ଉପକ୍ରମ

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଭାରତ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ସମ୍ବିଧାନ ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲା। ତଥାପି, ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଅବସାନ ଘଟିନଥିଲା। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଜାରି ରହିଥିଲା ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦଶକଗୁଡ଼ିକରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଜାତୀୟତାବାଦର ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ ସୀମିତ ରହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ୧୯୮୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ସମୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ପ୍ରକୃତି ଓ ତୀବ୍ରତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହିଛି। OUP Academic+2

୧. ଦୈନନ୍ଦିନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଧାର୍ମିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ

ଦୈନନ୍ଦିନ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଏକ ସାଧାରଣ, କିନ୍ତୁ କମ୍ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପ। ଏହା ସାଧାରଣ ସାମାଜିକ ମନୋଭାବ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ରୂଢ଼ ଧାରଣା ଓ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ।
• ନିଜ ଧର୍ମକୁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନେ କରିବା।
• ଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରିବା।
• ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବମୂଳକ ସାମାଜିକ ଆଚରଣ।
• ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁଜବ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣାର ପ୍ରସାର।

ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କିମ୍ବା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ମନୋଭାବ ସମାଜରେ ରହିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

୨. ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠବାଦୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠବାଦୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାଂସ୍କୃତିକ, ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଧର୍ମକୁ ଜାତୀୟ ପରିଚୟର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
• ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ଜାତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ କମ୍ ସମନ୍ୱିତ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇବା।
• ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍ଥା ଓ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପସନ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଦାବି।
• ଜାତୀୟ ଜୀବନରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମାନ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇବା।

ଯେତେବେଳେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତାକୁ ଅସମାନ ନାଗରିକତା, ବହିଷ୍କାର କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅଧୀନତାକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠବାଦୀ ରାଜନୀତି ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାସନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ଓ ସମାନ ନାଗରିକତାର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୩. ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି

ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା କହିଲେ ଏପରି ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଏକ ସମାନ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ ଏବଂ ତାହାର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିମ୍ବା ବିରୋଧୀ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ।

କେତେକ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏପରି ଜନସଂଗଠନ ପୃଥକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା କିମ୍ବା ସ୍ୱାଧୀନ ସାର୍ବଭୌମ ଭୂଖଣ୍ଡର ଦାବି ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି।

ତଥାପି, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ପାଇଁ ହେଉଥିବା ବୈଧ ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷା, ସମାନ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ହେଲେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସମନ୍ୱିତ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱତଃ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

କୌଣସି ଆନ୍ଦୋଳନର ରାଜନୈତିକ ଚରିତ୍ର ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ତାହାର ମନୋଭାବ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

୪. ନିର୍ବାଚନୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଧାର୍ମିକ ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନ

ନିର୍ବାଚନୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସେତେବେଳେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ଏହି ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନର ପ୍ରମୁଖ ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା।
• ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାରରେ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ, ସ୍ଥାନ ଓ ନେତାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର।
• ନିର୍ବାଚନକୁ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।
• କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଭବିଷ୍ୟତ ସମ୍ପର୍କରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
• ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ବିପଦ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିବା।

ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାକୁ ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ବିକାଶ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଧାର୍ମିକ ବିଭାଜନ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଇପାରେ।

ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବ୍ୟବହାର ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଧାର୍ମିକ ଆଧାରରେ ଶତ୍ରୁତା, ଭେଦଭାବ କିମ୍ବା ଅସମାନ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। SATHEE+1

୫. ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତି ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନ, ଚାପଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ।

ଏପରି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ସମର୍ଥନ ସଂଗଠିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରନ୍ତି। ଭାଷଣ, ପ୍ରକାଶନ, ଅଭିଯାନ, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ ଓ ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ଜନମତକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।

ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏହି ଧାରଣାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହୋଇଥାଏ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରର ସମର୍ଥନ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବାର ଅଧିକାର ରହିଛି। କେବଳ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱରୂପ ଯୋଗୁଁ କୌଣସି ସଂଗଠନକୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

୬. ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ହେଉଛି ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନର ଏକ ଚରମ ରୂପ। ଏଥିରେ କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଏକ ପୃଥକ ରାଜନୈତିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ ପରିଭାଷିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଷ୍ଟ୍ରଠାରୁ ପୃଥକ ହେବା କିମ୍ବା ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ସାର୍ବଭୌମ ଭୂଖଣ୍ଡ ଗଠନ କରିବାର ଦାବି କରାଯାଏ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ଖାଲିସ୍ତାନ ଦାବି, ଯାହା ଶିଖ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଅଂଶ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ ହୋଇଥିଲା। ବିଶେଷକରି ୧୯୭୦ ଓ ୧୯୮୦ ଦଶକରେ ଜଟିଳ ଐତିହାସିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଉଗ୍ରବାଦ ଓ ଗୁରୁତର ହିଂସା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସମଗ୍ର ଶିଖ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଗଠନ କିମ୍ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ରାଜନୈତିକ ଦାବିକୁ ସମଗ୍ର ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମତାମତ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

୭. କଲ୍ୟାଣମୂଳକ କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷାଭିତ୍ତିକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଦାବି

କେତେକ ଶିକ୍ଷାଗତ ଆଲୋଚନାରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଏପରି ଏକ ରୂପ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁବିଧା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ସାମୂହିକ ସହାୟତା, ସୁରକ୍ଷା କିମ୍ବା ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦାବି କରନ୍ତି।

ଏପରି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ସାଂସ୍କୃତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଭାଷା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥାର ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ।

ତଥାପି, କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମୂହିକ ଦାବି ନିଜେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ନୁହେଁ। ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୈଧ ଦାବି ହୋଇପାରେ। ଏହି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହେଲେ, ସମାନ ନାଗରିକତାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଧିକାର ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଲେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।

ତେଣୁ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଶବ୍ଦଟିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସତର୍କତାର ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। old.mu.ac.in+1

୮. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା: ଦଙ୍ଗା ଓ ସାମୂହିକ ହିଂସା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ସବୁଠାରୁ ବିନାଶକାରୀ ପ୍ରକାଶ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବ୍ୟକ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଦଙ୍ଗା।
• ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟଭିତ୍ତିକ ଆକ୍ରମଣ।
• ସଂଗଠିତ ସାମୂହିକ ହିଂସା କିମ୍ବା ପୋଗ୍ରମ୍‌ ସଦୃଶ ଆକ୍ରମଣ।
• ଜନତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଂସା ଓ ହତ୍ୟା।
• ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥଳ, ଘର ଓ ବ୍ୟବସାୟିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ବିନାଶ।
• ବଳପୂର୍ବକ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଅସୁରକ୍ଷାର ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତ ଅନେକ ବଡ଼ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସାର ଘଟଣା ଦେଖିଛି। ଏଥିରେ ୧୯୮୪ ମସିହାର ଶିଖ ବିରୋଧୀ ହିଂସା, ୧୯୯୨ ମସିହାରେ ବାବରୀ ମସଜିଦ୍ ଧ୍ୱଂସ ପରବର୍ତ୍ତୀ ହିଂସା ଏବଂ ୨୦୦୨ ମସିହାର ଗୁଜରାଟ ହିଂସା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଘଟିଥିଲା; ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ। OUP Academic+2

୯. ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର-ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା କେବଳ ସାମାଜିକ ମନୋଭାବ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଚାରରେ ସୀମିତ ରହେ ନାହିଁ; ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହା ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରେ:

• ଧାର୍ମିକ ଆଧାରରେ ଆଇନ କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପକ୍ଷପାତପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟୋଗ।
• କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଧମକ କିମ୍ବା ହିଂସାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ବିଫଳତା।
• ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା କିମ୍ବା ସୁଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଭେଦଭାବ।
• ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ଆଚରଣକୁ ସହ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।
• ନ୍ୟାୟର ନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେବାକୁ ଦେବା।

ଅକ୍ସଫୋର୍ଡ ହ୍ୟାଣ୍ଡବୁକ୍‌ରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ଯେ ଭେଦଭାବମୂଳକ ଆଚରଣ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂସ୍ଥା, ଅଣ-ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂଗଠନ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନାଗରିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇପାରେ। ଯେତେବେଳେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଚାରଧାରା ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ଆଇନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। OUP Academic

୧୦. ଐତିହାସିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା

ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ହେଉଛି ଇତିହାସର ଏକପାଖିଆ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାର।

ଐତିହାସିକ ଶାସକ, ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥଳ, ଅତୀତର ସଂଘର୍ଷ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକୁ ଏପରି ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ, ଯାହା ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଶତ୍ରୁତାର ଧାରଣାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।

ଏହି ପ୍ରକାର ଜନସଂଗଠନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଇପାରେ:

• ଗୋଟିଏ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଐତିହାସିକ ସଫଳତାକୁ ମହିମାମଣ୍ଡିତ କରି ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରିବା।
• ଐତିହାସିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅବିରତ ବିବାଦ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।
• ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନ ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥଳ ଓ ପ୍ରତୀକର ବ୍ୟବହାର।
• ସାମୂହିକ ପୀଡ଼ିତ ହେବାର ସ୍ମୃତି ଓ ଶତ୍ରୁତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

ଇତିହାସର ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ବୁଝାମଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ଅତୀତର ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ଜଟିଳ ଥିଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ କରିହେବ ନାହିଁ।

୧୧. ସମସାମୟିକ ରୂପ: ଡିଜିଟାଲ୍ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ଓ ଅନଲାଇନ୍ ଧ୍ରୁବୀକରଣ

ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗର ବିସ୍ତାର ସହିତ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଚାରଧାରା ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ, ମେସେଜିଂ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଓ ଅନଲାଇନ୍ ନେଟୱର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇପାରୁଛି।

ଏହାର ସମସାମୟିକ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଅପ୍ରମାଣିତ ବାର୍ତ୍ତାର ପ୍ରସାର।
• ପରିବର୍ତ୍ତିତ କିମ୍ବା ଭ୍ରାନ୍ତିକର ଫଟୋ ଓ ଭିଡିଓର ବ୍ୟବହାର।
• ଅନଲାଇନ୍ ଘୃଣାମୂଳକ ଭାଷଣ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରୂଢ଼ ଧାରଣା।
• ଭୟ ଓ ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରଚାର ଅଭିଯାନ।
• ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା କିମ୍ବା ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କରେ ଗୁଜବର ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରସାର।

ଡିଜିଟାଲ୍ ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକୁ ଆନ୍ତଃଧର୍ମୀୟ ସଂଳାପ ଓ ଭୁଲ ସୂଚନାର ଖଣ୍ଡନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଉପଯୋଗକର୍ତ୍ତା, ସଂଗଠନ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥା ଓ ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଏହାକୁ କିପରି ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

ସମୟ ସହିତ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ସ୍ୱରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ଏହାର ଏକ ସାଧାରଣ ଐତିହାସିକ ରୂପରେଖା ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଛି:

ସମୟସୀମା	ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ବିକାଶ
୧୯୪୭–୧୯୬୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗ	ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ; ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ଜାରି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସଂଗଠିତ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ ସୀମିତ ଥିଲେ।
୧୯୬୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗ–୧୯୮୦ ଦଶକ	କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଜନସଂଗଠନର ପୁନରୁତ୍ଥାନ, ବାରମ୍ବାର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବର୍ଦ୍ଧିତ ବ୍ୟବହାର।
୧୯୮୦ ଦଶକର ଶେଷଭାଗ–୧୯୯୦ ଦଶକ	ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଧାର୍ମିକ ଜନସଂଗଠନର ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ, ରାମ ଜନ୍ମଭୂମି ଆନ୍ଦୋଳନ, ୧୯୯୨ରେ ବାବରୀ ମସଜିଦ୍ ଧ୍ୱଂସ ଏବଂ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା।
୨୦୦୦ ଦଶକଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ	ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଜନସଂଗଠନ ଓ ହିଂସାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଜାରି ରହିବା ସହିତ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ, ନାଗରିକତା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା।
ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗ	ଅନଲାଇନ୍ ମଞ୍ଚ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଚାରଧାରା ଓ ଭୁଲ ସୂଚନାର ଦ୍ରୁତ ପ୍ରସାର; ସେହି ସହିତ ତଥ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ ଓ ନାଗରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ନୂତନ ସୁଯୋଗ।

ଏହା ଏକ ବ୍ୟାପକ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ କାଳବିଭାଜନ। ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦଶକଗୁଡ଼ିକରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ନଥିଲା କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ସ୍ଥିତି ସମାନ ଥିଲା। OUP Academic+3

ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନ ନାଗରିକତା, ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଏକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଧାରା ୧୪: ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା ଏବଂ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା।
• ଧାରା ୧୫: ଧର୍ମ ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ।
• ଧାରା ୧୬: ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା।
• ଧାରା ୨୫–୨୮: ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ମାନିବା, ପାଳନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା।
• ଧାରା ୨୯–୩୦: ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର ସମେତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।
• ଧାରା ୫୧A(e): ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ବିଭାଗୀୟ ବିବିଧତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସଦ୍ଭାବ ଓ ସାଧାରଣ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱର ଭାବନାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା ପରସ୍ପର ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ।

ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିର ବିଭିନ୍ନ ରୂପରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା କେବଳ ଦଙ୍ଗା କିମ୍ବା ସଂଗଠିତ ହିଂସା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂର୍ବାଗ୍ରହରୁ ହୋଇପାରେ, ରାଜନୈତିକ ଜନସଂଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇପାରେ, ଭେଦଭାବମୂଳକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଆଚରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ଚରମ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସଂଗଠିତ ହିଂସାର ରୂପ ନେଇପାରେ।

ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠବାଦୀ, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ-ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ, ନିର୍ବାଚନୀ, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସମାନ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀ, ସଂଗଠନାତ୍ମକ କ୍ଷମତା ଓ ପରିଣାମ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ବିଶେଷକରି, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କିମ୍ବା ସମାନ ଅଧିକାର ପାଇଁ ହେଉଥିବା ବୈଧ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତିଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଉପସଂହାର

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୀତି ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ, ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠବାଦୀ ଦାବି, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ଜନସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ଆହ୍ୱାନ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଭେଦଭାବ, ଐତିହାସିକ ପ୍ରଚାର ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ଭଳି ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିକାଶ ସହିତ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି। ଏହାର ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନ କିମ୍ବା ଅସମାନ ଦାବିର ଆଧାର ଭାବେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବ୍ୟବହାର। ଭାରତର ବହୁଳତାବାଦୀ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ସମାନ ନାଗରିକତା, ନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ଐତିହାସିକ ବୁଝାମଣା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂଳାପକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।