୟିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମୂହ

ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଭାଷାଗତ ରାଜନୀତି ନୂତନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି:

ସମ୍ବିଧାନର ଅଷ୍ଟମ ଅନୁସୂଚିରେ ନିଜ ନିଜ ଭାଷାକୁ (ଯେପରିକି କୋଶଳୀ, ଭୋଜପୁରୀ ଆଦି) ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ କ୍ରମାଗତ ନୂତନ ଦାବି ସମୂହ।
ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାଷାଗତ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଡିଜିଟାଲ୍ ବିଭାଜନ (Digital Divide)।
ଉଚ୍ଚ ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ବନାମ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ବିତର୍କ।
ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ସ୍ୱାଭିମାନ ଓ ଗର୍ବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ।
ଆନ୍ତଃ-ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଭାଜନ ବା ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ (migration) ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାଷାଗତ ସଂଘର୍ଷ।

୧୦.୧୧ ଭାଷା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି

ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଷା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ:

ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଅସ୍ମିତାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର ସମୟରେ ନେତାମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା ଓ ଶୈଳୀ ଅନୁସରଣ କରି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହ ଭାବପ୍ରବଣ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
ଭାଷା-ଆଧାରିତ ଆବେଗ ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଭୋଟରମାନଙ୍କ ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
ଆଞ୍ଚଳିକ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଏବଂ ସେହି ଭାଷାର ଗଣମାଧ୍ୟମ ସମାଜରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

୧୦.୧୨ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis)

ଭାରତରେ ଭାଷାଗତ ରାଜନୀତି ସମାଜରେ ଉଭୟ ଏକତା ଏବଂ ବିଖଣ୍ଡନର ସମ୍ଭାବନାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ:

ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ:

ଏହା ଦେଶର ବହୁସାଂସ୍କୃତିକ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।
ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ଭାଷାରେ ଶାସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସାମିଲ ହେବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଇ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପକ କରେ।
ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳନାକୁ ଅଧିକ ସରଳ ଓ ଲୋକାଭିମୁଖୀ କରେ।

ନକାରାତ୍ମକ ଦିଗ:

କେତେକ ସମୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ବା ସଂପୃକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ପୃଥକତାବାଦୀ ମନୋଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।
ଭାଷା ଆଧାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ବା ସାମାଜିକ ବିବାଦ ଉପୁଜିପାରେ।
ଏକାଧିକ ଭାଷାର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜଟିଳତା ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଶାସନିକ ବିଶ୍ଳେଷକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ, ଭାରତର ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ସଂଘବାଦ (linguistic federalism) ହେଉଛି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବିବିଧତାର ଦମନ ନ କରି ସହଯୋଗ ଓ ସନ୍ତୁଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ତାହାକୁ ସଫଳତାର ସହ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଏକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପରୀକ୍ଷଣ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଭାଷା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପରିଚୟ ମାନଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହୋଇ ରହିଛି। ଆମର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ସଫଳତାର ସହ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ, ବହୁଭାଷୀ ନୀତି ଏବଂ ନମନୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ବ୍ୟାପକ ବିବିଧତାକୁ ପରିଚାଳନା କରିପାରିଛି। ଯଦିଓ ସମୟ ସମୟରେ ଭାଷାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପ୍ରଶାସନିକ ବା ନିର୍ବାଚନୀ ବିତର୍କ ଦେଖାଦିଏ, ତଥାପି ଏହା ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଆହୁରି ଜୀବନ୍ତ, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସମାବେଶୀ କରିବାରେ ନିରନ୍ତର ସହାୟକ ହୋଇଛି।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଭାରତ ହେଉଛି ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟାପକ ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା ସମ୍ପନ୍ନ ଦେଶ।
ସମ୍ବିଧାନର ଅଷ୍ଟମ ଅନୁସୂଚିରେ ୨୨ଟି ଭାଷା ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ।
ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରାବଧାନ (ଧାରା ୩୪୩-୩୫୧) ବହୁଭାଷୀ ପ୍ରଶାସନିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।
୧୯୫୬ ର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ: ଦେଶରେ ଭାଷା ଆଧାରରେ ପ୍ରମୁଖ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଫଳ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲା।
ତ୍ରିଭାଷା ସୂତ୍ର: ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜାତୀୟ ଏକତା ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରେ।
ଭାଷା ସର୍ବଦା ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଦଳୀୟ ସଂଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
ମୁଖ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହିନ୍ଦୀର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ପ୍ରୟାସ ବନାମ ସ୍ଥାନୀୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାଗୁଡ଼ିକର ଅସ୍ମିତା ରକ୍ଷା।
ଭାରତରେ ଭାଷା = ସାମାଜିକ ପରିଚୟ + ସଂଘୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂରଚନାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର।