୧. ଉପକ୍ରମ

ମତଦାନ ଆଚରଣ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଜାତି, ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଭାଷା ସହିତ ରାଜନୈତିକ ନେତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ଲୋକପ୍ରିୟତା ଓ ସାଧାରଣ ଛବି ମଧ୍ୟ ମତଦାତାଙ୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜା, କରିସ୍ମା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହୁଏ ଯେ କାହିଁକି କେତେକ ମତଦାତା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନେତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଭାବନାତ୍ମକ ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦଳୀୟ ଆଦର୍ଶ ବା ନୀତିଠାରୁ ଅଧିକ ନେତୃତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି।

୨. ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜାର ଅର୍ଥ

ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜା ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ନେତାଙ୍କୁ ଅସାଧାରଣ, ମହାନ, ଦୂରଦର୍ଶୀ କିମ୍ବା ଦେଶ ଓ ସମାଜ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନେତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଛବି ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଓ ଜନସମର୍ଥନର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହୋଇଥାଏ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ନେତାଙ୍କ ସଫଳତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୁଣର ନିରନ୍ତର ପ୍ରଚାର।
• ସ୍ଲୋଗାନ, ପ୍ରତୀକ, ଫଟୋ ଓ ଭାଷଣର ବ୍ୟବହାର।
• ନେତାଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ।
• ସରକାରୀ ସଫଳତାକୁ ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନେତାଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ିବା।
• ଭାବନାତ୍ମକ ଆବେଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆନୁଗତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।

ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜା ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ବଢ଼ାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମହିମାମଣ୍ଡନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ୧୯୭୧ ମସିହାର ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ‘ଗରିବୀ ହଟାଓ’ ସ୍ଲୋଗାନ ବ୍ୟକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଚାରର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା।

୩. କରିସ୍ମାର ଅର୍ଥ

କରିସ୍ମା ବା କରିସ୍ମାଟିକ୍ ନେତୃତ୍ୱର ଧାରଣାକୁ ଜର୍ମାନ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ମ୍ୟାକ୍ସ ୱେବର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, କରିସ୍ମାଟିକ୍ କ୍ଷମତା ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କର ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯେ ଜଣେ ନେତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅସାଧାରଣ ଗୁଣ ରହିଛି।

କରିସ୍ମାଟିକ୍ ନେତୃତ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବକ୍ତୃତା ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ଦକ୍ଷତା।
• ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ।
• ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଆଶା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
• ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ।
• ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବାର କ୍ଷମତା।

କରିସ୍ମା କେବଳ ନେତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୁଣ ନୁହେଁ; ଏହା ନେତା ଓ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଢ଼ିଉଠୁଥିବା ଏକ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

ଉଦାହରଣ: ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନୈତିକ ପ୍ରଭାବ, ସରଳ ଜୀବନ, ଯୋଗାଯୋଗ ଶୈଳୀ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଏକତ୍ର କରିବାର କ୍ଷମତା କରିସ୍ମାଟିକ୍ ନେତୃତ୍ୱର ଏକ ଉଦାହରଣ।

୪. ରାଜନୀତିରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଅର୍ଥ

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କହିଲେ ଜଣେ ନେତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ, ନେତୃତ୍ୱ ଗୁଣ, ଯୋଗାଯୋଗ ଶୈଳୀ ଓ ସାଧାରଣ ଛବିକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ମତଦାତାଙ୍କ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ମତଦାତାମାନେ ନେତାଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଆଧାରରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିପାରନ୍ତି:

• ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନୈତିକତା।
• ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଦକ୍ଷତା।
• ବକ୍ତୃତା ଓ ଯୋଗାଯୋଗ କୌଶଳ।
• ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା।
• ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧତା।
• କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ।
• ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବାର କ୍ଷମତା।

୫. ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜା, କରିସ୍ମା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

୬. ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାରେ ଭୂମିକା

କ. ଭାବନାତ୍ମକ ସମ୍ପର୍କ: ମତଦାତାମାନେ ଲୋକପ୍ରିୟ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ନେତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭାବନାତ୍ମକ ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହା ସେମାନଙ୍କ ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଖ. ବ୍ୟକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର: ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ପ୍ରଚାରରେ ପ୍ରମୁଖ ନେତାଙ୍କ ନାମ, ଫଟୋ, ଭାଷଣ ଓ ସଫଳତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି।

ଗ. ନେତୃତ୍ୱର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା: ନେତାଙ୍କ ସଚ୍ଚୋଟତା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା ମତଦାତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଘ. ନେତାଙ୍କ ସହିତ ଆତ୍ମପରିଚୟ: ଭାଷା, ଅଞ୍ଚଳ, ସାମାଜିକ ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ସମାନ ଆକାଂକ୍ଷା ଆଧାରରେ ମତଦାତାମାନେ ନେତାଙ୍କ ସହିତ ନିଜକୁ ଯୋଡ଼ିପାରନ୍ତି।

ଙ. ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ନେତୃତ୍ୱ: ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷା ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ମତଦାତାମାନେ ଦୃଢ଼, ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ନେତୃତ୍ୱକୁ ପସନ୍ଦ କରିପାରନ୍ତି।

ଚ. ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ: ଟେଲିଭିଜନ, ଖବରକାଗଜ ଓ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ନେତାଙ୍କ ସାଧାରଣ ଛବି ଗଠନ ଓ ପ୍ରସାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଛ. ଦଳୀୟ ସମର୍ଥନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ: ଜଣେ ଲୋକପ୍ରିୟ ନେତା ନିଜ ଦଳର ବିଚାରଧାରା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହମତ ନଥିବା ମତଦାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରନ୍ତି।

ଜ. ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାର ଧାରଣା: ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ସଫଳତାକୁ ଯେତେବେଳେ ମତଦାତା ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନେତାଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନେତୃତ୍ୱର ନିର୍ବାଚନୀ ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ିଥାଏ।

୭. ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଉଦାହରଣ

1. ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ: ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍ଥା ଗଠନ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ମାଣରେ ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ତାଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ନେତୃତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।

2. ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ: ୧୯୭୧ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନରେ ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ପ୍ରଚାର ନେତୃତ୍ୱର ନିର୍ବାଚନୀ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

3. ଏମ୍. ଜି. ରାମଚନ୍ଦ୍ରନ୍ (MGR): ସିନେମାରେ ଲୋକପ୍ରିୟତା, ଜନକଲ୍ୟାଣମୂଳକ ଛବି ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ତାମିଲନାଡୁରେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ରାଜନୈତିକ ଜନାଧାର ଗଢ଼ିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

4. ଏନ୍. ଟି. ରାମାରାଓ (NTR): ସିନେମାରେ ଲୋକପ୍ରିୟତା ଓ ତେଲୁଗୁ ପରିଚୟ ସହିତ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜନୈତିକ ନେତା ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା।

5. ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ: ସମକାଳୀନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ତାଙ୍କର ନେତୃତ୍ୱକେନ୍ଦ୍ରିକ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର, ଜନସଂଚାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଛବି ବ୍ୟକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ରାଜନୀତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛି।

୮. ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଭୂମିକା

ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଆଧାରିତ ରାଜନୀତିର ପ୍ରଭାବକୁ ବଢ଼ାଇଛି।

• ଟେଲିଭିଜନ ନେତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାପକ ଜନସମୂହ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ।
• ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ନେତା ଓ ସମର୍ଥକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼େ।
• ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଚାର ଭାଷଣ, ଫଟୋ, ସ୍ଲୋଗାନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଫଳତାର ପ୍ରସାର କରେ।
• ସମର୍ଥକଙ୍କ ନେଟୱର୍କ ନେତାଙ୍କ ସକାରାତ୍ମକ ଛବିକୁ ବ୍ୟାପକ କରେ।
• ରାଜନୈତିକ ବ୍ରାଣ୍ଡିଂ ନେତାଙ୍କ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାଧାରଣ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ତଥାପି, ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ମାଧ୍ୟମରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ସୂଚନା, ଅତିରଞ୍ଜିତ ଦାବି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଆଧାରିତ ପ୍ରଚାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇପାରେ।

୯. ମତଦାନ ଆଚରଣ ଉପରେ ସକାରାତ୍ମକ ଓ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ

୧୦. ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଆଧାରିତ ମତଦାନର ସୀମାବଦ୍ଧତା

ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ନୁହେଁ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ:

• ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଂଗଠନ ଓ ବିଚାରଧାରା।
• ଜାତି, ଧର୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ।
• ସରକାରର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି।
• ନିଯୁକ୍ତି, ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି।
• ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଓ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସମସ୍ୟା।
• ଗଣମାଧ୍ୟମର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ଓ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା।
• ମେଣ୍ଟ ରାଜନୀତି ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା।

ଜଣେ ଲୋକପ୍ରିୟ ନେତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାସନରେ ଅସନ୍ତୋଷ, ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଯୋଗୁଁ ମତଦାତା ତାଙ୍କ ଦଳ ବିରୋଧରେ ମତଦାନ କରିପାରନ୍ତି।

୧୧. ଉପସଂହାର

ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜା, କରିସ୍ମା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରକ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମତଦାତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣା, ରାଜନୈତିକ ଦଳର ମୂଲ୍ୟାୟନ ଓ ଭାବନାତ୍ମକ ଆନୁଗତ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। କରିସ୍ମା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରେରଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ନେତୃତ୍ୱର ବିଶ୍ୱସନୀୟତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପୂଜା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରଶଂସାକୁ ରାଜନୈତିକ ଆନୁଗତ୍ୟରେ ପରିଣତ କରିପାରେ।

ତଥାପି, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମତଦାନ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲୋକପ୍ରିୟତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ, ସଂସ୍ଥାଗତ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ସଚେତନ ନିର୍ବାଚନୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।