୧. ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ (Affirmative Action) କହିଲେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ସେହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତି ଓ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ, ସାମାଜିକ ଭାବରେ ପଛୁଆ ଏବଂ ଅବହେଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ, ଶିକ୍ଷାଗତ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା। ଏହାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ସ୍ଥାପନ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜରେ ବାସ୍ତବ ଓ ସାର୍ଥକ ସମାନତା (Substantive Equality) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।

ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭେଦଭାବ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ଅବହେଳା, ଆର୍ଥିକ ବୈଷମ୍ୟ ଏବଂ ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଅସମାନ ସୁଯୋଗ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ରହିଆସିଛି। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରିବା ମାତ୍ରେ ପ୍ରକୃତ ସମାନ ସୁଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସୁଯୋଗ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପକୁ ସାଧାରଣତଃ ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି (Reservation Policy) ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ପରିସର ସଂରକ୍ଷଣଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ। ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ସଂରକ୍ଷଣ।
• ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।
• ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, ଛାତ୍ରାବାସ, ଫେଲୋସିପ୍ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ସହାୟତା।
• ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ।
• ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ଭେଦଭାବ, ଶୋଷଣ ଓ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର ବିରୋଧରେ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା।
• ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ଜମି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମୂହିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଏହିପରି, ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ କେବଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ବଣ୍ଟନର ନୀତି ନୁହେଁ; ଏହା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିମୂଳକ ବିକାଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ଏକ ବ୍ୟାପକ ରଣନୀତି।

୨. ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଐତିହାସିକ ଓ ବୈଚାରିକ ଉତ୍ସ

ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଭିତ୍ତି ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ଜାତିବାଦ ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି ଏବଂ ସମାନତାଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଗଠନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଦର୍ଶରେ ନିହିତ।

(କ) ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଜାତିବାଦ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଊନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବହୁ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଏବଂ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାର ପ୍ରଥାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।

• ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶୋଷିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତାର ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
• ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ ବିଶେଷକରି ମହିଳା ଓ ସାମାଜିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
• ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ ଗୁରୁ କେରଳରେ ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭେଦଭାବକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ସାମାଜିକ ସମାନତାର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।
• ଡକ୍ଟର ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର ମତ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ବିନା ରାଜନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ଉଚ୍ଛେଦ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ଇ. ଭି. ରାମାସାମୀ ପେରିୟାର ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିରୋଧ କରି ସାମାଜିକ ସମାନତା ଓ ଯୁକ୍ତିବାଦୀ ସଂସ୍କାରର ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ବୈଚାରିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।

(ଖ) ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳୀନ ନୀତି ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲେ। ଭାରତ ଶାସନ ଆଇନ, ୧୯୩୫ କେତେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସଂସ୍ଥାଗତ ରୂପ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରାଦେଶିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଓ ଅଣ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇଥିଲା।

୧୯୩୨ ମସିହାର ପୁନା ଚୁକ୍ତି ଏହି ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା। ଡକ୍ଟର ଆମ୍ବେଦକର ଓ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ କମ୍ୟୁନାଲ୍ ଆୱାର୍ଡରେ ଦଳିତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଯୁଗ୍ମ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏକରୂପୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତଥାପି, ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ନେଇ ହୋଇଥିବା ବିତର୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

(ଗ) ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଆଦର୍ଶ

୨୬ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୦ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିବା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତାକୁ ଏକ ମୌଳିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ସହିତ ଐତିହାସିକ ବଞ୍ଚନା ଓ ଅସମାନତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପଦକ୍ଷେପର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା।
• ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ।
• ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା।
• ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।
• ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯେ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଅସମାନ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପଦକ୍ଷେପ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ।

୩. ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭିତ୍ତି

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ଆଇନଗତ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅନୁଚ୍ଛେଦ	ଗୁରୁତ୍ୱ
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪	ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ଏବଂ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୧)	ଧର୍ମ, ମୂଳବଂଶ, ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ଆଧାରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷେଧ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୪)	ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଏବଂ SC/STଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାର ଅନୁମତି ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୫)	ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଅଧୀନରେ କେତେକ ଘରୋଇ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସମେତ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ନାମଲେଖା ସମ୍ପର୍କିତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୬)	ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ ସମେତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୧)	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୪)	ସରକାରୀ ସେବାରେ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଥିବା ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୪A)	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ତ୍ତ ଅଧୀନରେ SC/STଙ୍କ ପାଇଁ ପଦୋନ୍ନତିରେ ସଂରକ୍ଷଣର ଅନୁମତି ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬(୬)	ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୭	ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ କରେ ଏବଂ ଏହାର ଯେକୌଣସି ରୂପର ଆଚରଣକୁ ନିଷେଧ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୪୬	ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ, ବିଶେଷକରି SC/STଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୦ ଓ ୩୩୨	ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ SC/STଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୫	ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ସରକାରୀ ସେବାରେ SC/STଙ୍କ ଦାବିକୁ ବିଚାର କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୮, ୩୩୮A ଓ ୩୩୮B	ଯଥାକ୍ରମେ ଜାତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଆୟୋଗ, ଜାତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଆୟୋଗ ଓ ଜାତୀୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଆୟୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୪୧ ଓ ୩୪୨	ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ତାଲିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୪୩D ଓ ୨୪୩T	ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥାରେ SC/ST ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ; ରାଜ୍ୟ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇପାରେ।

ଏହି ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ସମାନତାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଦର୍ଶର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ; ବରଂ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। NCBC+2

୪. ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ଓ ସ୍ୱରୂପ

ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

(କ) ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା

ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିମାନେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର ଏବଂ ଶିକ୍ଷା, ଜମି, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ସୀମିତ ସୁଯୋଗର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଆସିଛନ୍ତି।

ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ସରକାରୀ ଚାକିରି ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ସଂରକ୍ଷଣ।
• ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ।
• ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, ଛାତ୍ରାବାସ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ସହାୟତା।
• ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ଜାତିଗତ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା।
• ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିକାଶ ଯୋଜନା ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ସହାୟତା।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୭, ନାଗରିକ ଅଧିକାର ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, ୧୯୫୫ ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ଅତ୍ୟାଚାର ନିବାରଣ) ଆଇନ, ୧୯୮୯ ଏହି ଦିଗରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ଆଧାର।

(ଖ) ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା

ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ବଞ୍ଚନାର ସ୍ୱରୂପ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବଠାରୁ କିଛି ଭିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଦିଗରେ ଏହା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଏଥିରେ ଭୌଗୋଳିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା, ଜମିରୁ ବେଦଖଲ, ବିସ୍ଥାପନ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାରେ ସୀମିତ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକା ଓ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ବିପଦ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ତେଣୁ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ କେବଳ ଚାକିରି ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ସଂରକ୍ଷଣରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ସଂରକ୍ଷଣ।
• ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, ଛାତ୍ରାବାସ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ।
• ଜନଜାତି ଜମି ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସମ୍ପଦର ସୁରକ୍ଷା।
• ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀ ଅଧୀନରେ ଅନୁସୂଚିତ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଶାସନ।
• ବନ ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୬ ଅନୁଯାୟୀ ସାମୁଦାୟିକ ବନ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି।
• ପଞ୍ଚାୟତ (ଅନୁସୂଚିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ) ଆଇନ, ୧୯୯୬ ବା PESA ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଜନଜାତି ବିକାଶକୁ ସେମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି, ସାମୁଦାୟିକ ସଂସ୍ଥା, ଜମି ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷାଠାରୁ ପୃଥକ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। NCST+1

(ଗ) ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC) ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହନ୍ତି।

୧୯୭୯ ମସିହାରେ ଗଠିତ ମଣ୍ଡଳ ଆୟୋଗ ୧୯୮୦ ମସିହାରେ ଏହାର ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ସୁଯୋଗ ଏବଂ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ପାଇଁ ଏହି ଆୟୋଗ ବିଭିନ୍ନ ପଦକ୍ଷେପ ସୁପାରିସ କରିଥିଲା। ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କିତ ଜାତୀୟ ବିତର୍କରେ ଏହାର ସୁପାରିସ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଥିଲା।

୧୯୯୦ ମସିହାରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ OBCଙ୍କ ପାଇଁ ୨୭ ପ୍ରତିଶତ ସଂରକ୍ଷଣ ଲାଗୁ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରାଯାଇଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ସଂରକ୍ଷଣ।
• କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ସଂରକ୍ଷଣ।
• ପ୍ରାକ୍-ମାଟ୍ରିକ ଓ ପୋଷ୍ଟ-ମାଟ୍ରିକ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି।
• ଛାତ୍ରାବାସ ଓ ଫେଲୋସିପ୍।
• ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ଓ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା।
• ପଛୁଆପଣ ଚିହ୍ନଟ ଓ ତାହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ସଂସ୍ଥାଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା।

OBC ଶ୍ରେଣୀ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାବରେ ଏକରୂପୀ ନୁହେଁ। କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କ୍ରିମି ଲେୟର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ OBC ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସରକାରୀ ପଦବୀ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ OBCଙ୍କ ପାଇଁ ୨୭ ପ୍ରତିଶତ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି। Press Information Bureau+1

(ଘ) ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ (EWS)

ସମ୍ବିଧାନର ୧୦୩ତମ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୨୦୧୯ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫(୬) ଓ ୧୬(୬) ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ SC, ST ଏବଂ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ବର୍ତ୍ତମାନର ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନଥିବା ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କୁ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂରକ୍ଷଣ ଦେବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ସଂଶୋଧନ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ତରର ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଆର୍ଥିକ ମାନଦଣ୍ଡକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସାମିଲ କରିଛି।

EWS ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଯେ ଏହା ଆର୍ଥିକ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଆଧାର ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା SC, ST ଓ OBCଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ସଂରକ୍ଷଣଠାରୁ ବୈଚାରିକ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ, କାରଣ ସେହି ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପଛୁଆପଣ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ବହିଷ୍କାର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ। ଜନହିତ ଅଭିଯାନ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (୨୦୨୨) ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ୧୦୩ତମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନର ବୈଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ। Press Information Bureau+1

(ଙ) ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ

ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ।

ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ SC/STଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ଥାନ ଦେବାର ଏକ ପ୍ରୟାସ।

ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ SC/ST ଏବଂ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ରହିଛି। ପ୍ରଯୋଜ୍ୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରନ୍ତି।

ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ୱତଃ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

୫. ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି ଓ ଜନଜାତି ଉପରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ପ୍ରଭାବ

ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି ଓ ଜନଜାତି ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ତିନୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ।

(କ) ଶ୍ରେଣୀ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଶ୍ରେଣୀ (Class) ସାଧାରଣତଃ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସ୍ଥିତିକୁ ସୂଚାଏ। ଏହା ଆୟ, ବୃତ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତିର ମାଲିକାନା, ନିଯୁକ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି:

1. ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତି: ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଶୁଳ୍କ ସହାୟତା ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରବେଶର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

2. ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ: ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସହାୟତା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ସରକାରୀ ଚାକିରି ପାଇବାର ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ।

3. ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା: ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ପରିବାରକୁ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷିତ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିକୁ ଉନ୍ନୀତ କରିବାରେ ସହାୟତା କରେ।

4. ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି: EWS ବ୍ୟବସ୍ଥା SC, ST ଓ SEBC ସଂରକ୍ଷଣ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନଥିବା ଯୋଗ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

5. ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ବିକାଶ: ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତିଗତ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାରେ ପ୍ରବେଶ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।

ତଥାପି, ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ବ୍ୟାପକ ଶ୍ରେଣୀଗତ ଅସମାନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଭୂମିହୀନତା, ଅସଂଗଠିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷାର ଅସମାନ ଗୁଣବତ୍ତା, ଆଞ୍ଚଳିକ ବୈଷମ୍ୟ ଓ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅସମାନତା ଭଳି ସମସ୍ୟା ରହିଥାଏ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ଆର୍ଥିକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଜାତିଗତ କିମ୍ବା ଜନଜାତିଗତ ବଞ୍ଚନା ସବୁବେଳେ ଏକା ନୁହେଁ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଗରିବ ହୋଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ଶିକାର ନ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଶୋଷିତ ଜାତିର ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତି ପରେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି।

(ଖ) ଜାତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଜାତି ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଓ ବହିଷ୍କାରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ରହିଆସିଛି। ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଅସମାନ ପ୍ରବେଶର ପ୍ରଭାବକୁ ହ୍ରାସ କରିବା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ସଂସ୍ଥାଗତ ବହିଷ୍କାରର ହ୍ରାସ: ସଂରକ୍ଷଣ ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ ବୃଦ୍ଧି କରେ।

2. ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଛି।

3. ଶିକ୍ଷାଗତ ସୁଯୋଗର ପ୍ରସାର: ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ନାମଲେଖା ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି।

4. ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି: ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଐତିହାସିକ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

5. ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାରମ୍ପରିକ କ୍ଷମତା, ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିପାରେ।

ତଥାପି, ସଂରକ୍ଷିତ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସୁବିଧାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ଅବ୍ୟାହତତାକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ଜାରି ରହିଛି।

୧ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୪ରେ ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟ ବନାମ ଦବିନ୍ଦର ସିଂହ ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ସାତଜଣିଆ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଖଣ୍ଡପୀଠ ୬:୧ ଅଧିକ୍ୟ ମତରେ ରାୟ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିଙ୍କ ଉପ-ବର୍ଗୀକରଣ କରିପାରିବେ, ଯଦି ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଓ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଆଧାରରେ କରାଯାଏ। ଏହି ରାୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚନାର ସ୍ତରରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଇପାରେ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ପଛୁଆପଣ ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ସୁବିଧା ବଣ୍ଟନର ମାନଦଣ୍ଡକୁ ନେଇ ନୂତନ ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। India+1

(ଗ) ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଜନଜାତି ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନକୁ କେବଳ ଜାତି କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ଶ୍ରେଣୀର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭବ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ବିଶେଷ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି।

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଭାବଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଶିକ୍ଷାଗତ ବିକାଶ: ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, ଆବାସିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଛାତ୍ରାବାସ ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ନାମଲେଖା ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତିର ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

2. ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ଜନଜାତି ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି କରେ।

3. ଜମି ଓ ସମ୍ପଦର ସୁରକ୍ଷା: ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ ଶୋଷଣ ଓ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ବିସ୍ଥାପନରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

4. ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂରକ୍ଷଣ: ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ଜନଜାତି ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।

5. ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ: PESA ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜନଜାତି ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ସଂସ୍ଥାଗତ ଭିତ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।

ତଥାପି, ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିସ୍ଥାପନ, ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭିତ୍ତିଭୂମି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଭାବ ଏବଂ ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ସଫଳତା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଯୋଗ ସହିତ ସାମୂହିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ।

୬. ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ ଓ ସମାଲୋଚନା

ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନ ରହିଛି।

(କ) ସୁବିଧାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ: ଗୋଟିଏ ସଂରକ୍ଷିତ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସଚେତନ କିମ୍ବା ସୁବିଧାପ୍ରାପ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଧିକ ସହଜରେ ସୁଯୋଗ ପାଇପାରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଅଧିକ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ପଛରେ ରହିଯାଇପାରନ୍ତି।

(ଖ) ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ସଂରକ୍ଷିତ ପଦବୀ ଖାଲି ରହିବା, ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ପ୍ରଦାନରେ ବିଳମ୍ବ, ଦୁର୍ବଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ତଦାରଖ ନୀତିର ପ୍ରଭାବକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ।

(ଗ) ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବର ଅବ୍ୟାହତତା: କେବଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ଜାତିଗତ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ଓ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

(ଘ) ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଥିକ ବୈଷମ୍ୟ: ଗୋଟିଏ ଜାତି କିମ୍ବା ଜନଜାତିର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ବହୁତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥାଇପାରେ।

(ଙ) ବଞ୍ଚନାର ମାନଦଣ୍ଡକୁ ନେଇ ବିତର୍କ: ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଜାତି, ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପଛୁଆପଣ, ଆର୍ଥିକ ଦୁର୍ବଳତା ଏବଂ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ନିରନ୍ତର ଆଲୋଚନା ଚାଲିଛି।

(ଚ) ଆଞ୍ଚଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ବଞ୍ଚନାର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତୀବ୍ରତା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ଫଳପ୍ରଦ ନୀତି ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ପରିଣାମ ଦେଇନପାରେ।

(ଛ) ବିକାଶ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଜନଜାତି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିଳ୍ପ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ପ୍ରକଳ୍ପ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ନଥିଲେ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ପଦର କ୍ଷତି ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

(ଜ) ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା: ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ। ଏହା ଜନସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଲାଭାର୍ଥୀଙ୍କ ଚିହ୍ନଟ ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ପରିସରକୁ ନେଇ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦାବି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

୭. ସଂସ୍କାରର ଭବିଷ୍ୟତ ଦିଗ

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଭବିଷ୍ୟତ ବିକାଶ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ତଥ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ।

• ସରକାରୀ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ଗୁଣବତ୍ତାରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।
• ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି, ଛାତ୍ରାବାସ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ସହାୟତାକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିବା ଉଚିତ।
• ସଂରକ୍ଷିତ ପଦବୀଗୁଡ଼ିକର ତଦାରଖ କରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
• ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟର ଉପଲବ୍ଧତା ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଦରକାର।
• ବ୍ୟାପକ ସଂରକ୍ଷିତ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅସମାନତାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ।
• ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧୀ ଆଇନଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଆବଶ୍ୟକ।
• ଜନଜାତି ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ, ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କିତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ସାମୁଦାୟିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
• ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
• ସଂରକ୍ଷଣ ସହିତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଆବାସ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବୈଷମ୍ୟ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର।

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପକୁ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାର ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରବେଶ ସୁଯୋଗରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିଲେ ଏହା ଅଧିକ ଫଳପ୍ରଦ ହୋଇପାରିବ।

୮. ଉପସଂହାର

ଭାରତରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ନୀତି ନ୍ୟାୟ, ସମାନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଦର୍ଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହାର ଉତ୍ସ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ଜାତିବାଦ ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବିରେ ରହିଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ସଂରକ୍ଷଣ, ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା, ଶିକ୍ଷାଗତ ସହାୟତା ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂସ୍ଥାଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ବ୍ୟାପକ ଢାଞ୍ଚାରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି ଓ ଜନଜାତି ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ। ଜାତିଗତ ଶୋଷଣର ଶିକାର ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଐତିହାସିକ ବହିଷ୍କାର ଓ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦୂର କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜମି, ସଂସ୍କୃତି, ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ସାମୂହିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ସୁଯୋଗର ପରିସର ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସହିତ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଛି। କିନ୍ତୁ ଏହାର ସଫଳତା ନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା, ବିଶ୍ୱସନୀୟ ତଥ୍ୟ, ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତେଣୁ ଏହାକୁ କେବଳ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ବଣ୍ଟନର ନୀତି ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବାସ୍ତବ ସାମାଜିକ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।