୧. ଉପକ୍ରମ

ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେକୌଣସି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ। ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନାଗରିକ ଓ ସରକାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି, ନିର୍ବାଚନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି। ଭାରତ ପରି ଏକ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରେ।

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରଠାରୁ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦଶକଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ଏକ ଅଧିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି। ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି, ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ଥାନ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଏବଂ ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଶର ସାମାଜିକ ବିବିଧତା, ଭାଷାଗତ ବହୁଳତା, ଧାର୍ମିକ ଗଠନ, ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଏବଂ ଆଦର୍ଶଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ତେଣୁ ଏହାକୁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ହାସଲ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଫଳନ ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୨. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅର୍ଥ

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କହିଲେ ଭାରତର ଜାତୀୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ସମ୍ପର୍କ, ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ସହଯୋଗ ଓ ରାଜନୈତିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାର ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝାଏ।

ଏଥିରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ:

• ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ଓ ସେମାନଙ୍କର ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି।
• ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଆଦର୍ଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ।
• ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସ୍ୱରୂପ।
• ଜାତୀୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ।
• ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଓ ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠନ।
• ଶାସକ ଦଳ ଓ ବିରୋଧୀ ଦଳର ଭୂମିକା।
• ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ।

ଭାରତରେ ଏକ ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ନିର୍ବାଚନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରି କ୍ଷମତା ହାସଲ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରନ୍ତି। ଦୁଇ-ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଯେପରି ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଦଳ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଭାରତରେ ସେପରି ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଜାତୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ଦଳ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି।

୩. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରକୃତି ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୩.୧ ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏହାର ବହୁଦଳୀୟ ସ୍ୱରୂପ। ଦେଶରେ ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବିଭିନ୍ନ ଆଦର୍ଶ, ସାମାଜିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ, ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି (BJP), ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି (ମାର୍କ୍ସବାଦୀ), ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟି, ଆମ୍ ଆଦମୀ ପାର୍ଟି, ଦ୍ରାବିଡ ମୁନେତ୍ର କଳଗମ୍ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ବିବିଧତାର ଉଦାହରଣ।

ବହୁଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମତଦାତାମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ବିକଳ୍ପ ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନେବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

୩.୨ ଜାତୀୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳର ସହାବସ୍ଥାନ

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜାତୀୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି।

ତାମିଲନାଡୁରେ ଦ୍ରାବିଡ ମୁନେତ୍ର କଳଗମ୍ (DMK), ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ (BJD), ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ତେଲୁଗୁ ଦେଶମ ପାର୍ଟି (TDP) ଏବଂ ଜମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀରରେ ନ୍ୟାସନାଲ କନଫରେନ୍ସ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଉଦାହରଣ।

ଜାତୀୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଏହି ସହାବସ୍ଥାନ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।

୩.୩ ଆଦର୍ଶଗତ ବିବିଧତା

ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଆଦର୍ଶଗତ ପରମ୍ପରା ଓ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ଉଦାରବାଦ, ସମାଜବାଦ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଜାତୀୟତାବାଦ, ସାମ୍ୟବାଦ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ପ୍ରମୁଖ।

ଆଦର୍ଶଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦଳୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହା ସହିତ ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି, ନେତୃତ୍ୱ, ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ମେଣ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୩.୪ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି କହିଲେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତତୋଧିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ମିଳିତ ଭାବେ ସରକାର ଗଠନ କରିବା କିମ୍ବା ସରକାରକୁ ସମର୍ଥନ ଦେବାର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଏ।

୧୯୮୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଏହି ସମୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସରକାର ଗଠନ ଓ ଜାତୀୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲେ।

ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (NDA) ଓ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ମେଣ୍ଟ (UPA) ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ମେଣ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ।

୩.୫ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ନେତୃତ୍ୱ

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ନେତୃତ୍ୱର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। ଅନେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଲୋକପ୍ରିୟତା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ସଫଳତା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନେତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତାଙ୍କର ଭାବମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୀତି ଜନସମର୍ଥନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ନେତାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ଓ ନୂତନ ନେତୃତ୍ୱର ବିକାଶକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୩.୬ ଜାତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବ

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି।

ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ନୀତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ସହାୟତା ନିଅନ୍ତି।

ବହୁଜନ ସମାଜ ପାର୍ଟିର ଉତ୍ଥାନ ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଦାବିକୁ ଆଗକୁ ଆଣିଛନ୍ତି।

ତଥାପି ଭାରତୀୟ ମତଦାତାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ କେବଳ ଜାତି କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। ବିକାଶ, ନେତୃତ୍ୱ, ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ନୀତି, ଆଦର୍ଶ, ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ଓ ସରକାରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୩.୭ ସଂଘୀୟ ସ୍ୱରୂପ

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ସଂଘୀୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏଠାରେ ଜାତୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ଉଭୟ ସ୍ତରରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ହୋଇଥାଏ।

ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଶାସନ, ରାଜ୍ୟର ନୀତି ଓ ଜାତୀୟ ମେଣ୍ଟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି। ଅନେକ ସମୟରେ ମତଦାତାମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦ ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜାତୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ରାଜନୀତି ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

୩.୮ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିରୋଧୀ ଦଳର ଭୂମିକା

ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସରକାରଙ୍କ ନୀତିର ସମୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ସଂସ୍ଥାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ଭାରତୀୟ ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୪. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ ଓ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବୃତ୍ତି

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ବିକଶିତ ହୋଇଛି।

୪.୧ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ୧୯୫୨–୧୯୬୭

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଦଶକରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା।

ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ କଂଗ୍ରେସର ଭୂମିକା, ବ୍ୟାପକ ସାଂଗଠନିକ ଜାଲ, ଲୋକପ୍ରିୟ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସମର୍ଥନ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତି ଥିଲା।

ଅନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଗ ନେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟରେ କଂଗ୍ରେସର ସ୍ଥିତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା।

ରାଜନୈତିକ ବିଜ୍ଞାନୀ ରଜନୀ କୋଠାରୀ ଏହି ରାଜନୈତିକ ଗଠନକୁ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରଣାଳୀ (Congress System) ଧାରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କଂଗ୍ରେସ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ରହିଥିଲା, କିନ୍ତୁ କଂଗ୍ରେସ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସଂଗଠନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।

୪.୨ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହ୍ରାସ: ୧୯୬୭–୧୯୭୭

୧୯୬୭ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା।

କଂଗ୍ରେସ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ପରାଜୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା। ଅଣ-କଂଗ୍ରେସ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରି ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ସରକାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

ଏହି ସମୟର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:

• ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି।
• ରାଜ୍ୟସ୍ତରରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ବୃଦ୍ଧି।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି।
• ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା କଂଗ୍ରେସ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୈତିକ ଗଠନର ଦୁର୍ବଳତା।

୧୯୬୯ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସର ବିଭାଜନ ଏହାର ସାଂଗଠନିକ ଏକତାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୧୯୭୫ ରୁ ୧୯୭୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାରି ହୋଇଥିବା ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ରାଜନୀତିର ବିକାଶରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା।

୪.୩ ଜନତା ପାର୍ଟିର ଉତ୍ଥାନ: ୧୯୭୭–୧୯୮୦

୧୯୭୭ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ କଂଗ୍ରେସ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ଅଣ-କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

ଜନତା ପାର୍ଟି ସରକାରର ଗଠନ ଭାରତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା। କାରଣ ଅନେକ ବିରୋଧୀ ଗୋଷ୍ଠୀ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ।

ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ମତଭେଦ ଯୋଗୁଁ ୧୯୭୯ ମସିହାରେ ଏହି ସରକାରର ପତନ ଘଟିଥିଲା। ତଥାପି ୧୯୭୭ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ କ୍ଷମତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ।

୪.୪ କଂଗ୍ରେସର ପୁନରାଗମନ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିଖଣ୍ଡନ: ୧୯୮୦–୧୯୮୯

୧୯୮୦ ମସିହାରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କଂଗ୍ରେସ ପୁନର୍ବାର କ୍ଷମତାକୁ ଫେରିଥିଲା। ତଥାପି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜାରି ରହିଥିଲା।

ତାମିଲନାଡୁ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ପଞ୍ଜାବ ଓ ଆସାମ ପରି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

ନୂତନ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଦାବି ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିକୁ ଅଧିକ ବିବିଧ କରିଥିଲା।

୧୯୮୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ହତ୍ୟା ପରେ କଂଗ୍ରେସ ବଡ଼ ନିର୍ବାଚନୀ ସଫଳତା ହାସଲ କରିଥିଲା। ତଥାପି ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା କଂଗ୍ରେସ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଭିତ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହେବାରେ ଲାଗିଥିଲା।

୪.୫ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ଥାନ: ୧୯୮୯–୨୦୧୪

୧୯୮୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଦୀର୍ଘ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରମ୍ଭ ଥିଲା।

ଭି. ପି. ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଜାତୀୟ ମୋର୍ଚ୍ଚା ସରକାର ଅନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ଓ ବାମପନ୍ଥୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣା ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି।
• ୧୯୯୦ ମସିହାରେ ମଣ୍ଡଳ ଆୟୋଗର ସୁପାରିସ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବା ଫଳରେ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାର ବିସ୍ତାର।
• ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଉତ୍ଥାନ।
• ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (NDA) ଓ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ମେଣ୍ଟ (UPA) ସରକାର ଗଠନ।
• ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭୂମିକା ବୃଦ୍ଧି।

ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୧୯୯୮–୨୦୦୪ ମଧ୍ୟରେ NDA ସରକାର ଏବଂ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ୨୦୦୪–୨୦୧୪ ମଧ୍ୟରେ UPA ସରକାର ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିକୁ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

୪.୬ ବିଜେପିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ୨୦୧୪ ପରଠାରୁ

୨୦୧୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ନୂତନ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂଚନା ଦେଇଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତିରେ ଲୋକସଭାରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ କରିଥିଲା। ଏହା ଫଳରେ କେନ୍ଦ୍ରରେ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ସରକାରଗୁଡ଼ିକର ଦୀର୍ଘ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା।

୨୦୧୯ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ମଧ୍ୟ ବିଜେପି ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତିରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ କରିଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ୨୦୨୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ପରିସ୍ଥିତି ବଦଳିଥିଲା। ବିଜେପି ଲୋକସଭାରେ ୨୪୦ଟି ଆସନ ହାସଲ କରିଥିଲା, ଯାହା ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତିରେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ୨୭୨ଟି ଆସନଠାରୁ କମ୍ ଥିଲା। ଜାତୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମେଣ୍ଟ (NDA) ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ କରିଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ସହଯୋଗୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ସମର୍ଥନରେ ସରକାର ଗଠନ କରିଥିଲା।

ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦଳର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ଥିତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

ବର୍ତ୍ତମାନର ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିରନ୍ତର ପ୍ରଭାବ।

୫. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ସମସାମୟିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି

୫.୧ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ବୃଦ୍ଧି

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଛି। ମତଦାତାମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି, ନେତୃତ୍ୱ, ସାଂଗଠନିକ ଜାଲ ଓ ନୀତିଗତ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତା କେବଳ ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

୫.୨ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଗୁରୁତ୍ୱ

ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ରାଜ୍ୟଭିତ୍ତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ, ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶର ଦାବି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି।

ବିଶେଷକରି ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଜାତୀୟ ଦଳମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ।

୫.୩ ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସ୍ୱରୂପ

ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତିର ସ୍ୱରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି। ପୂର୍ବରୁ କେନ୍ଦ୍ରର ମେଣ୍ଟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳର ସମର୍ଥନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନେତୃତ୍ୱରେ ବ୍ୟାପକ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।

୨୦୨୪ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ସରକାର ଗଠନରେ ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା।

୫.୪ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାରର ଭୂମିକା

ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ ମାଧ୍ୟମ ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମତଦାତାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ, ନୀତିର ପ୍ରଚାର, ସମର୍ଥକଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ପାଇଁ ଡିଜିଟାଲ୍ ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ତେବେ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଚାର ସହିତ ଭ୍ରାନ୍ତିକର ସୂଚନା, ରାଜନୈତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଓ ଅନଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମର ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କିତ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।

୫.୫ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି

ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବମୂର୍ତ୍ତି ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଦକ୍ଷତା ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।

ଅନେକ ନିର୍ବାଚନରେ ନେତୃତ୍ୱର ଲୋକପ୍ରିୟତା ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ଦକ୍ଷତା ସହିତ ରାଜନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଏବଂ ନୀତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ମତଦାତାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୫.୬ ମତଦାତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ

ଭାରତରେ ମତଦାତାଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଭିନ୍ନ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଏଥିରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନା, ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ବିକାଶ ପ୍ରମୁଖ।

ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ନିର୍ବାଚନରେ ଏହି କାରଣଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ମତଦାତାମାନେ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଶାସନର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାକୁ ବିଚାର କରି ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରନ୍ତି।

୫.୭ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ରାଜନୀତିର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଗୁରୁତ୍ୱ

ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଯୋଜନା ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ନୀତି ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇପାରିଛି।

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା, ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା, ଆବାସ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି।

ଏହା ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଓ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅର୍ଥନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ କରିଛି।

୫.୮ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ବିସ୍ତାର

ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସ୍ୱରୂପ ଅନେକ ସମୟରେ ଜାତୀୟ ନିର୍ବାଚନଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

କୌଣସି ଏକ ଦଳ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଭଲ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ତାହାକୁ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ। ଏହା ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ନେତୃତ୍ୱ, ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

୫.୯ ଆଦର୍ଶଗତ ଧ୍ରୁବୀକରଣ

ସମସାମୟିକ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଦର୍ଶଗତ ମତଭେଦ ଓ ରାଜନୈତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବୃତ୍ତି।

ଜାତୀୟତାବାଦ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଧର୍ମ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୫.୧୦ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିକାଶ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଆହ୍ୱାନ।

ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ, ନେତୃତ୍ୱର ଉତ୍ତରାଧିକାର, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ସାଂଗଠନିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ସୀମିତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ନିର୍ବାଚନ ପରି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଦଳୀୟ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

୬. ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି।

1. ରାଜନୀତିର ଅପରାଧୀକରଣ: ଗୁରୁତର ଅପରାଧିକ ଅଭିଯୋଗର ସମ୍ମୁଖୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ନିର୍ବାଚନୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତେବେ ଅଭିଯୋଗ କିମ୍ବା ବିଚାରାଧୀନ ମାମଲାକୁ ଦୋଷସିଦ୍ଧି ସହିତ ସମାନ ବୋଲି ଧରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

2. ଧନବଳର ପ୍ରଭାବ: ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାରରେ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳର ବର୍ଦ୍ଧିତ ପ୍ରଭାବ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଅସମାନତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

3. ଜାତିଗତ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ: ଜାତି ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ସାମାଜିକ ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

4. ବଂଶବାଦୀ ରାଜନୀତି: କେତେକ ରାଜନୈତିକ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

5. ଦଳବଦଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା: ରାଜନୈତିକ ଆନୁଗତ୍ୟରେ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଜନାଦେଶକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

6. ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଦୁର୍ବଳତା: ସୀମିତ ସାଂଗଠନିକ ନିର୍ବାଚନ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ନେତୃତ୍ୱ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବାଧା ଦେଇପାରେ।

7. ରାଜନୈତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ: ଗଭୀର ଆଦର୍ଶଗତ ଓ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ ଗଠନମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

8. ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କର ଗୁଣାତ୍ମକ ଅବନତି: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆକ୍ଷେପ, ଭ୍ରାନ୍ତିକର ସୂଚନା ଓ ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ ନୀତିଭିତ୍ତିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

୭. ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପରିଚାଳନାରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ।

• ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗକୁ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।
• ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ: ସମାନ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମସ୍ୟା ଆଧାରରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରେ।
• ସରକାର ଗଠନ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
• ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ: ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସମୀକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
• ରାଜନୈତିକ ନିଯୁକ୍ତି: ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।
• ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ: ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ବିକଳ୍ପ ନୀତିର ବିକାଶ କରେ।
• ସ୍ୱାର୍ଥର ସମନ୍ୱୟ: ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଦାବି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚରେ ଏକତ୍ରିତ କରେ।
• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ଥିରତା: ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତରକୁ ସୁଗମ କରେ।

୮. ଉପସଂହାର

ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ଗତିଶୀଳ ଓ କ୍ରମବିକାଶଶୀଳ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ସାମାଜିକ ବିବିଧତା, ସଂଘୀୟ ରାଜନୀତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦ ଏହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି।

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାଧାନ୍ୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବହୁଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଏବଂ ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନୂତନ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିଛି।

ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଗୁରୁତ୍ୱ, ମତଦାତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଡିଜିଟାଲ୍ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରଚାର, ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ରାଜନୀତି ଓ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟର ଭୂମିକା ଏହାର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ତଥାପି ଧନବଳ, ରାଜନୀତିର ଅପରାଧୀକରଣ, ବଂଶବାଦୀ ନେତୃତ୍ୱ, ରାଜନୈତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅଭାବ ପରି ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ପରିଶେଷରେ, ଭାରତୀୟ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଫଳତା କେବଳ ନିର୍ବାଚନୀ ବିଜୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ବରଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ, ସାଂଗଠନିକ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।