3.1 ଉପକ୍ରମ

ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଦୁଇଟି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ଦିଗ। ଭାରତ ଭୌଗୋଳିକ, ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଜାତିଗତ, ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ବିବିଧତାର ଦେଶ। ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଆର୍ଥିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଛି। ଏହି ବିବିଧତା ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନା ଏବଂ ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ସମାନ ବିକାଶ ପାଇଁ ଦାବି ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।

ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ ଏହି ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରେ। ତେଣୁ ଆଞ୍ଚଳିକତାକୁ ସବୁବେଳେ ଜାତୀୟ ଏକତାର ବିରୋଧୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉପାୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ ଏହା ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ସମତୁଲ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରି ସଂଘବାଦକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଜାତୀୟ ଏକତା ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

3.2 ଆଞ୍ଚଳିକତାର ଅର୍ଥ

ଆଞ୍ଚଳିକତା କହିଲେ ଏପରି ଏକ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାକୁ ବୁଝାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ, ସ୍ୱାର୍ଥ, ସମ୍ପଦ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି।

ଭାରତରେ ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ, ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା, ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବି ଆଞ୍ଚଳିକତାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଆଞ୍ଚଳିକତାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା।
• ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ହାସଲ କରିବା।
• ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା।
• ଜାତୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।
• ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି।

ଆଞ୍ଚଳିକତା ସ୍ୱତଃ ରାଷ୍ଟ୍ରବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦାବି ଓ ଆନ୍ଦୋଳନର ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

3.3 ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱଭାବ

ସଂଘବାଦ ହେଉଛି ଏକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଶାସନ କ୍ଷମତା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥାଏ। ଉଭୟ ସ୍ତରର ସରକାର ନିଜ ନିଜ ସାମ୍ବିଧାନିକ କ୍ଷମତା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଏକ ସଂଘୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି, ଯେଉଁଥିରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ 1 ଭାରତକୁ ‘ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ସଂଘ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀରେ କେନ୍ଦ୍ର ତାଲିକା, ରାଜ୍ୟ ତାଲିକା ଓ ସମବର୍ତ୍ତୀ ତାଲିକା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଛି।

ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. କ୍ଷମତାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବଣ୍ଟନ: କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନ କ୍ଷମତାର ବିଭାଜନ।
2. ସମ୍ବିଧାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା: ଉଭୟ ସରକାର ସମ୍ବିଧାନରୁ କ୍ଷମତା ପାଆନ୍ତି।
3. ଲିଖିତ ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କଠୋର ସମ୍ବିଧାନ: ସଂଘୀୟ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନିୟମ।
4. ସ୍ୱାଧୀନ ନ୍ୟାୟପାଳିକା: କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିବାଦର ସମାଧାନ।
5. ଦ୍ୱିସଦନୀୟ ସଂସଦ: ରାଜ୍ୟସଭା ମାଧ୍ୟମରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତରରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।
6. ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେନ୍ଦ୍ର: କେନ୍ଦ୍ର ପାଖରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧାନ, ଆର୍ଥିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତା।
7. ଅସମମିତ ସଂଘବାଦ: କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମୁଦାୟର ବିଶେଷ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଏହି କାରଣରୁ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦକୁ ସହଯୋଗମୂଳକ, ସମନ୍ୱୟମୂଳକ ଓ ଅସମମିତ ସଂଘବାଦ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

3.4 ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ସମ୍ପର୍କ

ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ସଂଘବାଦ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି। ସଂଘବାଦ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗାଇଥାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଆଞ୍ଚଳିକତା ସଂଘୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

1. ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟ: ସଂଘବାଦ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ ଓ ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳନା କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

2. ସଂଘୀୟ ପୁନର୍ଗଠନର ପ୍ରେରଣା: ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ଆଧାରିତ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

3. ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳମାନଙ୍କର ଭୂମିକା: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ଓ ସଂସଦରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ମେଣ୍ଟ ସରକାରରେ ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ାଇଛି।

4. ଆର୍ଥିକ ସଂଘବାଦ: ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା, ସମ୍ପଦ ଉପଲବ୍ଧତା ଏବଂ ଅର୍ଥ ବଣ୍ଟନ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

5. ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ଜାତୀୟ ଏକତା: ସଂଘବାଦ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକତ୍ର କରେ।

3.5 ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି।

1. ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା। ତେଲୁଗୁ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଦାବିର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ 1953 ମସିହାରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

1956 ମସିହାର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଏବଂ ସପ୍ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାପକ ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସ୍ୱଭାବର ଏକ ଉଦାହରଣ।

2. ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟର ଗଠନ

1960 ମସିହାରେ ଦ୍ୱିଭାଷୀ ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟକୁ ବିଭାଜନ କରି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରତିଫଳନ ଥିଲା।

3. ପଞ୍ଜାବର ପୁନର୍ଗଠନ

1966 ମସିହାର ପଞ୍ଜାବ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ହରିୟାଣା ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଭାଷାଗତ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦାବିର ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମାଧାନର ଉଦାହରଣ।

4. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା

ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା, ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିଭିନ୍ନ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଛି। ନାଗାଲାଣ୍ଡ (1963), ମେଘାଳୟ (1972), ମିଜୋରାମ ଓ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ (1987) ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହେବା ଏହି ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟର ଉଦାହରଣ।

ସମ୍ବିଧାନର ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁସାରେ ଆସାମ, ମେଘାଳୟ, ତ୍ରିପୁରା ଓ ମିଜୋରାମର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜନଜାତି ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଏହା ଅସମମିତ ସଂଘବାଦର ଉଦାହରଣ।

5. 2000 ମସିହାରେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ

2000 ମସିହାରେ ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଓ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପଛରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା, ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ଜନଜାତି ସ୍ୱାର୍ଥ ଏବଂ ଅସମାନ ବିକାଶ ଭଳି କାରଣ ରହିଥିଲା।

6. ତେଲେଙ୍ଗାନାର ଗଠନ

ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ପରେ 2014 ମସିହାରେ ତେଲେଙ୍ଗାନା ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ବିକାଶ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

3.6 ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାର ଭୂମିକା

ଆଞ୍ଚଳିକତା ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦକୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱମୂଳକ, ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ କରିପାରେ।

1. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା: ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ।

2. ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବି ରାଜ୍ୟ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଦେବାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଉଜାଗର କରେ।

3. ସମତୁଲ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ନିବେଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଅସମାନତାକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣେ।

4. ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା: ଆଞ୍ଚଳିକତା ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ସଂରକ୍ଷଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

5. ସହଯୋଗମୂଳକ ସଂଘବାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ: ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ସମନ୍ୱୟର ଆବଶ୍ୟକତା ବଢ଼ାଏ।

6. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ବୃଦ୍ଧି: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିକଳ୍ପ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରି ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ଅଧିକ ବହୁମୁଖୀ କରନ୍ତି।

3.7 ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକତାର ଆହ୍ୱାନ

ଆଞ୍ଚଳିକତାର ସକାରାତ୍ମକ ଭୂମିକା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହା କେତେକ ସମସ୍ୟା ଓ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

1. କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ବିବାଦ: ବିଧାନ, ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇପାରେ।

2. ଅସମାନ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ: ଆର୍ଥିକ ସୁଯୋଗ, ନିଯୁକ୍ତି, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ସାଧାରଣ ସେବାରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ାଇପାରେ।

3. ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ବିବାଦ: ନଦୀଜଳ, ସୀମା, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଓ ଅଭିବାସନକୁ ନେଇ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ। କାବେରୀ ଓ କୃଷ୍ଣା ନଦୀଜଳ ବିବାଦ ଏହାର ଉଦାହରଣ।

4. ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଘର୍ଷ: କୌଣସି ଏକ ଭାଷା କିମ୍ବା ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ଧାରଣା ଅନ୍ୟ ଭାଷାଭାଷୀ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

5. ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା: ଯେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକତା ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଭାବ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ଏକତା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

6. ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି: କେତେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତରୁ ପୃଥକ ହୋଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦାବି କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଦାବି ଜାତୀୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଏକତା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ। କିନ୍ତୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା କିମ୍ବା ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବିକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦ ସହିତ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

7. ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବନାର ବ୍ୟବହାର: କେତେକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ନିର୍ବାଚନୀ ଲାଭ ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସାମାଜିକ ବିଭେଦ ବଢ଼ାଇପାରନ୍ତି।

3.8 ଆଞ୍ଚଳିକତାର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟ ଏବଂ ସଂଘୀୟ ବିବାଦର ସମାଧାନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା	ଗୁରୁତ୍ୱ
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 1–4	ରାଜ୍ୟ ସଂଘ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଓ ପୁନର୍ଗଠନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 3	ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଓ ରାଜ୍ୟର ସୀମା, କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କିମ୍ବା ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ସଂସଦୀୟ କ୍ଷମତା।
ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ	କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଧାନ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 263	ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ପରିଷଦ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 280	ଅର୍ଥ ଆୟୋଗ ଗଠନର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 279A	ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା କର ପରିଷଦ ଗଠନର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜନଜାତି ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29 ଓ 30	ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।
ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଷଦ	ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗର ମଞ୍ଚ।

3.9 ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ସଂଘବାଦ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ

1. ସହଯୋଗମୂଳକ ସଂଘବାଦ: କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଓ ସମନ୍ୱୟକୁ ମଜବୁତ କରିବା।
2. ସମତୁଲ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ: ପଛୁଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ କରିବା।
3. ଆର୍ଥିକ ନ୍ୟାୟ: ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ କରିବା।
4. ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା: ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ପରିଷଦ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଷଦଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରିବା।
5. ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାର ସମ୍ମାନ: ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ଭାଷା ଓ ପରମ୍ପରାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
6. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ: ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।
7. ଗଠନମୂଳକ ଆଞ୍ଚଳିକ ନେତୃତ୍ୱ: ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି ନକରି ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ନେତୃତ୍ୱକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।
8. ବିବାଦର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ: ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଆଲୋଚନା, ନ୍ୟାୟାଧିକରଣ ଓ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ମାଧ୍ୟମରେ ବିବାଦର ସମାଧାନ।
9. ସମାବେଶୀ ବିକାଶ: ଜନଜାତି, ସୀମାନ୍ତବର୍ତ୍ତୀ ଓ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ପଛୁଆ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିକାଶର ମୁଖ୍ୟଧାରାରେ ସାମିଲ କରିବା।
10. ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଜାତୀୟ ଏକତା: ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକତା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଏକତା ସହିତ ସମନ୍ୱୟ କରିବା।

3.10 ଉପସଂହାର

ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି। ଆଞ୍ଚଳିକତା ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ପରିଚୟ, ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେତେବେଳେ ସଂଘବାଦ ଏହି ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଭାରତର ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉପାୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିବା ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ଓ ସମତୁଲ ବିକାଶକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ। ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଏବଂ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଏହାର ଉଦାହରଣ।

ତଥାପି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଆଞ୍ଚଳିକତା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ବିବାଦ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ସଂଘବାଦ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ସଫଳତା ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ଜାତୀୟ ଏକତା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।