୧. ଉପକ୍ରମ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି, ସମାଜ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା। ଭାରତ ଏକ ବହୁଳତାବାଦୀ ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ, ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜାତିଗତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ରହିଆସିଛି। କିନ୍ତୁ କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧାର୍ମିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନ, ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷର ଆଧାର ହୋଇଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଏହିପରି ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାରକୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା କୁହାଯାଏ।

ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ଧର୍ମର ଉପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଏପରି ବିଚାରଧାରାକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ସମାନ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥଠାରୁ ମୌଳିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ କିମ୍ବା ବିରୋଧୀ।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଭାରତର ଔପନିବେଶିକ ଇତିହାସ, ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଦେଶ ବିଭାଜନ, ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଜାତୀୟ ଏକତା, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାର ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।

୨. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ହେଉଛି ଏକ ଏପରି ବିଚାରଧାରା ବା ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହା ମନେ କରେ ଯେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥ ସମାନ ଏବଂ ସେହି ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିମ୍ବା ବିରୋଧାତ୍ମକ।

ବାସ୍ତବରେ ଏକ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଭାଷା, ଅଞ୍ଚଳ, ବୃତ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଧାରରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥ ରହିପାରେ। ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଏହି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରି ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ସାମୂହିକ ଆନୁଗତ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର କରିଥାଏ।

ସରଳ ଭାଷାରେ: ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ହେଉଛି ଏକ ଏପରି ବିଚାରଧାରା, ଯାହା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅଲଗା ଓ ପ୍ରାୟତଃ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

• ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।
• ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଅନୁଗାମୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସମାନ ବୋଲି ଧରିନେବା।
• ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ବା ବିପଦ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।
• ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବ୍ୟବହାର କରିବା।
• ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ, ଭେଦଭାବ ଓ ଶତ୍ରୁତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।

ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଦାବିକୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବରେ ନିଜର ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରକାଶ କରିବା ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ନୁହେଁ। ସେହିପରି ଧାର୍ମିକ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମାନ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଦାବି କରିବା ମଧ୍ୟ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ନୁହେଁ।

୩. ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିକାଶ ଏକ ଜଟିଳ ଐତିହାସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଫଳ। ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିକାଶରେ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଗଠିତ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।

୩.୧ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରିବାରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସରକାରୀ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ଦେଖାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ଜନଗଣନା ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଥିଲା। ତଥାପି, କେବଳ ଜନଗଣନା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିଲା; ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଭାଗ କର ଓ ଶାସନ କର ନୀତିକୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଆଲୋଚନାରେ ପ୍ରାୟତଃ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ତଥାପି ଏହି ଐତିହାସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗର ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଶିକ୍ଷାଗତ ଅସମାନତା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୩.୨ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ

୧୯୦୯ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନ, ଯାହାକୁ ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର କୁହାଯାଏ, ତାହା ଅନୁସାରେ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ କେତେକ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ମୁସଲିମ୍ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ୧୯୧୯ର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା ଏବଂ ୧୯୩୫ର ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଗକୁ ଜାରି ରଖିଥିଲା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ନିର୍ବାଚନୀ ଶ୍ରେଣୀ ଭାବେ ଔପଚାରିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା। ଏହା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଏବଂ ନାଗରିକତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୩.୩ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶ

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରୁଥିବା ଅନେକ ସଂଗଠନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୦୬ ମସିହାରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହିନ୍ଦୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାତ୍ରରୁ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ବା ସମର୍ଥକ ସମାନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ରଖୁଥିଲେ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତଥାପି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ବ୍ୟବହାର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରାର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

୩.୪ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଭାରତ ବିଭାଜନ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଶେଷ ଦଶକଗୁଡ଼ିକରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ପରିଣାମ ଅଧିକ ଗୁରୁତର ହୋଇଥିଲା। ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦ, ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ପର୍କିତ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା, ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଦେଶ ବିଭାଜନର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତକୁ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଦୁଇଟି ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବିଭାଜନ ସହିତ ବ୍ୟାପକ ବିସ୍ଥାପନ, ଜନସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଘଟିଥିଲା। ଏହା ଉପମହାଦେଶର ଆଧୁନିକ ଇତିହାସର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା।

ଦେଶ ବିଭାଜନକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ସାମୂହିକ ଭାବରେ ଦାୟୀ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ପଛରେ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଔପନିବେଶିକ ନୀତି, ବିଭିନ୍ନ ନେତୃତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିର ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କ ରହିଥିଲା।

୪. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ପ୍ରକୃତି ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ପ୍ରକୃତିକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିହେବ।

୪.୧ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟର ଆଧାର ଭାବେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର କରିଥାଏ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବ୍ୟାପକ ନାଗରିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚାର କରିବାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

୪.୨ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସମାନ ବୋଲି ଧରିନେବା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଧାରଣା ଯେ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଅନୁଗାମୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ସମାନ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏକ ଧର୍ମର ଲୋକମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଭାଷା, ଅଞ୍ଚଳ, ବୃତ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏହି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରି ସମଗ୍ର ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଏକ ସମାନ ରାଜନୈତିକ ଏକକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ।

୪.୩ ବିରୋଧୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନିର୍ମାଣ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ପ୍ରାୟତଃ ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ, ବିରୋଧୀ କିମ୍ବା ବିପଦ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରେ। ଏହା ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କୃତ୍ରିମ ବିଭାଜନ ସୃଷ୍ଟି କରି ସାମାଜିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସହଯୋଗକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୪.୪ ଧର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ

ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ, ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି, ଉପାସନା ସ୍ଥଳ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନେଟୱର୍କ ଓ ଧାର୍ମିକ ଭାଷାର ବ୍ୟବହାର ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ କରାଯାଇପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂଗଠନ ଏହି ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଚାର କରେ ଯେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ସହିତ ବିରୋଧାତ୍ମକ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।

୪.୫ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟର ବିକୃତିକରଣ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଚାରଧାରା ଐତିହାସିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ଚୟନମୂଳକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ। ଅତୀତର ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅଭିଯୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଜଟିଳ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଶତ୍ରୁତାର କାହାଣୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ।

ଏପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସାମାଜିକ ଅବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଇପାରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟକୁ କଷ୍ଟକର କରିପାରେ।

୪.୬ ଭାବପ୍ରବଣ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସଂଗଠନ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଭାବନା, ପ୍ରତୀକ ଓ ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତି ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ ଓ ଭାବପ୍ରବଣ ବାର୍ତ୍ତା ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହ ବା ଶତ୍ରୁତାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।

୪.୭ ରାଜନୈତିକ ଉପକରଣ ଭାବେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ନେତାମାନେ କେତେକ ସମୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ସମର୍ଥନ ସଂଗ୍ରହ, ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଆଧାରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଅନ୍ୟତ୍ର ନେବା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି। ତଥାପି, ଏହିପରି ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ସ୍ୱରୂପ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ଏହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ କରାଯିବା ଉଚିତ୍।

୪.୮ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ସ୍ତରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରେ।

1. ଦୈନନ୍ଦିନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ: ଅନ୍ୟ ଧର୍ମର ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଭାବ।

2. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ: ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ସଂଗଠିତ କରିବା।

3. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ: ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦୂରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା।

4. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା: ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଶାରୀରିକ ଆକ୍ରମଣ, ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ଓ ସଂଗଠିତ କିମ୍ବା ଆକସ୍ମିକ ହିଂସା।

ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ। ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ସବୁବେଳେ ହିଂସାରେ ପରିଣତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେହିପରି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାର ତତ୍କାଳୀନ କାରଣ ଓ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୪.୯ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ। କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଯୁକ୍ତି, ବାସଗୃହ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟବସାୟିକ ସୁଯୋଗ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ତେଣୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାକୁ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଘଟଣା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୫. ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ପ୍ରମୁଖ ରୂପ

ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ତୀବ୍ରତା ଅନୁସାରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ।

୫.୧ ଉଦାର ବା ମଧ୍ୟମ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ଏହି ସ୍ତରରେ ଲୋକମାନେ ମନେ କରିପାରନ୍ତି ଯେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର କେତେକ ସାଧାରଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଅବଶ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି, ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପୃଥକ୍ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଗଲେ ଏହା ଅଧିକ ତୀବ୍ର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଭାଜନର ଆଧାର ହୋଇପାରେ।

୫.୨ ରାଜନୈତିକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ଯେତେବେଳେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ଆହ୍ୱାନ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ହାସଲ କରିବାର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିକାଶ ଘଟେ। ଏହା ମତଦାତାଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଆଧାରରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

୫.୩ ଉଗ୍ର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ଉଗ୍ର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପରସ୍ପରର ମୌଳିକ ବିରୋଧୀ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ଏହା ବହିଷ୍କାର, ଘୃଣା, ଧମକ, ଭେଦଭାବ ଓ ହିଂସାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ। ଏହାର ଚରମ ରୂପ ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ସାମାଜିକ ସହାବସ୍ଥାନର ନୀତିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରେ।

୬. ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର କାରଣ

ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିକାଶ ପଛରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ କାରଣ ନାହିଁ। ଏହା ଐତିହାସିକ, ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ କାରଣଗୁଡ଼ିକର ପରସ୍ପର ପ୍ରଭାବର ଫଳ।

୬.୧ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି

ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ବର୍ଗୀକରଣରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା। ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭିତ୍ତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଧାର୍ମିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲା।

୬.୨ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ନେତାମାନେ କେତେକ ସମୟରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଜନସମର୍ଥନ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି। ଭୋଟ, ପ୍ରଭାବ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।

୬.୩ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟବସାୟିକ ସୁଯୋଗ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳ ପ୍ରତି ଅସମାନ ପ୍ରବେଶ ସାମାଜିକ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅସମାନତାକୁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରେ।

୬.୪ ସାମାଜିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ରୂଢ଼ିବାଦୀ ଧାରଣା

ଭୁଲ ଧାରଣା, ଗୁଜବ, ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ସାମାଜିକ ଦୂରତା ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୃଢ଼ କରିପାରେ। ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଅଭାବ ରୂଢ଼ିବାଦୀ ଧାରଣାକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ କରିପାରେ।

୬.୫ ଧାର୍ମିକ କଟ୍ଟରତା ଓ ଅସହିଷ୍ଣୁତା

ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର କଠୋର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଏବଂ ବହୁଳତାବାଦକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ। ତେବେ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସକୁ ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

୬.୬ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାର ଅପବ୍ୟବହାର

ଅତୀତର ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ଓ ସଂଘର୍ଷର ଚୟନମୂଳକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ସାମୂହିକ ଅଭିଯୋଗର ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରେ। ଏପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଇତିହାସର ଜଟିଳତାକୁ ଅଣଦେଖା କରି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ବଢ଼ାଇପାରେ।

୬.୭ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ମଞ୍ଚର ଭୂମିକା

ପାରମ୍ପରିକ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସୂଚନା ପ୍ରସାର କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଭୁଲ ସୂଚନା, ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକ ବାର୍ତ୍ତା, ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଚିତ୍ର ଓ ଗୁଜବ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ। ତେଣୁ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବାଦିକତା ଓ ସୂଚନାର ସତ୍ୟତା ଯାଞ୍ଚ ଆବଶ୍ୟକ।

୬.୮ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ସାମାଜିକ କାରଣ

ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସମ୍ପର୍କରେ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ, ନାଗରିକ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାର ଅଭାବ ପୂର୍ବାଗ୍ରହକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ। ଇତିହାସର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବୁଝାମଣା, ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ମନୋଭାବକୁ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।

୭. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଶାସନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି। ଏହି ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।

ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା	ଗୁରୁତ୍ୱ
ଧାରା ୧୪	ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଧାରା ୧୫	ଧର୍ମ, ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ।
ଧାରା ୧୬	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ।
ଧାରା ୨୫	ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ମାନିବା, ପାଳନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଅଧୀନ।
ଧାରା ୨୬	ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଧାରା ୨୭	ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ବା ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯିବାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।
ଧାରା ୨୮	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ଧାରା ୨୯–୩୦	ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାର ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।
ଧାରା ୫୧A(e)	ଧାର୍ମିକ, ଭାଷାଗତ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ବର୍ଗଗତ ବିବିଧତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସଦ୍ଭାବ ଓ ଭାଇଚାରା ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ନାଗରିକଙ୍କ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।
ଧାରା ୫୧A(f)	ଭାରତର ସମନ୍ୱିତ ସଂସ୍କୃତିର ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ଓ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନାଗରିକଙ୍କ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।

ସମ୍ବିଧାନ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ଧର୍ମର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ ନାହିଁ। ବରଂ ଏହା ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ସମାନ ଅଧିକାର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ସହିତ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।

୮. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ପ୍ରତି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା	ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା
ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର କରେ।	ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାନ ନାଗରିକତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଭାବେ ଦେଖିପାରେ।	ଏକ ସାଧାରଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ବହିଷ୍କାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।	ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନ ବ୍ୟବହାରକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
ସାମାଜିକ ସଦ୍ଭାବ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସହଯୋଗକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।	ବହୁଳତାବାଦ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସହାବସ୍ଥାନକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାକୁ ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମାନ ସମ୍ମାନ, ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କ୍ଷମତା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ସମାଜରୁ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂରେଇ ରଖିବା ନୁହେଁ।

୯. ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତି ଉପରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ପ୍ରଭାବ

୯.୧ ଜାତୀୟ ଏକତା ପ୍ରତି ବିପଦ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାପକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହିତ ଅଧିକ ଯୋଡ଼ି ଦେଇ ସାଧାରଣ ନାଗରିକତାର ଭାବନାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୯.୨ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିର ଦୁର୍ବଳତା

ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ଧାର୍ମିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ବିକାଶ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।

୯.୩ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଓ ମାନବୀୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ମୃତ୍ୟୁ, ଶାରୀରିକ ଆଘାତ, ବିସ୍ଥାପନ, ସମ୍ପତ୍ତି ନଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମାନସିକ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ଅର୍ଥନୀତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାକୁ ମଧ୍ୟ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ।

୯.୪ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର ପ୍ରତି ଆହ୍ୱାନ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ଭେଦଭାବ ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମାନ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୯.୫ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ ଓ ବିଶ୍ୱାସର ହ୍ରାସ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଓ ସହଯୋଗକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ। ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ଦୈନନ୍ଦିନ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଅଂଶ ହୋଇପାରେ।

୯.୬ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରାଥମିକତାର ବିକୃତିକରଣ

ଧାର୍ମିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଶାସନ, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ରାଜନୈତିକ ଧ୍ୟାନକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ନେଇପାରେ।

୧୦. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଦୂର କରିବାର ଉପାୟ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ନାଗରିକ ସମାଜ, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣମାଧ୍ୟମର ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରୟାସ ଆବଶ୍ୟକ।

1. ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା: ସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ ଓ ସମାନ ନାଗରିକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।

2. ନିରପେକ୍ଷ ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ: ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଅପରାଧର ନିରପେକ୍ଷ ତଦନ୍ତ ଓ ଆଇନ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

3. ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ: ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଉତ୍ତେଜନାମୂଳକ ଆହ୍ୱାନ ଏବଂ ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗଠନରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ୍।

4. ବହୁଳତାବାଦୀ ଶିକ୍ଷା: ନାଗରିକ ଶିକ୍ଷାରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଇତିହାସର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବୁଝାମଣା ଓ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନକୁ ସାମିଲ କରିବା।

5. ଆନ୍ତଃସମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଆଲୋଚନା: ସାଧାରଣ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିବା।

6. ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣମାଧ୍ୟମ: ସୂଚନାର ସତ୍ୟତା ଯାଞ୍ଚ କରିବା, ସନ୍ସନିଖେଜ ଖବରରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଓ ଗୁଜବ ତଥା ଘୃଣାମୂଳକ ବାର୍ତ୍ତାର ପ୍ରସାରକୁ ରୋକିବା।

7. ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ହ୍ରାସ: ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ବାସଗୃହ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ପ୍ରତି ସମାନ ସୁଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

8. ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା: ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମାନ ସୁଯୋଗର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

9. ସ୍ଥାନୀୟ ଶାନ୍ତି ପଦକ୍ଷେପକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା: ସମ୍ପ୍ରଦାୟସ୍ତରୀୟ ଆଲୋଚନା, ସଂଘର୍ଷର ପୂର୍ବ ନିରାକରଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।

୧୧. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଏକ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା, ଯାହାକୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଧାରରେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ କଠୋର ରାଜନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀରେ ପରିଣତ କରି ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ବହିଷ୍କାର ବା ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ବିକାଶ ଘଟେ।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି। ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ବଢ଼ାଉଥିବା ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରା ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ସେହିପରି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସାକୁ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାର ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ପରିଣାମ ଭାବେ ଦେଖିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ସ୍ଥାନୀୟ ସଂଘର୍ଷ, ଭୁଲ ସୂଚନା ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ହେଉଛି ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ଧାର୍ମିକ ବିଭାଜନର ରାଜନୈତିକ ଅପବ୍ୟବହାରକୁ ରୋକିବା। ଏଥିପାଇଁ ସମାନ ନାଗରିକତା, ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଭାରତର ବହୁଳତାବାଦୀ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ସମ୍ମାନ ଆବଶ୍ୟକ।

୧୨. ଉପସଂହାର

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ହେଉଛି ଏକ ଏପରି ବିଚାରଧାରା, ଯାହା ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବିଚାର କରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରାୟତଃ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଭାରତରେ ଏହାର ବିକାଶ ଔପନିବେଶିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଅପବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଜାତୀୟ ଏକତା, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଏକ ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତଥାପି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧିକାର ମାଧ୍ୟମରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସମାଧାନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା, ସମାବେଶୀ ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା, ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ବିରୋଧ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସମାନ ନାଗରିକତା ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।