ଉପକ୍ରମ

ଭାରତ ଏକ ବହୁଧର୍ମୀୟ ଓ ବହୁସାଂସ୍କୃତିକ ସମାଜ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଜାତି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ଲୋକମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ଯୋଗୁଁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଆଧାର କରାଯାଏ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥର ବିରୋଧୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ହୁଏ।

ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ଐତିହାସିକ, ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ କାରଣଗୁଡ଼ିକର ପାରସ୍ପରିକ ପ୍ରଭାବର ଫଳ। ଏହାକୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। SATHEE+2

୧. ଔପନିବେଶିକ ନୀତି ଓ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ରୂପ ଦେବାରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଜନଗଣନା, ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

୧୯୦୯ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ, ଯାହାକୁ ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର କୁହାଯାଏ, ତାହା ଅନୁସାରେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ମୁସଲମାନ ଭୋଟରମାନେ ମୁସଲମାନ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରିପାରୁଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଜାରି ରହିଥିଲା।

ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ଭିନ୍ନତା ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିଲେ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ। ତଥାପି, ଏହା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ସଂଗଠିତ ଆଧାରରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା। Taylor & Francis Online+1

୨. ଦେଶ ବିଭାଜନର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ବିଭାଜନ ସମୟରେ ବ୍ୟାପକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା, ହତ୍ୟା ଓ ଜନବିସ୍ଥାପନ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ସମାଜ ଉପରେ ଗଭୀର ମାନସିକ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କିଛି ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଅବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ହିଂସା, ବିସ୍ଥାପନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷର ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିକୁ କେତେକ ସମୟରେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଶତ୍ରୁତା ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଅତୀତର ଏକପାଖିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ସ୍ଥାୟୀ ବିପଦ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିପାରେ।

ତଥାପି, ଭାରତ ବିଭାଜନକୁ କେବଳ ପ୍ରାଚୀନ ଧାର୍ମିକ ଶତ୍ରୁତାର ଫଳ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହା ପଛରେ ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ, ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା, ପରସ୍ପର ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଜାତୀୟତାବାଦ ଏବଂ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର ସମୟର ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଦାୟୀ ଥିଲା। EgyanKosh+1

୩. ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନ

ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରୁଥିବା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ। ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବା, ନିର୍ବାଚନକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଦେଖାଇବା କିମ୍ବା କୌଣସି ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିପଦରେ ଅଛି ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରିପାରନ୍ତି।

ଏପରି ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ଧତି ଦେଖାଯାଇପାରେ:

• ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟକୁ ଆଧାର କରି ଆହ୍ୱାନ।
• ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଚାରରେ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ, ସ୍ଥାନ ଓ ନେତାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର।
• ସାଧାରଣ ସମସ୍ୟାକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ।
• ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ପ୍ରଚାର।
• ଧାର୍ମିକ ଭିନ୍ନତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବା।

ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନୁହେଁ। ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଏହା ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ବିଭେଦ, ଶତ୍ରୁତା, ଅସମାନ ନାଗରିକତା କିମ୍ବା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଛି କି ନାହିଁ। SATHEE+1

୪. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଓ ନେତୃତ୍ୱର ବିକାଶ

ସଂଗଠନ ଓ ନେତାମାନେ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଜନମତକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି। କେତେକ ସଂଗଠନ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ଏକତାର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି।

ନେତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକ ଭାଷଣ, ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ଏକପାଖିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିଷୟରେ ନକାରାତ୍ମକ ଧାରଣାର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ଅବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ିପାରେ। ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇପାରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଶତ୍ରୁତା ଓ ବିଭେଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ।

ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସଂଗଠନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା କିମ୍ବା ଅସମାନ ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବା ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୫. ଧାର୍ମିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନବାଦ ଓ ମୌଳବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି

ଧାର୍ମିକ ପୁନରୁତ୍ଥାନବାଦର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ପରମ୍ପରା ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କିମ୍ବା ସୁଦୃଢ଼ କରିବା। ଏହା ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ସହିତ ଏହି ଧାରଣା ଯୋଡ଼ି ହୁଏ ଯେ ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ତାହାର ପରିଚୟ ପାଇଁ ବିପଦ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ।

ମୌଳବାଦୀ ଓ ବହିଷ୍କାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଧାର୍ମିକ ଭିନ୍ନତାକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରେ। ଏପରି ଚିନ୍ତାଧାରା ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ସଂଗଠିତ ହେଲେ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ ଗଭୀର ହୋଇପାରେ।

ଏହିପରି, ସମସ୍ୟା ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ନୁହେଁ; ବରଂ ରାଜନୈତିକ ଶତ୍ରୁତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କିମ୍ବା ବହିଷ୍କାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବ୍ୟବହାର। Political Sociology+1

୬. ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା, ବେକାରୀ ଓ ସମ୍ବଳ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରୀ, ଅସମାନ ବିକାଶ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା, ଆବାସ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳ ପ୍ରତି ସୀମିତ ପ୍ରବେଶ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ।

ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି। ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଚାକିରି, ବ୍ୟବସାୟିକ ସୁଯୋଗ କିମ୍ବା ସରକାରୀ ସୁବିଧା ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରଚାର କରାଯାଇପାରେ ଯେ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କ୍ଷତିରେ ଅନୁଚିତ ଲାଭ ପାଉଛି।

ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସମାବେଶୀ ନୀତି ଦ୍ୱାରା ସମାଧାନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଧାର୍ମିକ ବିଭାଜନ ଆଧାରରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଏକ କାରଣ ହୋଇପାରେ। EgyanKosh+1

୭. ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପଛୁଆପଣ

ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ, ନାଗରିକ ସଚେତନତାର ନିମ୍ନ ସ୍ତର ଏବଂ ସାମାଜିକ ମିଳାମିଶାର ସୀମିତ ସୁଯୋଗ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗୁଜବ, ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ଭୁଲ ସୂଚନା ପ୍ରତି ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ କରିପାରେ।

ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ବିଷୟରେ ଗୁଜବ ଓ ରୂଢ଼ ଧାରଣା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିପାରନ୍ତି। ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନାଗରିକତା ଏବଂ ଭାରତର ବହୁଳତାବାଦୀ ଇତିହାସ ବିଷୟରେ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ବିଭାଜନକାରୀ ରାଜନୈତିକ ବାର୍ତ୍ତାର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଇପାରେ।

ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଚିନ୍ତନ, ଐତିହାସିକ ବୁଝାମଣା ଓ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବା ଶିକ୍ଷା ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।

୮. ଇତିହାସର ବିକୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ଜଟିଳ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଗଲେ ଇତିହାସ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଜନସଂଗଠନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇପାରେ। ଏକପାଖିଆ ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ଶାସକ କିମ୍ବା ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ମହିମାମଣ୍ଡିତ କରି ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିପାରେ।

ଏପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ବିବିଧତାକୁ ଅଣଦେଖା କରେ। ଅତୀତର ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ କ୍ଷମତା, ଭୂଖଣ୍ଡ, ରାଜସ୍ୱ ଓ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା; ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ତେଣୁ ଐତିହାସିକ ଅସନ୍ତୋଷର ରାଜନୈତିକ ଦୁରୁପଯୋଗକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଇତିହାସର ସନ୍ତୁଳିତ ଓ ପ୍ରମାଣଭିତ୍ତିକ ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।

୯. ସାମାଜିକ ପୃଥକୀକରଣ ଓ ଆନ୍ତଃ-ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପର୍କର ଅଭାବ

ଆବାସିକ ପୃଥକୀକରଣ, ଅଲଗା ସାମାଜିକ ନେଟୱର୍କ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ସମ୍ପର୍କ ଅବିଶ୍ୱାସକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ। ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ପୃଥକ ସାମାଜିକ ପରିବେଶରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସହଯୋଗ ଓ ପାରସ୍ପରିକ ବୁଝାମଣାର ସୁଯୋଗ କମିଯାଇପାରେ।

ନିୟମିତ ସମ୍ପର୍କର ଅଭାବରେ ଗୁଜବ ଓ ରୂଢ଼ ଧାରଣା ସହଜରେ ବ୍ୟାପିପାରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସାଧାରଣ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ, କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ, ପଡ଼ୋଶୀ ସଂଗଠନ ଓ ନାଗରିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଧାର୍ମିକ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସମ୍ପର୍କକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ। OUP Academic+1

୧୦. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରଚାର ଓ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଭୂମିକା

ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ଟେଲିଭିଜନ, ଅନଲାଇନ୍ ମଞ୍ଚ ଓ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଲୋକମାନଙ୍କ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଅପ୍ରମାଣିତ ଦାବି, ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକ ବାର୍ତ୍ତା, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଚିତ୍ର ଓ ଭ୍ରାନ୍ତିକର ସୂଚନାର ପ୍ରସାର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସନ୍ଦେହକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ।

ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ସୂଚନା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଉଥିବାରୁ, ଅନେକ ସମୟରେ ଯାଞ୍ଚ ନକରି ଗୁଜବ ଓ ଭୁଲ ଖବର ସେୟାର କରାଯାଏ। ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁର ବାରମ୍ବାର ପ୍ରସାର ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ସାମାଜିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ।

ଗଣମାଧ୍ୟମ ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର କାରଣ ନୁହେଁ। ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବାଦିକତା, ତଥ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ସାକ୍ଷରତା ଓ ଭୁଲ ସୂଚନାର ତୁରନ୍ତ ସଂଶୋଧନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

୧୧. ଆଇନ-ଶୃଙ୍ଖଳାର ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଫଳତା

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଶାସନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ରୋକିବା, ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ହିଂସା ପାଇଁ ଦାୟୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପରିସ୍ଥିତି ଗମ୍ଭୀର ହୋଇପାରେ। କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ବିଳମ୍ବ, ଆଇନର ପକ୍ଷପାତପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟୋଗ, ପ୍ରଶାସନିକ ପକ୍ଷପାତ ଓ ଦଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଭାବିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅସୁରକ୍ଷା ବଢ଼ାଇପାରେ।

ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ନିରପେକ୍ଷ ପୋଲିସ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତଦନ୍ତ, ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନିରପେକ୍ଷତା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସାକୁ ରୋକିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୧୨. ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଅସୁରକ୍ଷା

ବିଭେଦ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବହେଳା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅଭାବ କିମ୍ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇବାର ଭୟ ଯୋଗୁଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅସୁରକ୍ଷା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ। ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଦାୟୀ କଲେ, ଏହି ଅସୁରକ୍ଷା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଜନସଂଗଠନର ଆଧାର ହୋଇପାରେ।

କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତିରକ୍ଷାମୂଳକ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇପାରେ; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅସୁରକ୍ଷା ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଦାବି ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରେ। ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷମତା ଓ ପରିଣାମ ସବୁବେଳେ ସମାନ ହୋଇନଥାଏ।

୧୩. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ବିଫଳତା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ସମାନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତି ପାଇଁ ଅଧିକ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ବହୁଳତାବାଦ, ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ଓ ଆଇନର ଶାସନ ପ୍ରତି ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ସାଧାରଣ ନାଗରିକତାଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେ। ଏହି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା, ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନାଗରିକ ସମାଜର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି।

ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶକୁ କେବଳ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି, ଧାର୍ମିକ ଭିନ୍ନତା, ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କିମ୍ବା ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଏହା ଏକ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି, ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା, ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ଜନସଂଗଠନ, ଭୁଲ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଦୁର୍ବଳତା ପରସ୍ପରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରନ୍ତି।

ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଓ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନୁହେଁ। ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି, ଧର୍ମକୁ ସମାନ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି, ନା ଶତ୍ରୁତା, ବହିଷ୍କାର ଓ ଅସମାନ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।

ଉପସଂହାର

ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ଐତିହାସିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଦୁର୍ବଳତାର ପାରସ୍ପରିକ ପ୍ରଭାବର ଫଳ। ଏହାର ସମାଧାନ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ସହନଶୀଳତାର ଆହ୍ୱାନରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ନିରପେକ୍ଷ ଆଇନ-ଶୃଙ୍ଖଳା, ସମାବେଶୀ ବିକାଶ, ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷା, ଗଣମାଧ୍ୟମର ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ଆବଶ୍ୟକ। ଭାରତର ବହୁଳତାବାଦୀ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସମାନ ନାଗରିକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।