୧. ଉପକ୍ରମ

ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ (ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି) ଆଇନ, ୨୦୦୬, ସାଧାରଣତଃ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ (Forest Rights Act—FRA), ୨୦୦୬ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହା ଭାରତରେ ଆଦିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରଣୀତ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନ।

ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟମାନେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିଜର ଜୀବିକା, ଖାଦ୍ୟ, ବାସସ୍ଥାନ, ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନ ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରିଆସିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତିରେ ସେମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିନଥିଲା। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଆସୁଥିବା ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଆଇନଗତ ଅସୁରକ୍ଷାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ଏହି ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି। ଏହା ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ସହିତ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ଓ ସଂରକ୍ଷଣରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଆଇନ ଐତିହାସିକ ନ୍ୟାୟ, ଜୀବିକା ସୁରକ୍ଷା, ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ।

୨. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଏକ ଅଧିକାରଭିତ୍ତିକ ଆଇନ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଜଙ୍ଗଲରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲବାସୀଙ୍କ ସେହି ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା, ଯାହା ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳର ଘୋଷଣା ଓ ପରିଚାଳନା ସମୟରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇନଥିଲା।

ଏହି ଆଇନ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲବାସୀଙ୍କୁ ନୂତନ ଜମି ପ୍ରଦାନ କରିବାର ଯୋଜନା ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହା ସେହି ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ସମୁଦାୟମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଉପଭୋଗ କରିଆସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯାହାକୁ ରାଜ୍ୟ ପକ୍ଷରୁ ଔପଚାରିକ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିନଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର: ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା।

2. ଜୀବିକା ସୁରକ୍ଷା: ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

3. ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି: ଗ୍ରାମ ଓ ସମୁଦାୟ ଦ୍ୱାରା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ସାମୂହିକ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା।

4. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା: ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ପରିଚାଳନାରେ ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

5. ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ: ଜଙ୍ଗଲବାସୀଙ୍କ ଜୀବିକାକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପରିବେଶୀୟ ସନ୍ତୁଳନ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ କରିବା।

ଏହିପରି ଏହି ଆଇନ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟ, ସେମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଓ ପରିବେଶୀୟ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

୩. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଔପନିବେଶିକ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

A. ଔପନିବେଶିକ ଜଙ୍ଗଲ ନୀତି

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ, ୧୯୨୭ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ଅନେକ ପାରମ୍ପରିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କିମ୍ବା ସୀମିତ ହୋଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇନଥିଲା।

ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଚାଷ, ଚରାଇ, ଜାଳେଣି, ଖାଦ୍ୟ, ବାସଗୃହ ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

B. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ଅବ୍ୟାହତତା

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାରେ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଅସ୍ୱୀକୃତ କିମ୍ବା ଅସୁରକ୍ଷିତ ରହିଥିଲା।

ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ପାରମ୍ପରିକ ଜମିରେ ଚାଷ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ କଟକଣା ରହିଥିଲା। କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ମଧ୍ୟ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଅସୁରକ୍ଷା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

C. ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଅଧିକାରର ଦାବି

ଆଦିବାସୀ ସଂଗଠନ, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ନାଗରିକ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି, ବିସ୍ଥାପନରୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ସାମୁଦାୟିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ବିରୋଧାଭାସକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲେ—ଯେଉଁ ସମୁଦାୟମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସବାସ କରି ଏହାର ସୁରକ୍ଷା କରିଆସିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ଅଧିକାର ହିଁ ଅସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା।

D. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ପ୍ରଣୟନ

ଭାରତୀୟ ସଂସଦ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୬ରେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲା। ଏହା ୨୯ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୬ରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ସମ୍ମତି ଲାଭ କରିଥିଲା ଏବଂ ୩୧ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୭ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ନିୟମାବଳୀ, ୨୦୦୮କୁ ୧ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୦୮ରେ ଅଧିସୂଚିତ କରାଯାଇଥିଲା।

୪. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ

ଏହି ଆଇନର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାରର ଐତିହାସିକ ଅବହେଳା ଓ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର କରିବା।

2. ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଓ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା।

3. ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

4. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗ୍ରାମସଭାକୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରଦାନ କରିବା।

5. ଆଦିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

6. ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତି, ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଜୀବନର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

7. ଜୈବ ବିବିଧତା ଓ ପରିବେଶୀୟ ସନ୍ତୁଳନର ସୁରକ୍ଷାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

8. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ଚିହ୍ନଟ ଓ ଯାଞ୍ଚ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ମନମୁଖୀ ଉଚ୍ଛେଦରୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା।

୫. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗ୍ୟତା

ଏହି ଆଇନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କୁ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ।

A. ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (FDSTs)

ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସମୁଦାୟ ଏହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଅଧିକାର ଦାବି କରିପାରିବେ, ଯଦି ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଜମିରେ ବସବାସ କରୁଥାନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ବାସ୍ତବ ଜୀବିକା ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥାନ୍ତି।

B. ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ (OTFDs)

ଏହି ବର୍ଗରେ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସମୁଦାୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିର ସଦସ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ୧୩ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୫ ପୂର୍ବରୁ ଅତି କମରେ ତିନି ପିଢ଼ି ଧରି ଜଙ୍ଗଲ ଜମିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବସବାସ କରିଆସିଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ବାସ୍ତବ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି।

ଏହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଗୋଟିଏ ପିଢ଼ିର ଅବଧି ୨୫ ବର୍ଷ। ତେଣୁ ତିନି ପିଢ଼ିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ୭୫ ବର୍ଷ।

ଜଙ୍ଗଲ ନିକଟରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତଃ ଏହି ଆଇନ ଅଧୀନରେ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ଆଇନରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବସବାସ, ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଓ ଜମି ଦଖଲ ସମ୍ପର୍କିତ ସର୍ତ୍ତ ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୬. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରମୁଖ ଅଧିକାର

ଏହି ଆଇନର ଧାରା ୩ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି।

A. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର (Individual Forest Rights—IFR)

ଏହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କିମ୍ବା ସାମୂହିକ ଦଖଲରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଜମିରେ ବାସ କରିବା ଓ ଜୀବିକା ପାଇଁ ନିଜେ ଚାଷ କରିବାର ଅଧିକାର ପାଇପାରିବେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଜଙ୍ଗଲ ଜମିରେ ବସବାସ କିମ୍ବା ଚାଷ କରିଆସୁଥିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲବାସୀଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଜମି ବ୍ୟବହାରକୁ ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହି ଅଧିକାର ୧୩ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୫ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟସୀମା ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦଖଲ ସମ୍ପର୍କିତ ସର୍ବାଧିକ ଚାରି ହେକ୍ଟର ସୀମା ସମେତ ଆଇନର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସର୍ତ୍ତ ଅଧୀନରେ ରହିଛି।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତାରିଖ ପରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ମନଇଚ୍ଛା ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଦଖଲ କରିପାରିବେ।

B. ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର (Community Rights)

ଏହି ଆଇନ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି। ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଯାଯାବର ପଶୁପାଳକ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଚରାଇ ଅଧିକାର।
• ମାଛ ଧରିବା ଓ ଜଳାଶୟରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର ଅଧିକାର।
• ପାରମ୍ପରିକ ଜଳସମ୍ପଦ ବ୍ୟବହାରର ଅଧିକାର।
• ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଓ ବ୍ୟବହାରର ଅଧିକାର।
• ଯାଯାବର ଓ ପଶୁପାଳକ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଋତୁକାଳୀନ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାରର ଅଧିକାର।
• ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚଳିତ ନିସ୍ତାର ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ ସାମୁଦାୟିକ ବ୍ୟବହାର ଅଧିକାର।

ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଜୀବିକା କେବଳ କୃଷିଜମି ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୂହିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ।

C. ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକାର

ଏହି ଆଇନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଥିବା ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ମାଲିକାନା, ସଂଗ୍ରହ, ବ୍ୟବହାର ଓ ବିକ୍ରୟ କିମ୍ବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା।

ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଉଁଶ, ତେନ୍ତୁଳି ପତ୍ର, ମହୁ, ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ, ଫଳ, ମଞ୍ଜି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣକାଠ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଏହାର ପ୍ରକୃତ ପରିଭାଷା ଆଇନ ଓ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା, ମଧ୍ୟସ୍ଥିଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା କମାଇବା ଓ ବଜାରରେ ସେମାନଙ୍କ ବୁଝାମଣା କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଇବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।

D. ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାର (Community Forest Resource Rights—CFR)

ଧାରା ୩(୧)(i) ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳକୁ ସମୁଦାୟମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରିଆସିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା, ପୁନର୍ଜୀବିତ, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଅଧିକାର ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।

ଏହା ଆଇନର ସବୁଠାରୁ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜଙ୍ଗଲ ସମୁଦାୟମାନେ କେବଳ ସରକାରୀ ଯୋଜନାର ହିତାଧିକାରୀ ନୁହନ୍ତି; ସେମାନେ ଅଧିକାରଧାରୀ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶୀଦାର ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରିବେ।

ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାର ସ୍ଥାନୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ, ପାରମ୍ପରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

E. ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଆବାସ ଅଧିକାର (PVTGs)

ଏହି ଆଇନ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀ (PVTGs) ଓ ପୂର୍ବ-କୃଷି ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ଆବାସ ଏବଂ ବାସସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି।

ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ଏହି ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଘର କିମ୍ବା ଜମିଖଣ୍ଡ ଉପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବ୍ୟାପକ ପାରମ୍ପରିକ ଆବାସ କ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

F. ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକାର

ଏହି ଆଇନ ଜୈବ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ପ୍ରବେଶାଧିକାର ଏବଂ ଜୈବ ବିବିଧତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ବୌଦ୍ଧିକ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ, ମଞ୍ଜି, ଜଙ୍ଗଲ ପରିବେଶ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ପରିଚାଳନା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

G. ପୁନର୍ବାସ ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକାର

ଏହି ଆଇନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜ ମୂଳ ବାସସ୍ଥାନରେ ପୁନର୍ବାସ ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ଜମି ସମ୍ପର୍କିତ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଛି। ଯେଉଁ ଯୋଗ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲବାସୀମାନଙ୍କୁ ୧୩ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୦୫ ପୂର୍ବରୁ ଆଇନଗତ ପୁନର୍ବାସ ଅଧିକାର ନଦେଇ ବେଆଇନ ଭାବରେ ଉଚ୍ଛେଦ କିମ୍ବା ବିସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଏହି ଆଇନ କେବଳ ଜମି ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବିକା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ।

୭. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନରେ ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକା

ଗ୍ରାମସଭାକୁ ସଶକ୍ତ କରିବା ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶେଷତା।

ଏହି ଆଇନର ଧାରା ୬ ଅନୁଯାୟୀ, ଗ୍ରାମସଭା ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ପ୍ରକୃତି ଓ ପରିମାଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୁଦାୟଙ୍କଠାରୁ ଦାବି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ତାହାର ବିଚାର କରିବା।

2. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରିବା।

3. ଦାବି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସହାୟତା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର କମିଟି ଗଠନ କରିବା।

4. ଉପଲବ୍ଧ ପ୍ରମାଣର ଯାଞ୍ଚ ଓ ଦାବିଗୁଡ଼ିକର ସତ୍ୟାପନ କରିବା।

5. ଦାବି ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କରି ଉପଖଣ୍ଡସ୍ତରୀୟ କମିଟିକୁ ପଠାଇବା।

6. ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂରକ୍ଷଣରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା।

7. ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଉପଖଣ୍ଡସ୍ତରୀୟ କମିଟି (SDLC) ଓ ଜିଲ୍ଲାସ୍ତରୀୟ କମିଟି (DLC) ମଧ୍ୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ଜିଲ୍ଲାସ୍ତରୀୟ କମିଟି ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତିମ ଅନୁମୋଦନ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ।

ଗ୍ରାମସଭାର ଏହି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକା ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନକୁ ତୃଣମୂଳସ୍ତରୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ଶାସନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିଣତ କରିଛି।

୮. ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ଦାୟିତ୍ୱ

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ କେବଳ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ; ଏହା ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ିଛି। ଧାରା ୫ ଅନୁଯାୟୀ ଅଧିକାରଧାରୀ, ଗ୍ରାମସଭା ଓ ଗ୍ରାମସ୍ତରୀୟ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ଜଳଗ୍ରହଣ କ୍ଷେତ୍ର, ଜଳ ଉତ୍ସ ଓ ପରିବେଶଗତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରୁ ଆବାସସ୍ଥଳୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା।
• ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳର ସ୍ଥାୟୀ ପରିଚାଳନା କରିବା।
• ପରିବେଶୀୟ ସନ୍ତୁଳନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ରୋକିବାରେ ସହଯୋଗ କରିବା।

ଏହିପରି ଏହି ଆଇନ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରକୁ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣର ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ କରିଛି। ତେବେ ଏହି ଆଇନ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ଶିକାର କରିବା, ଫାନ୍ଦରେ ପକାଇବା କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରର ଅଂଶ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ।

୯. ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଐତିହାସିକ ବଞ୍ଚନା, ଭେଦଭାବ ଓ ସୁଯୋଗର ଅସମାନତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବା।

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ। କାରଣ ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ବଞ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତିର ଅଭାବ ସହିତ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରର ଐତିହାସିକ ଅବହେଳା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ।

ଏହାର ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପମୂଳକ ସ୍ୱରୂପକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦିଗରୁ ବୁଝିହେବ:

A. ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର: ଏହି ଆଇନ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରର ଅବହେଳାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

B. ଜୀବିକା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା: ଜମି, ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଚରାଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁରକ୍ଷାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।

C. ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା: ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ସଂସ୍କୃତି, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା, ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଜୀବନ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ। ଆବାସ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ଏହି ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା କରେ।

D. ସାମୁଦାୟିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରି ଏହି ଆଇନ କେବଳ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ସହାୟତାରେ ସୀମିତ ନରହି ସମୁଦାୟଭିତ୍ତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

E. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ଓ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କିତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଆଇନଗତ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।

F. ବାସ୍ତବ ସମାନତାର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ: ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ବଞ୍ଚନା ଓ ବିସ୍ଥାପନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ସମୁଦାୟଙ୍କୁ କେବଳ ସମାନ ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଦାନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ମାଧ୍ୟମରେ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଇଛି।

୧୦. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତି ଉପରେ ଏହି ଆଇନର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି।

୧. ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ: ଜମି ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ଔପଚାରିକ ଅଧିକାରରୁ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ଏହା ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଏ।

୨. ଅର୍ଥନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ଜମି ଓ ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିକାର ଜୀବିକା, ସ୍ଥାନୀୟ ଆୟ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

୩. ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକା ତୃଣମୂଳସ୍ତରରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନରେ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।

୪. ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା: ଆବାସ ଅଧିକାର, ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱୀକୃତି ଆଦିବାସୀ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସୁରକ୍ଷା କରେ।

୫. ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ: ଏହି ଆଇନ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାରେ ଗ୍ରାମସଭା ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

୬. ସ୍ଥାୟୀ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା: ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟବହାରରେ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ଅଂଶୀଦାର କରେ।

୭. ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି: ଏହା ଅଧିକାରକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜମି ମାଲିକାନା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନରଖି ସାମୂହିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

୧୧. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ଆହ୍ୱାନ

ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି ଆଇନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇଛି।

A. ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରତିରୋଧ: କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ରାଜସ୍ୱ ବିଭାଗ ସାମୁଦାୟିକ ଦାବିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା କିମ୍ବା ଗ୍ରାମସଭାକୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତା ଦେବାରେ ଅନିଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

B. ପ୍ରକୃତ ଦାବିର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ: ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଦଲିଲର ଅଭାବ, ଆଇନର ଭୁଲ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଯୋଗୁଁ ପ୍ରକୃତ ଦାବି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହୋଇପାରେ।

C. ସଚେତନତାର ଅଭାବ: ଅନେକ ଯୋଗ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ଏହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଲବ୍ଧ ସମସ୍ତ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ ନୁହନ୍ତି। ସୂଚନା, ଆଇନଗତ ସହାୟତା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ସମର୍ଥନର ଅଭାବ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

D. ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାରର ସୀମିତ ସ୍ୱୀକୃତି: ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ତୁଳନାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜମି ଅଧିକାରକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହା ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାର ବ୍ୟାପକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

E. ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ଦକ୍ଷତାର ଅଭାବ: ଗ୍ରାମସଭା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର କମିଟି ପାଖରେ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କର୍ମଚାରୀ, ମାନଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତି ସୁବିଧା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସହାୟତାର ଅଭାବ ରହିପାରେ।

F. ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ: ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟ ଓ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ, ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ, ଜମି ବ୍ୟବହାର ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ପ୍ରବେଶାଧିକାରକୁ ନେଇ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

G. ବିସ୍ଥାପନ ଓ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପ: ଖଣି ଖନନ, ବନ୍ଧ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରକଳ୍ପ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ତେଣୁ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ସହିତ ବେଆଇନ ବିସ୍ଥାପନରୁ ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

H. ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଅସମାନ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ଏହି ଆଇନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଓ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତେଣୁ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତିର ଗତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆଇନର ସଫଳତା କେବଳ ଏହାର ବିଧିଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, ସାମୁଦାୟିକ ସଚେତନତା, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିରୀକ୍ଷଣ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ।

୧୨. ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସଙ୍ଗ

ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଦିବାସୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ବସବାସ କରୁଥିବାରୁ ଏବଂ ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଜୀବିକା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଓଡ଼ିଶା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ।

ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସମୁଦାୟମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ଜାଳେଣି, ବାସଗୃହ ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ, ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ଜଡ଼ିତ।

ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ବିକାଶ ବିଭାଗ ଏହି ଆଇନ, ନିୟମାବଳୀ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ, କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ରିପୋର୍ଟ, ଜିଲ୍ଲାଭିତ୍ତିକ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ସୂଚନା ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ବିଭିନ୍ନ ତଥ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇଛି। ରାଜ୍ୟରେ ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ରହିଛି। STSC Odisha

ଓଡ଼ିଶା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହି ଆଇନର ଗୁରୁତ୍ୱ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦିଗରୁ ବୁଝିହେବ:

• ପାରମ୍ପରିକ ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ବ୍ୟବହାର ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି।
• ଲଘୁ ବନଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ସାମୁଦାୟିକ ପ୍ରବେଶାଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।
• ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାରେ ଗ୍ରାମସଭାର ଭୂମିକାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।
• ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି।
• ଆଦିବାସୀ ଜୀବିକା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନର ସୁରକ୍ଷା।
• ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କିତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଆଦିବାସୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।

ଓଡ଼ିଶାର ଅଭିଜ୍ଞତା ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜମି ପଟ୍ଟା ବଣ୍ଟନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ବଳ ଅଧିକାରର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସ୍ୱୀକୃତି ମଧ୍ୟ ସାମୂହିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୧୩. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ ରାଜ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି। ପୂର୍ବରୁ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାରେ ସରକାରୀ ମାଲିକାନା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏହି ଆଇନ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଜଙ୍ଗଲ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ଐତିହାସିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ପରିବେଶଗତ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି, ଯାହା ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ଆଇନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ ହେଉଛି ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ପରିବେଶୀୟ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ର କରିବା। ଏହା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସରକାରୀ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନାର ହିତାଧିକାରୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅଧିକାରଧାରୀ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅଂଶୀଦାର ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

ତଥାପି ଏହି ଆଇନର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ କ୍ଷମତା ଏହାର ବାସ୍ତବ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଦାବି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବିଳମ୍ବ, ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ଦୁର୍ବଳ ସ୍ୱୀକୃତି, ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ସଚେତନତାର ଅଭାବ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। କେବଳ ଆଇନଗତ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ଦ୍ୱାରା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବିସ୍ଥାପନ, ଅସମାନ ବିକାଶ ଓ ସରକାରୀ ସେବା ପ୍ରତି ସୀମିତ ପ୍ରବେଶ ଭଳି ସମସ୍ତ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ତେଣୁ ଏହି ଆଇନକୁ ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ଜୀବିକା ସହାୟତା, ଶୋଷଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆଦିବାସୀ ସ୍ୱଶାସନର ସମ୍ମାନ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ଓ ବିକାଶମୂଳକ ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ଅଧିକାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ହେବା ଉଚିତ।

୧୪. ଉପସଂହାର

ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୬, ଆଦିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଭାରତର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧାନଗତ ପ୍ରୟାସ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି, ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକାର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଗ୍ରାମସଭାର ସଶକ୍ତୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଆଇନ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଜଙ୍ଗଲ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ଅଧିକାରଭିତ୍ତିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଭାବରେ ଏହି ଆଇନ ପାରମ୍ପରିକ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଆସନ କିମ୍ବା ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ପଦବୀ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ନୁହେଁ। ବରଂ ଜମି, ଆବାସ, ଜୀବିକା ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ଐତିହାସିକ ଅବହେଳାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବଞ୍ଚନାର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଏହାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଏହି ଆଇନର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସଫଳତା ସ୍ୱଚ୍ଛ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା, ପ୍ରକୃତ ଦାବିର ସ୍ୱୀକୃତି, ସାମୁଦାୟିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବିକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହାର ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଆଦିବାସୀ ସଶକ୍ତୀକରଣ, ପରିବେଶୀୟ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଓ ଅଧିକ ସମାବେଶୀ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରିବ।