୧. ଉପକ୍ରମ

ଭାରତ ହେଉଛି ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଭାଷାଗତ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତାର ଏକ ଦେଶ। ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଜନଜାତି, ଅଞ୍ଚଳ, ଲିଙ୍ଗ, ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଜାତିଗତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ ଆଧାରରେ ନିଜର ପରିଚୟ ଗଠନ କରନ୍ତି। ଏହି ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ସମ୍ବଳ ପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି (Identity Politics) କହିଲେ ଏପରି ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ରଣନୀତିକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜର ସାଧାରଣ ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ, ଭାଷାଗତ ବା ଐତିହାସିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ସ୍ୱୀକୃତି, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସମାନତା, ଅଧିକାର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ସମ୍ବଳରେ ଅଧିକ ଭାଗୀଦାରି ଦାବି କରନ୍ତି।

ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି। ଏହା ଐତିହାସିକ ଭାବେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭେଦଭାବର ବିରୋଧ କରିବା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଦାବି କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେତେବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ବହିଷ୍କାର, ଶତ୍ରୁତା ବା ରାଜନୈତିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମାଜିକ ବିଭାଜନର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

ତେଣୁ ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦେଶର ଐତିହାସିକ ଅସମାନତା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମାଜିକ ବିବିଧତାର ଅଧ୍ୟୟନ ଆବଶ୍ୟକ।

୨. ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା

ପରିଚୟ କହିଲେ ସେହି ଆତ୍ମବୋଧ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତିର ଭାବନାକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଗୋଷ୍ଠୀ ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ, ଅନୁଭୂତି, ସଂସ୍କୃତି, ଇତିହାସ, ଭାଷା, ଧର୍ମ ବା ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ ବିକଶିତ କରନ୍ତି। ପରିଚୟ ସବୁବେଳେ ସ୍ଥିର ବା ଏକକ ନୁହେଁ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ନିଜକୁ ଏକ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷାଗତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ଅଞ୍ଚଳ, ଲିଙ୍ଗ, ବୃତ୍ତି ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରିପାରନ୍ତି।

ଯେତେବେଳେ ଏହି ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମୂହିକ ଦାବିର ଆଧାର ହୋଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ:

• କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମାନ ଅଧିକାର ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ସଂଗଠିତ ହୋଇପାରେ।
• ଏକ ଭାଷାଗତ ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜ ଭାଷା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି ଦାବି କରିପାରେ।
• ମହିଳାମାନେ ସମାନ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିପାରନ୍ତି।
• ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ, ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।
• ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମାନ ନାଗରିକତା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।

ଏହିପରି ଭାବରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି କେବଳ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଗଠନ, ଅଧିକାରଭିତ୍ତିକ ଅଭିଯାନ, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ସାମୂହିକ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

୩. ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଦୀର୍ଘ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ରହିଛି। ଏହାର ଆଧୁନିକ ବିକାଶ ଉପନିବେଶବାଦୀ ପ୍ରଶାସନ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତି, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି।

୩.୧ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ କାଳ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ପରିଚୟ ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲା। ଜନଗଣନା, ଆଇନଗତ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ପୃଥକ୍ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କେତେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ପରିଚୟର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଏହି ସମୟରେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ ଓ ଜାତିବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚଳିତ ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ଶିକ୍ଷା, ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ଅଧିକାର ଦାବି କରିଥିଲେ। ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ, ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ, ନାରାୟଣ ଗୁରୁ, ପେରିୟାର ଓ ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବିଚାର ଓ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ କାଳରେ ସାମାଜିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ ହୋଇଥିବା ସହିତ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। Cambridge University Press+1

୩.୨ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଜାତୀୟ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲା। ତଥାପି ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ଓ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ଉଠାଇଥିଲେ।

ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।

୩.୩ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତି

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା ସହିତ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲା।

ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତାଧିକାର ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଗ ନେବାର ସମାନ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ନିର୍ବାଚନୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତାର ସହିତ ଜାତି, ଜନଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଉଠିଥିଲା।

ଏହିପରି ଭାବରେ ସମ୍ବିଧାନ ଏକପଟେ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା ଓ ଅନ୍ୟପଟେ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ ନିଜର ବୈଧ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମାଧ୍ୟମ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥିଲା। India+2

୪. ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ରୂପ

ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ବର୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାଏ।

୪.୧ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଜାତି ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଆଧାର ହୋଇଆସିଛି। ଐତିହାସିକ ଭାବେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତି, ସମ୍ବଳ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅସମାନତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

ଜାତିବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଦାବି କରିଛନ୍ତି। ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି, ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ମଣ୍ଡଳ କମିଶନର ସୁପାରିସ ଏବଂ ୧୯୯୦ ଦଶକର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାର କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଣିଥିଲା।

ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସଂଗଠନର ବିକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଅବଦାନ ରଖିଛି। ତଥାପି, ଜାତିଗତ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ନୁହନ୍ତି ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଅନେକ ଜାତିକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ।

ଗବେଷକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଏବଂ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକାଶକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି। Annual Reviews+2

୪.୨ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଧର୍ମ ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର। ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର, ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ, ନିରାପତ୍ତା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନ୍ତଃକରଣର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ମାନିବା, ଆଚରଣ କରିବା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ତେବେ ଏହି ଅଧିକାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୀମାବଦ୍ଧତାର ଅଧୀନ। ସମ୍ବିଧାନ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା ସହିତ ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରିଥାଏ।

ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ସଂଗଠନ ଓ ବୈଧ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷାର ଆଧାର ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ ବା ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରର ଲୋକ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ସାମାଜିକ ସଦ୍‌ଭାବକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ତେଣୁ ବୈଧ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। IndiaCode+2

୪.୩ ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଭାରତରେ ଭାଷା ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ। ଭାଷାଗତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଭାଷାକୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ, ଶିକ୍ଷା, ସାହିତ୍ୟ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରନ୍ତି।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାଶ ଥିଲା। ୧୯୫୩ରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଏବଂ ୧୯୫୬ର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ସୀମାର ପୁନର୍ଗଠନ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଭାଷାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ସ୍ୱୀକୃତି, ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାର ଓ ଭାଷାଗତ ଅବହେଳାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦାବି ମଧ୍ୟ ଉଠାଇଛନ୍ତି।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୯ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା, ଲିପି ବା ସଂସ୍କୃତି ଥିବା ନାଗରିକଙ୍କ ଯେକୌଣସି ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନିଜ ସଂସ୍କୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅଧିକାର ଦେଇଥାଏ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୦ ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କୁ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରେ। OUP Academic+2

୪.୪ ଜନଜାତି ଓ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଜନଜାତି ଓ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା, ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସ୍ୱଶାସନର ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଦିବାସୀ ଓ ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିସ୍ଥାପନ, ଶୋଷଣ, ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ବଳର କ୍ଷତି ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଅଭାବ ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଛନ୍ତି।

ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ପରିଚୟ, ବିକାଶ ଏବଂ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୃଥକ୍ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି।

ଜନଜାତି ପରିଚୟ ରାଜନୀତି ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାର, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ।

୪.୫ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଯେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣ ଭୌଗୋଳିକ, ଐତିହାସିକ, ଭାଷାଗତ ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ସଂଗଠିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତିର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହିପରି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ସନ୍ତୁଳିତ ବିକାଶ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ବା ପୃଥକ୍ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।

ତେଲେଙ୍ଗାନା, ଗୋର୍ଖାଲାଣ୍ଡ, ବୋଡୋଲାଣ୍ଡ ଓ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏହାର ଉଦାହରଣ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଭଳି ବୋଲି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏମାନଙ୍କର ଦାବି ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତି, ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାଏ।

୪.୬ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି

ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ପରିଚୟ ରାଜନୀତି ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଭେଦଭାବ ଓ ଅସମାନ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବାର ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଭାରତରେ ମହିଳା ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସମାନ ଅଧିକାର, ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ନିରାପତ୍ତା, ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର ଓ ହିଂସାରୁ ମୁକ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ଉଠାଇଛନ୍ତି।

ମହିଳା ଆନ୍ଦୋଳନ ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ଲିଙ୍ଗ ସହିତ ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ ଓ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ଅନ୍ତଃସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଭୂତି ସମାନ ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଅଧିକାର ଓ ସୁଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାର, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ରାଜନୈତିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମହିଳାଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସ୍ୱୀକୃତି ବୃଦ୍ଧିରେ ଅବଦାନ ରଖିଛି।

୪.୭ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ପରିଚୟ

ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଶ୍ରମିକ, କୃଷକ, କୃଷି ଶ୍ରମିକ, ଶିଳ୍ପ କର୍ମଚାରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃତ୍ତିଗତ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଜୁରି, କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶ, ଜମି ଅଧିକାର, ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁଯୋଗ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଯଦିଓ ସୀମିତ ଅର୍ଥରେ ଶ୍ରେଣୀ ରାଜନୀତିକୁ ସବୁବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ପରିଚୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ। ଏହି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତାର ଅନୁଭୂତି ଓ ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।

୫. ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ଭାରତରେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ସ୍ୱରୂପକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ବୁଝିହେବ:

1. ବହୁଳତାବାଦୀ ଓ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ: ଏହା ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଜନଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିଚୟ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

2. ଐତିହାସିକ ଭିତ୍ତି: ଅନେକ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ଦାବି ଐତିହାସିକ ଭେଦଭାବ, ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର ଓ କ୍ଷମତା ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅସମାନତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

3. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂଗଠନ: ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାମୂହିକ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ଦାବି ପାଇଁ ମାଧ୍ୟମ ଯୋଗାଇଥାଏ।

4. ସ୍ୱୀକୃତିର ଦାବି: ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନିଜର ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମାଜିକ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱୀକୃତି ଚାହାନ୍ତି।

5. ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ପ୍ରାୟତଃ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଅଧିକ ଭାଗୀଦାରି ଦାବି କରେ।

6. ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଆଭିମୁଖ୍ୟ: ଅନେକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମାନତା, ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରନ୍ତି।

7. ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ପରିଚୟ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଅନେକ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସଦସ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

8. ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ: ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ମେଣ୍ଟ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନୀତିଗତ ଦାବି ଅନୁସାରେ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

9. ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦିଗ: ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ମୌଳିକ ଅଧିକାର, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସୁରକ୍ଷା, ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଓ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

10. ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ଓ ବହିଷ୍କାରର ସମ୍ଭାବନା: ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଭାରତ ସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷାଗତ ଗବେଷଣା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିଚୟ କେବଳ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ସାମାଜିକ ବର୍ଗ ନୁହେଁ; ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଗଠିତ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ। ikprress.org+2

୬. ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଓ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସାମାଜିକ ବିବିଧତାର ପରିଚାଳନା ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସାମୂହିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା	ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪	ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫	ଧର୍ମ, ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ; ଏହା ସହିତ କେତେକ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅନୁମତି।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁମୋଦିତ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୫–୨୮	ଅନ୍ତଃକରଣର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗର ସୁରକ୍ଷା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୯	ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା, ଲିପି ବା ସଂସ୍କୃତି ଥିବା ନାଗରିକଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୦	ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନା କରିବାର ଅଧିକାର।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୦ ଓ ୩୩୨	ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସମ୍ବିଧାନ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ବରଂ ସମାନତା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ଓ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ବଜାୟ ରଖି ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। Ministry of External Affairs, India+2

୭. ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ସକାରାତ୍ମକ ଅବଦାନ

ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜ ପାଇଁ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଛି।

ପ୍ରଥମତଃ, ଏହା ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଛି। ଐତିହାସିକ ଭାବେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରୁ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦାବି କରିଛନ୍ତି।

ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଏହା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଛି। ଜାତିବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଜନଜାତି ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ମହିଳା ଆନ୍ଦୋଳନ ସଂରଚନାତ୍ମକ ଅସମାନତା ଓ ସଂଶୋଧନମୂଳକ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛି।

ତୃତୀୟତଃ, ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଛି। ଭାଷାଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା, ପରମ୍ପରା ଓ ଇତିହାସକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଚତୁର୍ଥତଃ, ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଛି। ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିବା ଦଳ ଓ ସଂଗଠନର ଉଦୟ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବିବିଧ କରିଛି ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଛି।

ପଞ୍ଚମତଃ, ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଚେତନତାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ଅଧିକାରଭିତ୍ତିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି।

୮. ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତିର ଆହ୍ୱାନ ଓ ସମାଲୋଚନା

ଏହାର ସକାରାତ୍ମକ ଅବଦାନ ସତ୍ତ୍ୱେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଅନେକ ଆହ୍ୱାନ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୮.୧ ସାମାଜିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣ

ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ଅବିଶ୍ୱାସ, ଶତ୍ରୁତା ଓ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।

୮.୨ ସୀମିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ

କେତେକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପରି ବ୍ୟାପକ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇପାରନ୍ତି।

୮.୩ ନିର୍ବାଚନୀ ସୁଯୋଗବାଦ

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ କେବେ କେବେ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗତ ନିଷ୍ଠାର ନିର୍ବାଚନୀ ଲାଭ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ପରିଚୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

୮.୪ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅସମାନତା

କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକରୂପ ନୁହେଁ। ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ଜାତିଗତ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥାଏ। ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନେତୃତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ସବୁଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ ନାହିଁ।

୮.୫ ସମାନ ନାଗରିକତା ସହିତ ବିରୋଧ

ଯେତେବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମାନ ଅଧିକାରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ ବା ନାଗରିକତା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସୁବିଧା କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀର ସଦସ୍ୟତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି ସୂଚାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନୀତି ପାଇଁ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୮.୬ ସାର୍ବଜନୀନ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ଦୁର୍ବଳତା

ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଗଲେ ଶାସନ, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ଦୁର୍ନୀତି, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ପ୍ରଦାନ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଇପାରେ।

୯. ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଓ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର: ଏକ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଏହା ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ, ଭେଦଭାବକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବ୍ୟାପକ କରିପାରେ। ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଶତ୍ରୁତା, ବହିଷ୍କାର ବା ଅସମାନ ନାଗରିକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାର ନକାରାତ୍ମକ ପରିଣାମ ଦେଖାଦିଏ। ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଆହ୍ୱାନ ହେଉଛି ରାଜନୀତିରୁ ସାମାଜିକ ପରିଚୟକୁ ସମାପ୍ତ କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତା, ସମାନତା, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବହୁଳତାବାଦ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ରହିବାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ପ୍ରତି ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ବୈଧ ଦାବିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହିତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପରିଚୟର ଅଂଶ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ସହିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି, ଜମି, ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ ପରି ବାସ୍ତବ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୦. ଉପସଂହାର

ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ଏହା ଦେଶର ସାମାଜିକ ବିବିଧତା ଏବଂ ସ୍ୱୀକୃତି, ସମାନତା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଜନଜାତି, ଅଞ୍ଚଳ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଓ ନିଜ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ବା ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମାଜିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।

ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସାମୂହିକ ପରିଚୟର ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ତଥା ଜାତୀୟ ଏକତାର ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରିବା। ଯେତେବେଳେ ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ରାଜନୀତି ଭେଦଭାବ ଓ ବିଭାଜନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟାପକ ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।