୧. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଅର୍ଥ

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି କହିଲେ ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମିଳିତ ଭାବରେ ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଏକ ସରକାରକୁ ସମର୍ଥନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମେଣ୍ଟ ସରକାରର ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଖାଦିଏ।

ମେଣ୍ଟରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିବା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିଚାରଧାରା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରାଥମିକତା ଏବଂ ଜନସମର୍ଥନର ଆଧାର ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ତଥାପି କେତେକ ସାଧାରଣ ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପରେ ସହମତି ପ୍ରକାଶ କରି ସେମାନେ ସରକାର ଗଠନ କିମ୍ବା ସରକାରକୁ ଟିକାଇ ରଖିବା ପାଇଁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି।

ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ସରକାର କ୍ଷମତାରେ ରହିବା ପାଇଁ ଲୋକସଭା କିମ୍ବା ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ବିଶ୍ୱାସ ହାସଲ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିରେ ଆଲୋଚନା, ପରାମର୍ଶ, ସମଝୋତା ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ ସମନ୍ୱୟର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

ମେଣ୍ଟ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗଠିତ ହୋଇପାରେ:

• ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବ ମେଣ୍ଟ: ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ମିଳିତ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ଚୁକ୍ତି କରନ୍ତି।
• ନିର୍ବାଚନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମେଣ୍ଟ: ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପରେ ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି।
• ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ମେଣ୍ଟ: ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳରେ ସାମିଲ ହୋଇ ଶାସନର ଦାୟିତ୍ୱ ବାଣ୍ଟି ନିଅନ୍ତି।
• ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନ: କେତେକ ଦଳ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳରେ ସାମିଲ ନହୋଇ ସରକାରକୁ ସମର୍ଥନ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

ଏହିପରି ଭାବରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି କେବଳ କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ; ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜନୈତିକ ବିବିଧତାର ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ।

୨. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱରୂପ

ରାଜନୈତିକ ଦଳ ହେଉଛି ଏକ ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ କେତେକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉପାୟରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ହାସଲ ଓ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂଗଠନାତ୍ମକ ପରିଚୟକୁ ବଜାୟ ରଖି ଅନ୍ୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି।

ମେଣ୍ଟରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଭୂମିକା ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ:

1. ବିଚାରଧାରାଗତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ: ସମାନ ବିଚାରଧାରା କିମ୍ବା ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପରେ ସହମତ ଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରିପାରନ୍ତି।

2. ନିର୍ବାଚନୀ ଶକ୍ତି: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ଜିତିଥିବା ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ତାହାର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ଓ ବୁଝାମଣା କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।

3. ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଭାବ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସମୟରେ ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠନରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

4. ନେତୃତ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ବଣ୍ଟନ ସମ୍ପର୍କରେ ସହମତିରେ ପହଞ୍ଚିବା ଆବଶ୍ୟକ।

5. ନୀତିଗତ ଆଲୋଚନା: ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ବୈଦେଶିକ ନୀତି ସମ୍ପର୍କରେ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି।

6. ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା: ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସମନ୍ୱୟ ସରକାରର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ମେଣ୍ଟରେ ଜାତୀୟ ଦଳ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ଏବଂ ଛୋଟ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସାମିଲ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଏହା ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱମୂଳକ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦାନ କରେ।

୩. ଭାରତରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

ଭାରତରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ବିକାଶକୁ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୁଝିହେବ।

କ. କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ୧୯୫୨–୧୯୬୭

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧିରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଦେଶର ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା। ୧୯୫୨, ୧୯୫୭ ଓ ୧୯୬୨ ମସିହାର ପ୍ରଥମ ତିନୋଟି ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସ ସ୍ପଷ୍ଟ ବହୁମତ ହାସଲ କରିଥିଲା।

ଯଦିଓ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ରହିଥିଲେ, ତଥାପି କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ମେଣ୍ଟ ସରକାରର ଭୂମିକା ସୀମିତ ଥିଲା।

ତେବେ ବିଶେଷକରି ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରରେ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଓ ଅଣକଂଗ୍ରେସ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

ଖ. ଅଣକଂଗ୍ରେସ ସରକାରର ଉଦୟ: ୧୯୬୭–୧୯୭୭

୧୯୬୭ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା। ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ କଂଗ୍ରେସ ଗୁରୁତର ନିର୍ବାଚନୀ ପରାଜୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବିରୋଧୀ ଦଳ ମିଳିତ ଭାବରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲେ।

ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ପଞ୍ଜାବ ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଣକଂଗ୍ରେସ ଦଳ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେବା ପାଇଁ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରିଥିଲେ।

ଏହି ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରାର ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିକଳ୍ପ ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ସହଯୋଗ କରିପାରନ୍ତି।

ତେବେ ବିଚାରଧାରାଗତ ମତଭେଦ, ଦଳବଦଳ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସଂଘର୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ସରକାର ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ।

ଗ. ଜନତା ପାର୍ଟି ସରକାର: ୧୯୭୭–୧୯୭୯

୧୯୭୫ରୁ ୧୯୭୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାରି ରହିଥିବା ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ୧୯୭୭ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ଜନତା ପାର୍ଟି ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା। ମୋରାରଜୀ ଦେଶାଇ ଏହି ସରକାରର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିଲେ।

କଂଗ୍ରେସ ବିରୋଧୀ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଜନତା ପାର୍ଟିରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଯଦିଓ ଏହା ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ମେଣ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା, ତଥାପି ଏହାର ଗଠନ ବିରୋଧୀ ଏକତାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟୋଗ ଥିଲା।

ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମତଭେଦ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସଂଘର୍ଷ ଯୋଗୁଁ ୧୯୭୯ ମସିହାରେ ଏହି ସରକାରର ପତନ ଘଟିଥିଲା।

ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରା ଓ ସଂଗଠନାତ୍ମକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ବଜାୟ ରଖିବା କେତେ କଷ୍ଟକର।

ଘ. ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଉଦୟ: ୧୯୮୯–୧୯୯୯

୧୯୮୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ମେଣ୍ଟ ଓ ଅଳ୍ପମତ ସରକାରର ଏକ ଦୀର୍ଘ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା।

ଭି. ପି. ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ଓ ବାମପନ୍ଥୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବାହାରୁ ସମର୍ଥନ ଦେଇଥିଲେ।

ଏହା ପରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା:

• ଭି. ପି. ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାର (୧୯୮୯–୧୯୯୦)।
• ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସରକାର (୧୯୯୦–୧୯୯୧)।
• ଏଚ୍. ଡି. ଦେବେଗୌଡ଼ା ଓ ଆଇ. କେ. ଗୁଜରାଲଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୁକ୍ତ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାର (୧୯୯୬–୧୯୯୮)।
• ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବିଜେପିର ମେଣ୍ଟ ସରକାର, ଯାହା ୧୯୯୮ରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଶାସନ କରିଥିଲା ଏବଂ ୧୯୯୯ ନିର୍ବାଚନ ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ସମାପ୍ତ କରିଥିଲା।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମେଣ୍ଟ ସରକାରକୁ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ନିୟମିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା।

ଙ. ମେଣ୍ଟ ଯୁଗ: ୧୯୯୯–୨୦୧୪

୧୯୯୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପରେ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (ଏନ୍‌ଡିଏ) ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ମେଣ୍ଟରେ ବିଜେପି ସହିତ ଅନେକ ଜାତୀୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସରକାର ୧୯୯୯ରୁ ୨୦୦୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ପାଞ୍ଚବର୍ଷୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପୂରଣ କରିଥିଲା।

୨୦୦୪ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ମେଣ୍ଟ (ୟୁପିଏ) ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା। ୨୦୦୯ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମେଣ୍ଟ ପୁନର୍ବାର କ୍ଷମତାକୁ ଆସିଥିଲା।

ଏହି ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ସହଯୋଗୀ ଦଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ଓ ସାଧାରଣ ନୀତିଗତ ଆଧାର ରହିଲେ ମେଣ୍ଟ ସରକାର ସ୍ଥିରତାର ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ।

ଚ. ୨୦୧୪ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି

୨୦୧୪ ଓ ୨୦୧୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୋକସଭାରେ ବହୁମତ ହାସଲ କରିଥିଲା। ତଥାପି ଏହା ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟର ନେତୃତ୍ୱ ଜାରି ରଖିଥିଲା।

୨୦୨୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ବିଜେପି ଲୋକସଭାରେ ୨୪୦ଟି ଆସନ ଜିତିଥିଲା, ଯାହା ୨୭୨ଟି ଆସନର ବହୁମତ ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ କମ୍ ଥିଲା। ଏହା ପରେ ତେଲୁଗୁ ଦେଶମ ପାର୍ଟି (ଟିଡିପି) ଓ ଜନତା ଦଳ (ୟୁନାଇଟେଡ୍) [ଜେଡି(ୟୁ)] ସମେତ ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସମର୍ଥନରେ ଏନ୍‌ଡିଏ ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଛି।

୪. ଭାରତରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ଭାରତରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରହିଛି:

୧. ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଏକାଧିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରୁଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠିତ ହୁଏ।

୨. ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳର ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସରକାର ଗଠନରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହୋଇପାରନ୍ତି।

୩. ବିଚାରଧାରାଗତ ବିବିଧତା: ମେଣ୍ଟରେ ଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ମତ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୪. ସାଧାରଣ ସର୍ବନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ସାଧାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ନୀତିଗତ ପ୍ରାଥମିକତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ସର୍ବନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରନ୍ତି।

୫. ଆଲୋଚନା ଓ ସମଝୋତା: ମେଣ୍ଟ ସରକାର ନିରନ୍ତର ପରାମର୍ଶ, ଆଲୋଚନା ଓ ରାଜନୈତିକ ସମଝୋତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

୬. ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ: ମେଣ୍ଟରେ ଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ତ୍ରିପଦ, ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇପାରନ୍ତି।

୭. ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନ: କେତେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳରେ ସାମିଲ ନହୋଇ ସରକାରକୁ ସମର୍ଥନ ଦିଅନ୍ତି।

୮. ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ବହୁମତ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା: ମେଣ୍ଟ ସରକାରକୁ ଲୋକସଭା କିମ୍ବା ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ବିଶ୍ୱାସ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ।

୫. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶୀଦାର। ସେମାନଙ୍କର ଭୂମିକା କେବଳ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ।

କ. ସରକାର ଗଠନ

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ବହୁମତ ପାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ନିଜର ବିଧାନସଭାଗତ ଶକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର କରି ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି।

ଖ. ବିବିଧ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ

ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ଛୋଟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ, ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଗ. ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ

ମେଣ୍ଟର ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ଏହାର ପ୍ରଭାବ କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା, ବିକାଶ ପ୍ରାଥମିକତା, ଶିକ୍ଷା, କୃଷି ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିପାରେ।

ଘ. ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା

ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ସମସ୍ୟା ଓ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।

ଙ. ସଂସଦୀୟ ବିଚାର-ବିମର୍ଶ

ମେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସଂସଦରେ ପରାମର୍ଶ ଓ ଆଲୋଚନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ। ଆଇନ ପ୍ରସ୍ତାବ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମୟରେ ସରକାରକୁ ସହଯୋଗୀ ଦଳମାନଙ୍କର ମତାମତକୁ ବିଚାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

ଚ. ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ

ମେଣ୍ଟର ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସରକାରର ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ଗୁରୁତର ମତଭେଦ ହେଲେ ସମର୍ଥନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିପାରନ୍ତି। ଏହା ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ବଢ଼ାଇପାରେ, ଯଦିଓ ଏହା ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

୬. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ସୁବିଧା

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ସକାରାତ୍ମକ ଅବଦାନ ଦେଇପାରେ।

1. ବିବିଧତାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମିଳେ।

2. ସମାବେଶୀ ଶାସନ: ଛୋଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତୀୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ମିଳେ।

3. ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରନ୍ତି।

4. ସହମତି ନିର୍ମାଣ: ଏକପାଖିଆ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆଲୋଚନା ଓ ପରାମର୍ଶ ମାଧ୍ୟମରେ ନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇପାରେ।

5. କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ମେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗୋଟିଏ ଦଳ ନିକଟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ ସୀମିତ କରିପାରେ।

6. ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ବିସ୍ତାର: ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସରକାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି।

7. ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସ୍ୱୀକୃତି: ସ୍ଥାନୀୟ ବିକାଶ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।

8. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମନ୍ୱୟ: ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ସଂସଦୀୟ ସମାଧାନ ପାଇଁ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଏକ ମାଧ୍ୟମ ପ୍ରଦାନ କରେ।

୭. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ସମସ୍ୟା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଅନେକ ସୁବିଧା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା କେତେକ ସମସ୍ୟା ରହିଛି।

୧. ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା: ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଦେଖାଦେଲେ ସମର୍ଥନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ସରକାରର ପତନ ଘଟିପାରେ।

୨. ବିଚାରଧାରାଗତ ମତଭେଦ: ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମୁଖ ନୀତିଗତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସହମତିରେ ପହଞ୍ଚିବାରେ ଅସୁବିଧା ଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି।

୩. ରାଜନୈତିକ ଆପୋସ ବୁଝାମଣା: ମନ୍ତ୍ରିପଦ ଓ ନୀତିଗତ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଆଲୋଚନା ବେଳେବେଳେ ଜନସ୍ୱାର୍ଥଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।

୪. ନେତୃତ୍ୱ ସଂଘର୍ଷ: ନେତୃତ୍ୱ ଓ କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ମେଣ୍ଟର ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୫. ନୀତିଗତ ଅସଙ୍ଗତି: ବାରମ୍ବାର ସମଝୋତା କରିବା ଫଳରେ ନୀତିର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ନିରନ୍ତରତା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।

୬. ଆଞ୍ଚଳିକ ଚାପ: ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାପକ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ତୁଳନାରେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ଦାବିକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇପାରନ୍ତି।

୭. ପ୍ରଶାସନିକ ସମସ୍ୟା: ଭିନ୍ନ ଦଳର ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ପ୍ରଶାସନିକ ସମନ୍ୱୟ ଓ ନୀତିର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

୮. ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ସମସ୍ୟା: ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଯୋଗୁଁ କୌଣସି ନୀତିଗତ ବିଫଳତା ପାଇଁ କେଉଁ ଦଳ ଦାୟୀ, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।

୮. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଓ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ସହିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ରହିଛନ୍ତି।

ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା, ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଥାନ୍ତି।

ମେଣ୍ଟ ସରକାର କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପରାମର୍ଶ ଓ ଆଲୋଚନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରନ୍ତି। ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ସହଯୋଗମୂଳକ ସଂଘବାଦ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇପାରେ।

ତେବେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଆପେ ଆପେ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ ନାହିଁ। ଏହାର ସଫଳତା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଆନ୍ତଃସରକାରୀ ସମ୍ପର୍କର ଗୁଣବତ୍ତା ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ପ୍ରତି କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

୯. ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ

ମେଣ୍ଟ / ମୋର୍ଚ୍ଚା	ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଜାତୀୟ ମୋର୍ଚ୍ଚା (୧୯୮୯)	ଅଣକଂଗ୍ରେସ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି ଭି. ପି. ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।
ଯୁକ୍ତ ମୋର୍ଚ୍ଚା (୧୯୯୬–୧୯୯୮)	ଅଣବିଜେପି ଓ ଅଣକଂଗ୍ରେସ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ସରକାର ଗଠନର ସମ୍ଭାବନାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା।
ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (ଏନ୍‌ଡିଏ)	ବିଜେପି ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ମେଣ୍ଟ, ଯାହା ୧୯୯୮, ୧୯୯୯ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନିର୍ବାଚନଗୁଡ଼ିକରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।
ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ମେଣ୍ଟ (ୟୁପିଏ)	କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ମେଣ୍ଟ, ଯାହା ୨୦୦୪ରୁ ୨୦୧୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସନ କରିଥିଲା।
୨୦୨୪ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଏନ୍‌ଡିଏ	ସଂସଦୀୟ ବହୁମତ ହାସଲ କରିବାରେ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପୁନର୍ବାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା।

୧୦. ଉପସଂହାର

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଭାରତରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସରକାର ଗଠନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଏହା ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ବହୁଳତା, ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା ଓ ବହୁଦଳୀୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ମେଣ୍ଟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁଭୂତିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରା ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ଥିବା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ କରି ସରକାର ଗଠନ ଓ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ କରିପାରନ୍ତି।

ଯଦିଓ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିରେ ଅସ୍ଥିରତା, ବିଚାରଧାରାଗତ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ରାଜନୈତିକ ବୁଝାମଣା ଭଳି ସମସ୍ୟା ରହିଛି, ତଥାପି ଏହା ପରାମର୍ଶ, ସମଝୋତା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସଂଘୀୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

ଶେଷରେ, ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ସଫଳତା ପାରସ୍ପରିକ ବିଶ୍ୱାସ, ସାଧାରଣ ନୀତିଗତ ଆଧାର, ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଭାରତ ଭଳି ଏକ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ରହିଆସିଛି।