୧. ଉପକ୍ରମ

ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଏବଂ ବହୁ ଆଲୋଚିତ ବିଚାରଧାରା। ଏହାର ବିକାଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥିଲା।

ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ କେବଳ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥା ବା ଧାର୍ମିକ ଅନୁଶୀଳନ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଏକ ବିବିଧ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଏକ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଚାରଧାରା, ଯାହା ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପରିଚୟକୁ ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ଏବଂ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ।

ଏହି ବିଚାରଧାରାର ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ଧାରଣା ସହିତ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ବିନାୟକ ଦାମୋଦର ସାବରକର ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ। ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା, ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଂଘ (RSS), ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (BJP) ଏହାର ସାଂଗଠନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଛନ୍ତି। ତଥାପି, ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତି ସବୁ ସମୟରେ ସମାନ ରହିନାହିଁ। OUP Academic+1

୨. ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା

ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଏକ ଏପରି ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଧାରଣା, ଯେଉଁଥିରେ ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା, ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ସାମୂହିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ସାଂସ୍କୃତିକ ଜାତୀୟତାବାଦ: ଭାରତର ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା।

2. ସଭ୍ୟତାଗତ ପରିଚୟ: ସାଧାରଣ ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟକୁ ଜାତୀୟ ଏକତାର ଆଧାର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା।

3. ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ: ହିନ୍ଦୁ ପରିଚୟର ଏକ ରାଜନୈତିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ଧାରଣା, ଯାହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଉପାସନା ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ।

4. ଜାତୀୟ ଏକତା: ବିଭିନ୍ନ ହିନ୍ଦୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଅଧୀନରେ ସଂଗଠିତ କରିବା।

5. ସାଂସ୍କୃତିକ ନିରନ୍ତରତା: ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ପରମ୍ପରା, ପ୍ରତୀକ ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।

ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଏକ ସ୍ଥିର ବା ଏକରୂପ ବିଚାରଧାରା ନୁହେଁ। ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ସାଂଗଠନିକ ରୂପ ଓ ରାଜନୈତିକ ରଣନୀତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି।

୩. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବିକାଶ

ଆଧୁନିକ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଇପାରେ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ମୁଦ୍ରଣ ମାଧ୍ୟମ, ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକର ପରିଚୟ ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥାରେ ସଂସ୍କାର, ସାମାଜିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

ପ୍ରମୁଖ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଅବଦାନ

କ. ବ୍ରାହ୍ମ ସମାଜ (୧୮୨୮)

ରାଜା ରାମମୋହନ ରାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମ ସମାଜ ଏକେଶ୍ୱରବାଦ, ଯୁକ୍ତିବାଦ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ସତୀ ପ୍ରଥାର ବିରୋଧକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା; ଏହାକୁ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ଖ. ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ (୧୮୭୫)

ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ ବେଦର ପ୍ରାମାଣିକତା, ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର ଓ ସାମାଜିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ବୈଦିକ ଐତିହ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ସମ୍ପର୍କିତ ଏହାର ଧାରଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ ହିନ୍ଦୁ ପୁନରୁତ୍ଥାନବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଗ. ସାଂସ୍କୃତିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ ଓ ଐତିହାସିକ ଚେତନା

ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ସାହିତ୍ୟ, ସାର୍ବଜନୀନ ସଂଗଠନ, ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଐତିହାସିକ ଲେଖାଲେଖିର ବିକାଶ ସାମୂହିକ ପରିଚୟର ଆଧୁନିକ ରୂପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରିବା ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

ତେଣୁ ହିନ୍ଦୁ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ଧାର୍ମିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନ ଏବଂ ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। Carnegie Endowment+1

୪. ସଂଗଠିତ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ଉଦୟ

ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ହିନ୍ଦୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନସମାବେଶ ଅଧିକ ସଂଗଠିତ ରୂପ ନେବାକୁ ଲାଗିଲା। ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା, ଔପନିବେଶିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପ୍ରଶ୍ନ ଏବଂ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା।

୪.୧ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା

ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ହିନ୍ଦୁ ରାଜନୈତିକ ସଭା ଓ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭାର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା। ଏହା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲା।

୧୯୨୦ ଓ ୧୯୩୦ ଦଶକରେ ଏହି ସଂଗଠନ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇଥିଲା। ବିନାୟକ ଦାମୋଦର ସାବରକରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହା ହିନ୍ଦୁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।

୪.୨ ବିନାୟକ ଦାମୋଦର ସାବରକର ଓ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱର ଧାରଣା

ସାବରକରଙ୍କ ପୁସ୍ତକ Hindutva: Who Is a Hindu? ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ସେ ସାଧାରଣ ଭୂଖଣ୍ଡ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ସମ୍ପର୍କ ଆଧାରରେ ହିନ୍ଦୁ ପରିଚୟକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ସାବରକର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଓ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ବା ପୂଜାପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

ତାଙ୍କର ଏହି ଧାରଣାକୁ ନେଇ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି, କାରଣ ଏଥିରେ ହିନ୍ଦୁ ପରିଚୟକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପରିଭାଷାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ଭାରତ ବାହାରେ ପବିତ୍ର ଧାର୍ମିକ କେନ୍ଦ୍ର ରହିଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ, ବିଶେଷତଃ ମୁସଲମାନ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନମାନଙ୍କର ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥାଏ।

୪.୩ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଂଘର ପ୍ରତିଷ୍ଠା (୧୯୨୫)

ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଂଘ (RSS) ୧୯୨୫ ମସିହାରେ କେଶବ ବଳିରାମ ହେଡଗେୱାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାଗପୁରଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱୟଂସେବକଙ୍କ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ସଂଗଠନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାଖା ମାଧ୍ୟମରେ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜକୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା।

RSS ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏକ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହାର ସଂଗଠନାତ୍ମକ ନେଟୱାର୍କ ବ୍ୟାପକ ସଂଘ ପରିବାରର ବିକାଶରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଥିଲା।

ସାବରକରଙ୍କ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ଧାରଣା ଏବଂ RSSର ସାଂଗଠନିକ ପଦ୍ଧତି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ଗଠନ ସମାନ ନଥିଲା। OUP Academic+2

୫. ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ

ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱରୂପକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ସମାବେଶୀ ଭୌଗୋଳିକ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଧାର୍ମିକ, ଭାଷାଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରିବା। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଆନ୍ତଃଧାର୍ମିକ ସହଯୋଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିବାବେଳେ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଧାରଣାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ହିନ୍ଦୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପର୍କ ଜଟିଳ ଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ରଣନୀତି ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ନିର୍ବାଚନୀ ଓ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଭାଗ ନେଇଥିବାବେଳେ RSS ମୁଖ୍ୟତଃ ସାଂଗଠନିକ ବିସ୍ତାର ଓ ସାମାଜିକ ଜନସଂଗଠନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲା। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସଂଗଠନ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ଏକାପ୍ରକାର ରଣନୀତି ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି କହିବା ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଠିକ୍ ନୁହେଁ।

୬. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଦେଶ ବିଭାଜନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା। ପାକିସ୍ତାନର ସୃଷ୍ଟି, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଓ ବ୍ୟାପକ ଜନବିସ୍ଥାପନ ନାଗରିକତା, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ତୀବ୍ର କରିଥିଲା।

୬.୧ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ହତ୍ୟା ଓ RSS ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ

୧୯୪୮ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୩୦ ତାରିଖରେ ନାଥୁରାମ ଗୋଡସେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଗୋଡସେ ପୂର୍ବରୁ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ। ୧୯୪୮ ମସିହା ଫେବୃଆରୀରେ ସରକାର RSS ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇଥିଲେ। ଲିଖିତ ସମ୍ବିଧାନ ଗ୍ରହଣ ସମେତ କେତେକ ସର୍ତ୍ତ ପୂରଣ ପରେ ୧୯୪୯ ମସିହା ଜୁଲାଇରେ ଏହି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଉଠାଯାଇଥିଲା।

ଏହି ହତ୍ୟା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତର ସଙ୍କଟ ଥିଲା। ତଥାପି ଐତିହାସିକ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ହତ୍ୟାକାରୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠନର ଆଇନଗତ ଓ ସାଂଗଠନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୬.୨ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘର ପ୍ରତିଷ୍ଠା (୧୯୫୧)

ଶ୍ୟାମା ପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୧୯୫୧ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତିକୁ ଏକ ନିର୍ବାଚନୀ ଓ ସଂସଦୀୟ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।

ଜନସଂଘ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଜାତୀୟତାବାଦ ଏବଂ ନିଜର ବିଚାରଧାରା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜନୈତିକ ନୀତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ବିଶେଷତଃ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

୬.୩ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଥମ କେତେକ ଦଶନ୍ଧିରେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଥିଲା। ଜନସଂଘ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ ଏକ ଛୋଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସଂଗଠନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଧାରକୁ ବିକଶିତ କରିଚାଲିଥିଲା।

ଏହି ସମୟର ଇତିହାସରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ବିଚାରଧାରାତ୍ମକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ସଂସଦୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ—ଉଭୟ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିପାରନ୍ତି।

୭. ଜନସଂଘରୁ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

୧୯୭୫–୧୯୭୭ ମସିହାର ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଏହା ପରେ ଜନତା ପାର୍ଟିର ଗଠନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ନୂତନ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ୧୯୭୭ ମସିହାରେ ଜନସଂଘ ଜରୁରୀକାଳର ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଜନତା ପାର୍ଟିରେ ମିଶିଥିଲା।

ଜନତା ପାର୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ପୂର୍ବତନ ଜନସଂଘ ସଦସ୍ୟମାନେ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (BJP) ଗଠନ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରାରମ୍ଭରେ BJP ଏକ ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜାତୀୟତାବାଦ, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା।

BJPର ଉଦୟ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ସାଂଗଠନିକ ଓ ବିଚାରଧାରାତ୍ମକ ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନିର୍ବାଚନୀ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହେବାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା। Cambridge University Press+1

୮. ୧୯୮୦ ଓ ୧୯୯୦ ଦଶକରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିସ୍ତାର

୧୯୮୦ ଓ ୧୯୯୦ ଦଶକରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଜନସଂଗଠନର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବିସ୍ତାର ଘଟିଥିଲା।

୮.୧ ରାମ ଜନ୍ମଭୂମି ଆନ୍ଦୋଳନ

ରାମ ଜନ୍ମଭୂମି ଆନ୍ଦୋଳନ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଦାବି ଥିଲା ଯେ ଅଯୋଧ୍ୟାସ୍ଥିତ ବାବ୍ରି ମସଜିଦର ସ୍ଥାନ ଭଗବାନ ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଏବଂ ସେଠାରେ ରାମ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ହେବା ଉଚିତ।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନ, ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ଜନସମାବେଶର ଭୂମିକା ରହିଥିଲା। ଏହା ଧର୍ମ, ଇତିହାସ ଓ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୮.୨ ବାବ୍ରି ମସଜିଦ ଧ୍ୱଂସ (୧୯୯୨)

୧୯୯୨ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୬ ତାରିଖରେ ଅଯୋଧ୍ୟାଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ କରସେବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାବ୍ରି ମସଜିଦ ଧ୍ୱଂସ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଘଟିଥିଲା। ଏହା ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା।

ଏହି ଘଟଣା ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଧାର୍ମିକ ଜନସଂଗଠନ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରଶକ୍ତିର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ବ୍ୟାପକ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

୮.୩ ନିର୍ବାଚନୀ ବିସ୍ତାର

୧୯୯୦ ଦଶକରେ BJPର ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଏହା ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କେନ୍ଦ୍ରରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା। ୧୯୯୯ରୁ ୨୦୦୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ମେଣ୍ଟ ସରକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଶେଷ କରିଥିଲା।

ଏହି ସମୟ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତି ଭାରତର ସଂସଦୀୟ ଓ ମେଣ୍ଟଭିତ୍ତିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। OUP Academic+2

୯. ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ

ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ରାଜନୈତିକ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।

୨୦୧୪ ମସିହାରେ BJP କେନ୍ଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବହୁମତ ସହିତ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା ଏବଂ ୨୦୧୯ରେ ପୁନର୍ବାର ବହୁମତ ହାସଲ କରିଥିଲା। ୨୦୨୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସର୍ବବୃହତ୍ ଦଳ ଭାବରେ ଏକ ମେଣ୍ଟ ସରକାରରେ କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିଥିଲା।

ଏହି ସମୟରେ ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ, ଇତିହାସର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ନାଗରିକତା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ହୋଇରହିଛି।

୨୦୨୪ ମସିହା ଜାନୁଆରୀରେ ଅଯୋଧ୍ୟାଠାରେ ରାମ ମନ୍ଦିରର ଉଦ୍‌ଘାଟନ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଇତିହାସର ଆଉ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଘଟଣା ଥିଲା।

ସମକାଳୀନ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି, ଗଣମାଧ୍ୟମ, ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ସମ୍ପର୍କିତ ବିତର୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ପର୍କରେ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି। OUP Academic+2

୧୦. ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନ

ସଂଗଠନ	ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଷ	ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା	ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭ; ୧୯୧୫ରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସଂଗଠିତ	ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଂଘ (RSS)	୧୯୨୫	ସାଂଗଠନିକ ଓ ବିଚାରଧାରାତ୍ମକ ଜନସଂଗଠନ
ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ	୧୯୫୧	ନିର୍ବାଚନୀ ଓ ସଂସଦୀୟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି
ବିଶ୍ୱ ହିନ୍ଦୁ ପରିଷଦ (VHP)	୧୯୬୪	ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜନସଂଗଠନ
ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (BJP)	୧୯୮୦	ପ୍ରମୁଖ ନିର୍ବାଚନୀ ଓ ଶାସନକାରୀ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି

ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାପକ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ରହିଛି। ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କର ଇତିହାସ, ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ।

୧୧. ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିତର୍କ ହେଉଛି ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ସମ୍ବିଧାନର ପ୍ରସ୍ତାବନା ଭାରତକୁ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ, ସମାଜବାଦୀ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଗଣରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଛି। ୧୯୭୬ ମସିହାର ୪୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବନାରେ ‘ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ’ ଶବ୍ଦ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତା ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବିଧାନ ଆରମ୍ଭରୁ ରହିଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ:

• ଧାରା ୧୪: ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା।
• ଧାରା ୧୫: ଧର୍ମ ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ।
• ଧାରା ୧୬: ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା।
• ଧାରା ୨୫: ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ମାନିବା, ପାଳନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାର ଅଧିକାର; ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଅଧୀନରେ ରହିଛି।
• ଧାରା ୨୬–୨୮: ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ଧାରା ୨୯: ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା, ଲିପି ବା ସଂସ୍କୃତି ଥିବା ନାଗରିକ ବର୍ଗଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା।
• ଧାରା ୩୦: ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଅଧିକାର।

ଏହି ବିତର୍କର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଜାତୀୟ ପରିଚୟ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେବା ଉଚିତ କି, ନା ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜରେ ସମାନ ନାଗରିକତା ଏହାର ଆଧାର ହେବା ଉଚିତ?

୧୨. ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିକାଶକୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ଏହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ କରାଯାଇପାରେ।

ସମର୍ଥକମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଯୁକ୍ତି

1. ସାଂସ୍କୃତିକ ସଚେତନତା ଓ ସଭ୍ୟତାଗତ ପରିଚୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

2. ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଓ ଐତିହ୍ୟର ସଂରକ୍ଷଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।

3. ସାଧାରଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଧାର ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।

4. ହିନ୍ଦୁ ସମାଜର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ପାଇଁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରିବା।

5. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ଇତିହାସର ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ସେହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା, ଯାହାକୁ ସମର୍ଥକମାନେ ପକ୍ଷପାତପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

ପ୍ରମୁଖ ସମାଲୋଚନା ଓ ବିତର୍କ

1. ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଗୁରୁବାଦ: ସଂଖ୍ୟାଗୁରୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରାଥମିକତାକୁ ଅଧିକ ସାଂସ୍ଥାଗତ ଗୁରୁତ୍ୱ ମିଳିବାର ସମ୍ଭାବନା।

2. ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର: ମୁସଲମାନ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନେ ଅସମାନ ବ୍ୟବହାର ବା ବହିଷ୍କାରର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାର ଆଶଙ୍କା।

3. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା: ଧାର୍ମିକ ଆଧାରରେ ପରିଭାଷିତ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରଶ୍ନ।

4. ଐତିହାସିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସମକାଳୀନ ରାଜନୀତିରେ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା, ପ୍ରତୀକ ଓ ସ୍ମୃତିର ବ୍ୟବହାରକୁ ନେଇ ମତଭେଦ।

5. ସାମାଜିକ ବିବିଧତା: ବ୍ୟାପକ ହିନ୍ଦୁ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟରେ ଜାତି, ଭାଷା, ଅଞ୍ଚଳ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉପେକ୍ଷିତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା।

ଏହା ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାବରେ ବିବିଧ। ଏହାର ସମର୍ଥକ ଓ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରାଥମିକତା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ଜାତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜାତୀୟତାବାଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ନେଇ ସବୁବେଳେ ଏକମତ ନୁହନ୍ତି।

୧୩. ଉପସଂହାର

ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଐତିହାସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଫଳ। ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହା ଏକ ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ସାବରକରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ଧାରଣାର ପ୍ରତିପାଦନ, ୧୯୨୫ରେ RSSର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ୧୯୫୧ରେ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘର ଗଠନ ଏବଂ ୧୯୮୦ରେ BJPର ଉଦୟ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା।

୧୯୮୦ ଓ ୧୯୯୦ ଦଶକରେ ଏହାର ବିସ୍ତାର ଏବଂ ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହାର ବର୍ଦ୍ଧିତ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଭାବ ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରିଛି। ଏଥିସହିତ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ନାଗରିକତା, ବହୁଳବାଦ, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ଓ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।

ତେଣୁ ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଐତିହାସିକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଏହାର ବିଚାରଧାରାତ୍ମକ ବିକାଶ ସହିତ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।