୧. ଉପକ୍ରମ

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଏହା ନାଗରିକ ଓ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିବା ସହିତ ଜନମତକୁ ସଂଗଠିତ କରେ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ, ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଗ ନିଏ ଏବଂ ସରକାର ଗଠନ ଓ ପରିଚାଳନାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଅବଦାନ ବିନା ସରକାର ଗଠନ, ବିଧାନମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଏକ ସକ୍ରିୟ ବିରୋଧୀ ଦଳର ଭୂମିକାକୁ କଳ୍ପନା କରିବା କଷ୍ଟକର।

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଐତିହାସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଫଳ। ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ, ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି, ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସାମାଜିକ ବିବିଧତା, ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏହାର ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବଧିରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି, ମେଣ୍ଟ ସରକାରର ଉଦୟ ଏବଂ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସ୍ୱରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି।

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଏହାର ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିଚାରଧାରା, ସାଂଗଠନିକ ଗଠନ, ସାମାଜିକ ଆଧାର, ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରଭାବ, ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି ଏବଂ ସରକାର ଗଠନରେ ସେମାନଙ୍କ ଭୂମିକାର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଆବଶ୍ୟକ।

୨. ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା

ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କହିଲେ ଏକ ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ସହଯୋଗ, ସଂଘର୍ଷ ଓ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କର ସାମଗ୍ରିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝାଏ।

ରାଜନୈତିକ ଦଳ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ କେତେକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଆଦର୍ଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ହାସଲ କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।

ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ।

ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ

1. ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଂଖ୍ୟା: ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା।

2. ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା: ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା।

3. ବିଚାରଧାରା: ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରାଯାଉଥିବା ରାଜନୈତିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ଆଦର୍ଶ।

4. ସାମାଜିକ ଆଧାର: କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳ।

5. ସାଂଗଠନିକ ଗଠନ: ଦଳର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

6. ସରକାର ଗଠନ: ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଏକକ ଭାବରେ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାର ଗଠନ କରିବା।

7. ବିରୋଧୀ ଦଳର ଭୂମିକା: ସରକାରୀ ନୀତିର ସମୀକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକାକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବା।

୩. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉତ୍ପତ୍ତି

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିବା ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ସଂଘ ଓ ସଂଗଠନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ, ଜମିଦାର, ବ୍ୟବସାୟୀ, ବୃତ୍ତିଜୀବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।

୩.୧ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଠିତ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ହେଲେ:

• ଲ୍ୟାଣ୍ଡହୋଲ୍ଡର୍ସ ସୋସାଇଟି (୧୮୩୮): ବଙ୍ଗଳାରେ ଗଠିତ ଏହି ସଂଗଠନ ଜମିଦାରମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସମସ୍ୟାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲା।
• ବ୍ରିଟିଶ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଆସୋସିଏସନ୍ (୧୮୫୧): ବଙ୍ଗଳାରେ ଗଠିତ ଏହି ସଂଗଠନ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲା।
• ବମ୍ବେ ଆସୋସିଏସନ୍ (୧୮୫୨): ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
• ମାଡ୍ରାସ୍ ନେଟିଭ୍ ଆସୋସିଏସନ୍ (୧୮୫୨): ମାଡ୍ରାସ୍ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଥିଲା।
• ପୁନା ସର୍ବଜନିକ ସଭା (୧୮୭୦): ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଜନସମସ୍ୟା ଉପସ୍ଥାପନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧିରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।
• ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଆସୋସିଏସନ୍ (୧୮୭୬): ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ ଓ ଆନନ୍ଦମୋହନ ବୋଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି ସଂଗଠନ ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ଏକତା ଓ ଜନମତ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲା।
• ମାଡ୍ରାସ୍ ମହାଜନ ସଭା (୧୮୮୪): ମାଡ୍ରାସ୍ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।

ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ଜନଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନଥିଲେ। ତଥାପି ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା, ଜନମତ ଗଠନ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଦାବି ଓ ସଂଗଠିତ ନେତୃତ୍ୱର ବିକାଶରେ ସେମାନଙ୍କର ଅବଦାନ ଥିଲା।

୩.୨ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ୧୮୮୫

6 Key Moments in India’s Independence Movement | TheCollector

thecollector.com

୧୮୮୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା।

କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନ ୨୮ ରୁ ୩୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୮୮୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବମ୍ବେ (ବର୍ତ୍ତମାନର ମୁମ୍ବାଇ) ଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା ୱୋମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବାନାର୍ଜୀ କରିଥିଲେ। ଏହି ଅଧିବେଶନରେ ୭୨ ଜଣ ପ୍ରତିନିଧି ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଆଲାନ୍ ଅକ୍ଟାଭିଆନ୍ ହ୍ୟୁମ୍ ଏହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସାଂଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।

ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କଂଗ୍ରେସ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଏକ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଥିଲା। ଏଠାରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଉଥିଲା। କ୍ରମେ ଏହା ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।

କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:

• ପ୍ରଶାସନରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା।
• ବିଧାନ ପରିଷଦଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରିବା।
• ସିଭିଲ୍ ସର୍ଭିସ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସଂସ୍କାର ଆଣିବା।
• ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟୟ ହ୍ରାସ କରିବା।
• ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିବା।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ପାଇଁ ମୂଳଦୁଆ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

୩.୩ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶ

ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରା, ସାମାଜିକ ଆଧାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ଅନେକ ସଂଗଠନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

କ. ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ (୧୯୦୬)

Timeline: the road to independence 1900 to 1940 | Timetoast

timetoast.com

ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ୧୯୦୬ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଢାକାଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହା ମୁସଲମାନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କେତେକ ବର୍ଗର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୀତିରେ ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।

ଖ. ହୋମ୍ ରୁଲ୍ ଲିଗ୍ (୧୯୧୬)

ଆନି ବେସାଣ୍ଟ ଓ ବାଳ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକ ୧୯୧୬ ମସିହାରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ହୋମ୍ ରୁଲ୍ ଲିଗ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଶାସନ ଦାବିକୁ ଆଗେଇ ନେବା ସହିତ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ।

ଗ. ସାମ୍ୟବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଉଦୟ

ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି (CPI)ର ସାଂଗଠନିକ ଗଠନ ୧୯୨୫ ମସିହାରେ କାନପୁରଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ସମ୍ମିଳନୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଏହା ଭାରତରେ ସାମ୍ୟବାଦୀ ବିଚାରଧାରା ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକ ରାଜନୀତିର ସଂଗଠିତ ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା।

ଘ. ଫରୱାର୍ଡ ବ୍ଲକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା (୧୯୩୯)

ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ୧୯୩୯ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ମତଭେଦ ପରେ ଫରୱାର୍ଡ ବ୍ଲକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହା ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଧାରାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲା।

ଙ. ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ମହାସଂଘ (୧୯୪୨)

ଡକ୍ଟର ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର ୧୯୪୨ ମସିହାରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ମହାସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିର ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା।

ଚ. ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘର ପ୍ରତିଷ୍ଠା (୧୯୫୧)

ଶ୍ୟାମାପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୧୯୫୧ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଉଦାର ଜାତୀୟତାବାଦ, ସାମ୍ୟବାଦ, ସମାଜବାଦ, ଧାର୍ମିକ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭିତ୍ତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ଜାତିବିରୋଧୀ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଚାରଧାରାର ଅବଦାନ ରହିଛି।

୪. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ

୧୯୫୦ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବା ଓ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ପରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନୂତନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପରିବେଶ ପାଇଥିଲେ।

ସାର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଲିଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ନିର୍ବିଶେଷରେ ନିର୍ବାଚନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା, ଯଦି ସେମାନେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଯୋଗ୍ୟତା ପୂରଣ କରନ୍ତି।

ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ୧୯୫୧–୫୨ ମସିହାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂସଦୀୟ ଦଳୀୟ ରାଜନୀତିର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। Election Commission of India+1

୪.୧ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ଏକଦଳୀୟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟର ଯୁଗ (୧୯୫୨–୧୯୬୭)

Why Nehru brought the first amendment

newindianexpress.com

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ ରଜନୀ କୋଠାରୀ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରଣାଳୀ (Congress System) ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।

ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ କଂଗ୍ରେସର ଭୂମିକା, ବ୍ୟାପକ ସାଂଗଠନିକ ଜାଲ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଏକତ୍ରିତ କରିବାର କ୍ଷମତା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।

୧୯୫୧–୫୨, ୧୯୫୭ ଓ ୧୯୬୨ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସ ବିଜୟୀ ହୋଇ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

1. ଜାତୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରରେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ।

2. ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିଚାରଧାରାଗତ ଓ ସାଂଗଠନିକ ବିଭାଜନ।

3. ବିଭିନ୍ନ ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ କଂଗ୍ରେସର ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ଆଧାର।

4. କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରା ଓ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱ।

5. ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ବିକଳ୍ପ ରାଜନୈତିକ ମତର ଉପସ୍ଥିତି।

6. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶରେ କଂଗ୍ରେସର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା।

ଏହି ସମୟରେ ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି, ପ୍ରଜା ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି, ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପାର୍ଟି ଓ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି ପରି ବିରୋଧୀ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ।

ଏଠାରେ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଭାରତକୁ ଏକଦଳୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ପରିଣତ କରିନଥିଲା। ଭାରତରେ ବହୁଦଳୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ଦଳ ଅନ୍ୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ନିର୍ବାଚନୀ ଓ ସାଂଗଠନିକ ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିଥିଲା। Oxford Academic+1

୪.୨ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହ୍ରାସ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ (୧୯୬୭–୧୯୮୯)

୧୯୬୭ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ପରାଜୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ବିରୋଧୀ ଦଳ ମିଳିତ ଭାବରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲେ।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ:

କ. ଅଣକଂଗ୍ରେସ ସରକାରର ଉଦୟ

ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସଂଯୁକ୍ତ ବିଧାୟକ ଦଳ (SVD) ମାଧ୍ୟମରେ ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲେ। ଏହା କଂଗ୍ରେସ ବିରୋଧରେ ଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରାର ଦଳଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ସହଯୋଗକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

ଖ. କଂଗ୍ରେସର ବିଭାଜନ, ୧୯୬୯

୧୯୬୯ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ଦଳରେ ଏକ ବଡ଼ ସାଂଗଠନିକ ବିଭାଜନ ଘଟିଥିଲା। ଏହାର ଫଳରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗୋଷ୍ଠୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା:

• କଂଗ୍ରେସ (O), ଯାହା ସାଂଗଠନିକ ନେତୃତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲା।
• କଂଗ୍ରେସ (R), ଯାହାର ନେତୃତ୍ୱ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ନେଇଥିଲେ।

ଗ. ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଂଗ୍ରେସର ପୁନରାଗମନ, ୧୯୭୧

ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଂଗ୍ରେସ (R) ୧୯୭୧ ମସିହାର ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟ ହାସଲ କରିଥିଲା। ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାରରେ ‘ଗରିବୀ ହଟାଓ’ ସ୍ଲୋଗାନ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା।

ଘ. ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି, ୧୯୭୫–୧୯୭୭

How 1975 Emergency Could Have Been Avoided?

sputniknews.in

୧୯୭୫ ମସିହା ଜୁନ୍ ୨୫ ତାରିଖରେ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୫୨ ଅନୁଯାୟୀ ଜାତୀୟ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ କଟକଣା ଲାଗୁ ହୋଇଥିଲା, ବିରୋଧୀ ନେତାମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ଘଟଣା ଭାରତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା।

ଙ. ଜନତା ପାର୍ଟିର ଗଠନ, ୧୯୭୭

୧୯୭୭ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ, ଭାରତୀୟ ଲୋକଦଳ, କଂଗ୍ରେସ (O), ସମାଜବାଦୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିରୋଧୀ ସଂଗଠନର ନେତାମାନେ ମିଶି ଜନତା ପାର୍ଟି ଗଠନ କରିଥିଲେ।

ଜନତା ପାର୍ଟି ୧୯୭୭ ମସିହାର ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସକୁ ପରାସ୍ତ କରି କେନ୍ଦ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ଅଣକଂଗ୍ରେସ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।

ଏହି ଘଟଣା ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତରର ସମ୍ଭାବନାକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲା।

ଚ. କଂଗ୍ରେସର ପୁନର୍ବାର କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିବା, ୧୯୮୦

ଜନତା ପାର୍ଟି ସରକାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମତଭେଦ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା କାରଣରୁ ଅଧିକ ସମୟ କ୍ଷମତାରେ ରହିପାରିନଥିଲା। ୧୯୮୦ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଂଗ୍ରେସ ପୁନର୍ବାର କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିଥିଲା।

ଛ. ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ

୧୯୮୦ ଦଶକରେ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି, ଜାତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଧାର କରି ଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

୧୯୮୨ ମସିହାରେ ଏନ୍. ଟି. ରାମା ରାଓଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ତେଲୁଗୁ ଦେଶମ ପାର୍ଟିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ସମୟରେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା, ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା। Taylor & Francis Online+2

୪.୩ ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ବହୁଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି (୧୯୮୯–୨୦୧୪)

President of Janata Dal (left) SR Bommai meeting Bharatiya Janata Dal leader LK Advani (centre) and Atal Bihari Vajpayee (right) at Advani’s residence on July 22, 1990 in New Delhi – Photogallery

photogallery.indiatimes.com

୧୯୮୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ନୂତନ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। କେନ୍ଦ୍ରରେ କଂଗ୍ରେସ ନିଜର ପୂର୍ବ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହରାଇଥିଲା ଏବଂ ସରକାର ଗଠନରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣା ଓ ବିକାଶ:

କ. ଜାତୀୟ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାରର ଗଠନ, ୧୯୮୯

ଭି. ପି. ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସରକାରକୁ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ଓ ବାମପନ୍ଥୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

ଖ. ମଣ୍ଡଳ କମିଶନର ସୁପାରିସ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ୧୯୯୦

କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC)ଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କିତ ମଣ୍ଡଳ କମିଶନର ସୁପାରିସ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଏହା ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

ଗ. ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍କାର, ୧୯୯୧

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପି. ଭି. ନରସିଂହ ରାଓ ଓ ଅର୍ଥମନ୍ତ୍ରୀ ଡକ୍ଟର ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳରେ ୧୯୯୧ ମସିହାରେ ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍କାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଉଦାରୀକରଣ ଓ ଆର୍ଥିକ ନୀତି ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ହୋଇଥିଲା।

ଘ. ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉଦୟ

ଏହି ସମୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଦ୍ରାବିଡ଼ ମୁନେତ୍ର କଳଗମ୍ (DMK) – ତାମିଲନାଡୁ।
• ଅଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଆନ୍ନା ଦ୍ରାବିଡ଼ ମୁନେତ୍ର କଳଗମ୍ (AIADMK) – ତାମିଲନାଡୁ।
• ତେଲୁଗୁ ଦେଶମ ପାର୍ଟି (TDP) – ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ।
• ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି (SP) – ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ।
• ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟି (BSP) – ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ।
• ଶିରୋମଣି ଅକାଳୀ ଦଳ (SAD) – ପଞ୍ଜାବ।
• ଆସାମ ଗଣ ପରିଷଦ (AGP) – ଆସାମ।
• ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ (BJD) – ଓଡ଼ିଶା।

ଙ. କେନ୍ଦ୍ରରେ ମେଣ୍ଟ ସରକାରର ଗଠନ

ଏହି ଅବଧିରେ ଅନେକ ମେଣ୍ଟ ଓ ଅଳ୍ପମତ ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା:

• ସଂଯୁକ୍ତ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାର (୧୯୯୬–୧୯୯୮)।
• ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (NDA) ସରକାର (୧୯୯୮–୨୦୦୪)।
• ଡକ୍ଟର ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମିଳିତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ମେଣ୍ଟ (UPA) ସରକାର (୨୦୦୪–୨୦୧୪)।

ଚ. ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟିର ବିକାଶ

୧୯୮୦ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି କ୍ରମେ ନିଜର ନିର୍ବାଚନୀ ଆଧାରକୁ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ କରିଥିଲା ଏବଂ କଂଗ୍ରେସର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁରୁତ୍ୱ: ବହୁଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଭୂମିକା, ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଥିଲା। Oxford Academic+2

୪.୪ ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ଭାଜପାର ଜାତୀୟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି (୨୦୧୪–ବର୍ତ୍ତମାନ)

Modi government turns 3: A trip down memory lane [In Pictures] – IBTimes India

ibtimes.co.in

୨୦୧୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ଲୋକସଭାରେ ୨୮୨ଟି ଆସନ ହାସଲ କରି ନିଜସ୍ୱ ଭାବରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ପାଇଥିଲା। ୧୯୮୪ ପରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦଳ ଲୋକସଭାରେ ଏପରି ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ କରିଥିଲା।

ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଭାଜପା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (NDA) ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।

୨୦୧୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଜପା ୩୦୩ଟି ଲୋକସଭା ଆସନ ହାସଲ କରି ନିଜର ସ୍ଥିତିକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା।

ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କରି ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକ ଏହି ଅବଧିକୁ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି। ତଥାପି ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନେଇ ଶିକ୍ଷାକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଲୋଚନା ଜାରି ରହିଛି। Carnegie Endowment for International Peace+2

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

1. ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଭାଜପାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ୨୦୧୪ ଓ ୨୦୧୯ ନିର୍ବାଚନ ପରେ ଭାଜପା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ଶାସକ ଦଳ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା।

2. ଜାତୀୟ ନେତୃତ୍ୱର ଗୁରୁତ୍ୱ: ନେତୃତ୍ୱ, ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାରର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

3. ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିରନ୍ତର ଭୂମିକା: ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରହିଥିଲେ।

4. ରାଜନୈତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ: ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଚାରଧାରାଗତ ଓ ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଲୋଚନାର ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ ହୋଇଥିଲା।

5. ଡିଜିଟାଲ୍ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର: ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ପ୍ରଚାରର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥିଲା।

6. ବିରୋଧୀ ମେଣ୍ଟର ବିକାଶ: ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ନିର୍ବାଚନୀ ସହଯୋଗ ଓ ମେଣ୍ଟର ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

୨୦୨୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଓ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି

୨୦୨୪ ମସିହାର ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ଯୋଡ଼ିଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ୨୪୦ଟି ଆସନ ହାସଲ କରିଥିଲା। ଲୋକସଭାର ୫୪୩ଟି ଆସନ ମଧ୍ୟରୁ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ୨୭୨ଟି ଆସନଠାରୁ ଏହା କମ୍ ଥିଲା। ତଥାପି ଘୋଷିତ ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଜପା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ NDA ୨୯୩ଟି ଆସନ ହାସଲ କରିଥିଲା ଏବଂ ନିଜର ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ କ୍ରମାଗତ ତୃତୀୟ ଥର ପାଇଁ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।

ଏହି ନିର୍ବାଚନ ଫଳାଫଳ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସରକାର ଗଠନରେ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ବିରୋଧୀ ମେଣ୍ଟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନୀ ଭୂମିକାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା। DD News+2

ଏହିପରି ଭାବରେ ୨୦୧୪ ମସିହାରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଅବଧିକୁ ଭାଜପା ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ଜାତୀୟ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ବହୁଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ। ଏହାକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

୫. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶକୁ ଅନେକ ଐତିହାସିକ, ସାମ୍ବିଧାନିକ, ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ କାରଣ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

୫.୧ ଔପନିବେଶିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା, ସଂଗଠନାତ୍ମକ ନେଟୱାର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ବିକାଶ କରିଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଗଠନ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଳୀୟ ରାଜନୀତିର ମୂଳଦୁଆ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

୫.୨ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର ଉପରେ ଆଧାରିତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। ଧାରା ୩୨୬ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।

୫.୩ ସାମାଜିକ ବିବିଧତା

ଭାରତର ଭାଷାଗତ, ଧାର୍ମିକ, ଜାତିଗତ, ଜନଜାତିଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଓ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

୫.୪ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତର ସଂଘୀୟ ଗଠନ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି।

୫.୫ ନିର୍ବାଚନୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତରେ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ-ମତ-ପ୍ରାପ୍ତି ପଦ୍ଧତି (First-Past-the-Post System) ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ସର୍ବାଧିକ ବୈଧ ମତ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ମୋଟ ମତର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାଂଶ ପାଇନଥାଇପାରନ୍ତି।

ଏହି ନିର୍ବାଚନୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ, ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

୫.୬ ଜାତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ

ଜାତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ଜନସଂଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ତଥାପି ଭୋଟଦାନର ଆଚରଣକୁ କେବଳ ଜାତି ଆଧାରରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି, ନେତୃତ୍ୱ, ସରକାରୀ ନୀତି, ବିଚାରଧାରା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୫.୭ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା

ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ବିକାଶମୂଳକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଉଦୟ ଓ ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଛି।

୫.୮ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ

ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ସାଂଗଠନିକ ଦକ୍ଷତା, ବିଚାରଧାରା ଓ ଜନସମର୍ଥନ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର କ୍ଷମତା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୫.୯ ଆର୍ଥିକ ଓ ବିକାଶମୂଳକ ସମସ୍ୟା

ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରୀ, କୃଷି ସମସ୍ୟା, ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା, ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍କାର ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନୀତି ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

୫.୧୦ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ

ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ରେଡିଓ, ଟେଲିଭିଜନ୍, ଡିଜିଟାଲ୍ ମାଧ୍ୟମ ଓ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ, ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସ୍ୱରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି।

୬. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ଭାରତରେ ଅନେକ ଜାତୀୟ, ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ଓ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଅଣସ୍ୱୀକୃତ ରାଜନୈତିକ ଦଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।

2. ପ୍ରାଧାନ୍ୟଶୀଳ ଦଳର ଯୁଗ: ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏପରି କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଦଳ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ବିଶେଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହାସଲ କରିଥିଲା।

3. ରାଜନୀତିର ଆଞ୍ଚଳିକୀକରଣ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟ ଓ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଛନ୍ତି।

4. ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି: ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ସଂସଦୀୟ ରାଜନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇଛି।

5. ବିଚାରଧାରାଗତ ବିବିଧତା: ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ଉଦାରବାଦ, ସମାଜବାଦ, ସାମ୍ୟବାଦ, ଜାତୀୟତାବାଦ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକତା ଆଦି ବିଚାରଧାରାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି।

6. ସାମାଜିକ ବିବିଧତା: ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରନ୍ତି।

7. ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା: ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଶାସନ କ୍ଷମତା ହାସଲ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରନ୍ତି।

8. ନେତୃତ୍ୱକୈନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୀତି: ନେତୃତ୍ୱ ଦଳର ପରିଚୟ, ସଂଗଠନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

9. ଦଳୀୟ ଗୋଷ୍ଠୀବାଦ: ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମତଭେଦ, ନେତୃତ୍ୱ ବିବାଦ ଓ ସାଂଗଠନିକ ସଂଘର୍ଷ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

10. ସଂଘୀୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, ସାମାଜିକ ଗଠନ, ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସ୍ୱରୂପ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

୭. ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ପୃଥକ୍ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ନାହିଁ। ତଥାପି ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାର ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ସାମ୍ବିଧାନିକ / ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା	ଗୁରୁତ୍ୱ
ଧାରା ୧୯(୧)(ଗ)	ସଂଘ ବା ସଂଗଠନ ଗଠନର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ କଟକଣା ଅଧୀନରେ ରହିଛି।
ଧାରା ୩୨୪	ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗକୁ ନିର୍ବାଚନର ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଧାରା ୩୨୬	ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର ଆଧାରରେ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଧାରା ୧୦୨ ଓ ୧୯୧	ଯଥାକ୍ରମେ ସଂସଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ସଦସ୍ୟତା ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ	ଦଳବଦଳ ଆଧାରରେ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଲୋକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଆଇନ, ୧୯୫୧ର ଧାରା ୨୯A	ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ନିକଟରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

ସମ୍ବିଧାନର ୫୨ତମ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୧୯୮୫ ଦ୍ୱାରା ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ ସମସ୍ୟାର ମୁକାବିଲା କରିବା ଏବଂ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।

ଲୋକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଆଇନ, ୧୯୫୧ର ଧାରା ୨୯A ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି। India Code+2

୮. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ବିସ୍ତାର ଏବଂ ଦେଶର ସାମାଜିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ଅବଦାନ ରଖିଛି। ତଥାପି ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ସାଂଗଠନିକ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଆହ୍ୱାନ ରହିଛି।

ସକାରାତ୍ମକ ଅବଦାନ

• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।
• ସାମାଜିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିବା।
• ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା।
• ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।
• ବିରୋଧୀ ଦଳ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରୀ ନୀତିର ସମୀକ୍ଷା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ

୧. ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦଳୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର: ନେତୃତ୍ୱର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଓ ସୀମିତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଆଲୋଚନା ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୨. ରାଜନୀତିର ଅପରାଧୀକରଣ: ଅପରାଧିକ ମାମଲାର ସମ୍ମୁଖୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତି ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ।

୩. ଅର୍ଥବଳର ପ୍ରଭାବ: ନିର୍ବାଚନରେ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳର ପ୍ରଭାବ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ସମାନ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୪. ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ରାଜନୀତି: ରାଜନୈତିକ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଓ ପାରିବାରିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଦଳୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।

୫. ଜାତି ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ: ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନକୁ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର କରିପାରେ।

୬. ଦଳବଦଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା: ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ସମର୍ଥନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିବାଦ ସରକାରର ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

୭. ବିଚାରଧାରାଗତ ଅସଙ୍ଗତି: ଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରା ଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ନୀତିଗତ ସମନ୍ୱୟ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

୮. ସାଂଗଠନିକ ଦୁର୍ବଳତା: ଅନେକ ଦଳ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର ସଂଗଠନ, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ନିୟମିତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି।

ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱରୂପ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ରାଜ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ତଥ୍ୟ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପରିସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ କରାଯିବା ଉଚିତ।

୯. ଉପସଂହାର

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟର ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଏକ ଜଟିଳ ବହୁଦଳୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିକାଶରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।

୧୯୬୭ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନ, ୧୯୭୫–୧୯୭୭ ମସିହାର ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି, ୧୯୭୭ ମସିହାର ଜନତା ପାର୍ଟିର ପରୀକ୍ଷା, ୧୯୮୯ ପରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି, ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ଏବଂ ୨୦୧୪ ପରଠାରୁ ଭାଜପାର ଜାତୀୟ ନିର୍ବାଚନୀ ସଫଳତା ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ୱରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି।

୨୦୨୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛି ଯେ ଭାରତର ବହୁଦଳୀୟ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଗୋଟିଏ ଦଳର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥିତି ଓ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଉପରେ ତାହାର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରେ।

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଶର ସାମାଜିକ ବିବିଧତା, ସଂଘୀୟ ଗଠନ, ବିଚାରଧାରାଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ଏହାର ଭବିଷ୍ୟତ ବିକାଶ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦଳୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରତି ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବ।