1. ପରିଚୟ

ଭାରତ ଏକ ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି, ଜାତିଗତ ସମୁଦାୟ, ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ, ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ବିକାଶଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ଆଧାରରେ ଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ କରିପାରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏପରି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାର, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କିମ୍ବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ଦାବି କରନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରୟାସକୁ ସାଧାରଣତଃ ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ କୁହାଯାଏ।

ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଧାରଣାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯେ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ଆଦିବାସୀ ଅଧିକାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା, ପ୍ରଶାସନିକ ଅବହେଳା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପାଇଁ ହୋଇଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ। ଏହି ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ। ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ଏହି ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟର ଗଠନ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବରେ ସମାହିତ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା।

2. ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଓ ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅର୍ଥ

ରାଜ୍ୟ ଗଠନ

ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କହିଲେ ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ବୁଝାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟର ନିଜସ୍ୱ ନିର୍ବାଚିତ ବିଧାନସଭା, ସରକାର ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଅର୍ଥ ଭାରତୀୟ ସଂଘରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଶର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସଂଘୀୟ ଗଠନର ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସକୁ ସୂଚାଏ।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩ ସଂସଦକୁ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଞ୍ଚଳ, ସୀମା ଓ ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟର ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ମତାମତ ନିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଂସଦ ସେହି ମତାମତ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବେ ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ହେଉଛି ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜସ୍ୱ ପରିଚୟ, ଅଧିକାର ଓ ବିକାଶଗତ ଆବଶ୍ୟକତାର ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ସଂଗଠିତ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରୟାସ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ।
• ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା।
• ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା।
• ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ।
• ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଭାଗୀଦାରି।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା ନୁହେଁ। ଅନେକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ମଧ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସ୍ୱୀକୃତି ଚାହିଁଥାନ୍ତି।

3. ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆନ୍ଦୋଳନର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

୧୯୪୭ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସୀମା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଗଠନର ପୁନର୍ଗଠନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆୟୋଗ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ସୁପାରିଶ ଆଧାରରେ ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା।

ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନରେ ଭାଷାଗତ ଆଧାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟ, ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଶିଷ୍ଟତା, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଆଧାର କରି ଅନେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା।

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବି ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଚାଲିଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୃକ୍ତ ମୂଳ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

4. ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ

‘Shibu Soren Was A Godly Figure For Tribals’ – Rediff.com India News

After A Long Haul, Statehood Finally For Jharkhand – The Indian Tribal

10

4.1 ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମି ଓ ସାନ୍ତାଳ ପରଗଣାର ଆଦିବାସୀ ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୋଇଥିଲା। ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଗଠନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ବିହାର ରାଜ୍ୟର ଅଂଶ ଥିଲା।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସାନ୍ତାଳ, ମୁଣ୍ଡା, ଓରାଓଁ ଓ ହୋ ଭଳି ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟ ବସବାସ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷା, ପରମ୍ପରା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ଜମି ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଜୀବନଶୈଳୀ ରହିଛି।

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନର ଐତିହାସିକ ମୂଳ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ଜମି ହରଣ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ବାହ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିବା ଆଦିବାସୀ ପ୍ରତିରୋଧରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ବିଦ୍ରୋହ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ:

• କୋଲ ବିଦ୍ରୋହ (୧୮୩୧–୩୨): ଶୋଷଣମୂଳକ ଜମି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ ଆଦିବାସୀ ପ୍ରତିରୋଧ।
• ସାନ୍ତାଳ ହୁଲ୍ (୧୮୫୫–୫୬): ମହାଜନ, ଜମିଦାର ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକ ବ୍ୟାପକ ବିଦ୍ରୋହ।
• ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଉଲଗୁଲାନ (୧୮୯୯–୧୯୦୦): ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ ଓ ଆଦିବାସୀ ଜମି ଅଧିକାରର ହନନ ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ।

ଏହି ବିଦ୍ରୋହଗୁଡ଼ିକ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆନ୍ଦୋଳନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଦିବାସୀ ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନାର ଐତିହାସିକ ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।

4.2 ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

୧. ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଶିଷ୍ଟତା: ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟ ନିଜର ଭାଷା, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିଲେ।

୨. ଜମିରୁ ବେଦଖଲ: ଜମି ହସ୍ତାନ୍ତର, ଋଣଗ୍ରସ୍ତତା ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଜମି ଅଧିକାର ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା। ଜମି ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।

୩. ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ: ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନେକ ସମୁଦାୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବିସ୍ଥାପନ ଓ ମୌଳିକ ସୁବିଧାର ଅଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।

୪. ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା: ବିହାରର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଆଦିବାସୀ ବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିକାଶ ଯୋଜନା ଓ ସରକାରୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉନଥିବା ଧାରଣା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।

୫. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଆନ୍ଦୋଳନର ସମର୍ଥକମାନେ ମନେ କରୁଥିଲେ ଯେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହେଲେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟମାନେ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ସମ୍ବଳ ପରିଚାଳନାରେ ଅଧିକ ଭାଗୀଦାରି ପାଇପାରିବେ।

4.3 ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସଂଗଠିତ ରୂପ ନେଇଥିଲା।

• ୧୯୨୦ ଦଶକ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନା ଓ ଆଦିବାସୀ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା।
• ୧୯୩୮: ଜୟପାଳ ସିଂହ ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଦିବାସୀ ମହାସଭା ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲା।
• ୧୯୪୯: ଜୟପାଳ ସିଂହ ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ପାର୍ଟି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଦାବିକୁ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
• ୧୯୫୦ ଦଶକ: ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ସମୟରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଦାବି ବିଚାର କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇନଥିଲା।
• ୧୯୭୦ ଦଶକ: ୧୯୭୨ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ମୁକ୍ତି ମୋର୍ଚ୍ଚା (JMM) ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା।
• ୧୯୮୦–୧୯୯୦ ଦଶକ: ରାଜନୈତିକ ଅଭିଯାନ, ଆନ୍ଦୋଳନ, ଆଲୋଚନା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଲାମବନ୍ଦି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥିଲା।

ସମୟକ୍ରମେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ କେବଳ ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିନଥିଲା। ଏଥିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଚାହୁଁଥିବା ଅନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ।

4.4 ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଗଠନ

ବିହାର ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, ୨୦୦୦ ଅନୁସାରେ ବିହାରର ଦକ୍ଷିଣ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।

୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଭାରତର ୨୮ତମ ରାଜ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ରାଜଧାନୀ ରାଞ୍ଚି।

ଏହି ତାରିଖ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଜନ୍ମଜୟନ୍ତୀ ସହିତ ମେଳ ଖାଉଥିବାରୁ ରାଜ୍ୟର ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାର ବିଶେଷ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି।

4.5 ଆନ୍ଦୋଳନର ଗୁରୁତ୍ୱ

• ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଥିଲା।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଶାସନ ଓ ବିକାଶର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
• ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ସାଂସ୍ଥାନିକ ଭିତ୍ତି ମିଳିଥିଲା।
• ଜମି ଅଧିକାର, ବିସ୍ଥାପନ ଓ ସମ୍ବଳ ପରିଚାଳନା ରାଜ୍ୟ ରାଜନୀତିର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।
• ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମାହିତ କରିବାର ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।

ତଥାପି, ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବିସ୍ଥାପନ, ଅସମାନ ବିକାଶ ଓ ଆଦିବାସୀ ଜମି ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟା ରହିଥିଲା।

5. ଛତିଶଗଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ

PPT – Greetings From Chhattisgarh PowerPoint Presentation, free download – ID:472703

CM Bhupesh Baghel dances fiercely in Raut’s dance: Govardhan Puja celebrated in Chief Minister’s residence Tihar danced to the tune of Gada Baja | राउत नाचा में जमकर नाचे CM भूपेश: मुख्यमंत्री निवास में मनाया गया गोवर्धन पूजा तिहार, गाड़ा बाजा की धुन पर थिरके – Raipur News | Dainik Bhaskar

Panthi dance from Chattisgarh during the 22nd Lok Rang festival, held at the Jawahar Kala Kendra, in Jaipur – Photogallery

7

5.1 ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

୨୦୦୦ ମସିହାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଛତିଶଗଡ଼ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଐତିହାସିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପରିଚୟ ରହିଛି।

ଛତିଶଗଡ଼ୀ ଭାଷା, ଲୋକଗୀତ, ଲୋକନୃତ୍ୟ, ପର୍ବପର୍ବାଣି ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଶିଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏଠାରେ ବିଶେଷକରି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ରହିଛି।

ଛତିଶଗଡ଼କୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ କରିବାର ଦାବି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ବିକାଶଗତ ଅସମାନତା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ରହିଥିଲା।

5.2 ଛତିଶଗଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

୧. ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ: ଛତିଶଗଡ଼ର ଲୋକମାନେ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ଆଧାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

୨. ଅର୍ଥନୈତିକ ପଛୁଆପଣ: ଖଣିଜ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ କୃଷି ସମ୍ବଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନେକ ଭାଗରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁର୍ବଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ଅସମାନ ବିକାଶର ସମସ୍ୟା ରହିଥିଲା।

୩. ସମ୍ବଳର ଶୋଷଣ: କୋଇଲା, ଲୁହାପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ବିକାଶର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଲାଭ ପାଉନଥିବା ଧାରଣା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।

୪. ପ୍ରଶାସନିକ ଅବହେଳା: ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନେକ ସ୍ଥାନ ରାଜଧାନୀ ଭୋପାଳଠାରୁ ଦୂରରେ ଥିବାରୁ ପ୍ରଶାସନିକ ପହଞ୍ଚ ଓ ସରକାରୀ ସେବା ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟା ଉପୁଜିଥିଲା।

୫. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଆନ୍ଦୋଳନର ସମର୍ଥକମାନେ ମନେ କରୁଥିଲେ ଯେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହେଲେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିକାଶଗତ ଓ ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ।

5.3 ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ

ଛତିଶଗଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଦାବିର ବିକାଶ ଆଞ୍ଚଳିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ହୋଇଥିଲା।

• ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭ: ସାହିତ୍ୟିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନାର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।
• ୧୯୨୪: ରାୟପୁରରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଛତିଶଗଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଦାବିକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମିଳିଥିଲା।
• ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗ: ବିଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ ଓ ନେତାମାନେ ପ୍ରଶାସନିକ ବିକାଶ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱୀକୃତିର ଦାବି ଜାରି ରଖିଥିଲେ।
• ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶକଗୁଡ଼ିକ: ସାର୍ବଜନୀନ ଅଭିଯାନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଲାମବନ୍ଦି ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜ୍ୟ ଦାବିକୁ ବ୍ୟାପକ ସମର୍ଥନ ମିଳିଥିଲା।
• ୧୯୯୦ ଦଶକ: ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବିକୁ ଅଧିକ ସମର୍ଥନ ମିଳିଥିଲା।

ଅନ୍ୟ କେତେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ତୁଳନାରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷ ସହିତ କମ୍ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା, ଜନସଂଗଠନ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥିଲା।

5.4 ଛତିଶଗଡ଼ର ଗଠନ

ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, ୨୦୦୦ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅଲଗା କରି ଛତିଶଗଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।

୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ ଛତିଶଗଡ଼ ଭାରତର ୨୬ତମ ରାଜ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ରାଜଧାନୀ ରାୟପୁର।

5.5 ଆନ୍ଦୋଳନର ଗୁରୁତ୍ୱ

• ଛତିଶଗଡ଼ର ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଥିଲା।
• ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ବୃଦ୍ଧିର ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
• ଅଞ୍ଚଳ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିକାଶ ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଥିଲା।
• ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମଜବୁତ ହୋଇଥିଲା।
• ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ, ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ନୂତନ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ତଥାପି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଆଦିବାସୀ କଲ୍ୟାଣ, ବିସ୍ଥାପନ, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆହ୍ୱାନ ଭାବେ ରହିଛି।

6. ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ

Uttarakhand: How the state was born, and why it still matters | Political Pulse News – The Indian Express

From the Himalayas to Newt Gingrich, the ‘tree-huggers’ prevail | KPBS Public Media

Indian Prime Minister Atal Bihari Vajpay

7

6.1 ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

୨୦୦୦ ମସିହାରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ପାହାଡ଼ିଆ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରି ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଗଠନ ସମୟରେ ଏହାର ନାମ ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିଶିଷ୍ଟତା ରହିଛି।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପାହାଡ଼ିଆ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ମୌଳିକ ସୁବିଧା ସମ୍ପର୍କିତ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ରହିଥିଲା। କଠିନ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ବିକାଶ ଯୋଜନାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ମଧ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ପରିଚିତ ଏକ ସରକାର ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭାବରେ ସମାଧାନ କରିପାରିବ ବୋଲି ଧାରଣାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବିର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।

6.2 ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

୧. ଭୌଗୋଳିକ ବିଶିଷ୍ଟତା: ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳର ଆବଶ୍ୟକତା ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। କଠିନ ଭୂପୃଷ୍ଠ ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ସରକାରୀ ସେବାର ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିଲା।

୨. ଆଞ୍ଚଳିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ପଛୁଆପଣ: ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପାହାଡ଼ିଆ ଜିଲ୍ଲାରେ ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୀମିତ ଥିଲା।

୩. ପ୍ରବାସନ ଓ ବେକାରି: ସ୍ଥାନୀୟ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରାମରୁ ସହର, ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରବାସ କରୁଥିଲେ।

୪. ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ: ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଲୋକସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା, ଭାଷା ଓ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତିକୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ଆଧାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

୫. ମହିଳାଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି: ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହିଳାମାନେ ବିଶେଷ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା, ଜାଳେଣି, ଚାରା, ପାନୀୟ ଜଳ, କୃଷି ଓ ଜୀବିକା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସେମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

୬. ପ୍ରଶାସନିକ ଅବହେଳା: ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ ଲକ୍ଷ୍ନୌସ୍ଥିତ ପ୍ରଶାସନ ପାହାଡ଼ିଆ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନଥିଲା।

6.3 ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ

ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ରାଜ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।

• ୧୯୩୮: ଗଡ଼ୱାଲର ଶ୍ରୀନଗରଠାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ଅଧିବେଶନ ସମୟରେ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦାବିକୁ ରାଜନୈତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ମିଳିଥିଲା।
• ୧୯୫୦–୧୯୬୦ ଦଶକ: ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବି ଉଠାଇଥିଲେ।
• ୧୯୭୦ ଦଶକ: ଚିପକୋ ଆନ୍ଦୋଳନ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଜୀବିକା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ଚିପକୋ ଆନ୍ଦୋଳନ ନିଜେ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆନ୍ଦୋଳନ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
• ୧୯୭୯: ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ କ୍ରାନ୍ତି ଦଳ (UKD) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବିକୁ ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲା।
• ୧୯୯୦ ଦଶକ: ଜନସଭା, ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଭିଯାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ତୀବ୍ର ହୋଇଥିଲା।
• ୧୯୯୪: ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରତିବାଦ ହୋଇଥିଲା। ଖଟିମା ଓ ମସୁରୀରେ ପୋଲିସ ଗୁଳିଚାଳନା ଏବଂ ମୁଜାଫରନଗର ନିକଟସ୍ଥ ରାମପୁର ତିରାହା ଘଟଣା ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିବାଦୀୟ ଘଟଣା ଭାବେ ରହିଛି।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଛାତ୍ର, କର୍ମଚାରୀ, ମହିଳା, କୃଷକ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ବିଶେଷକରି ମହିଳାଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଥିଲା।

6.4 ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଗଠନ

ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, ୨୦୦୦ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ପାହାଡ଼ିଆ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରି ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।

୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦ ନୂତନ ରାଜ୍ୟର ନାମ ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଅସ୍ଥାୟୀ ରାଜଧାନୀ ଡେରାଡୁନ ଥିଲା।

୧ ଜାନୁଆରୀ ୨୦୦୭ରେ ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ (ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ) ଆଇନ, ୨୦୦୬ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟର ନାମ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ କରାଯାଇଥିଲା।

6.5 ଆନ୍ଦୋଳନର ଗୁରୁତ୍ୱ

• ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭୌଗୋଳିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଥିଲା।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବିକାଶ ଓ ପ୍ରଶାସନର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।
• ମହିଳା ଓ ନାଗରିକ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ମିଳିଥିଲା।
• ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରବାସନ ଓ ପାହାଡ଼ିଆ ବିକାଶ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାର ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।
• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା।

ତଥାପି ପାହାଡ଼ିଆ ଗ୍ରାମରୁ ପ୍ରବାସନ, ବେକାରି, ପରିବେଶ ଅବକ୍ଷୟ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା ଭାବେ ରହିଛି।

7. ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆନ୍ଦୋଳନର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ

ତୁଳନାର ଆଧାର	ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ	ଛତିଶଗଡ଼	ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ
ମୂଳ ରାଜ୍ୟ	ବିହାର	ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ	ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ
ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର	ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟ, ଜମି ଅଧିକାର ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା	ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ	ହିମାଳୟୀ ପରିଚୟ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା
ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା	ଜମି ହରଣ, ବିସ୍ଥାପନ ଓ ସମ୍ବଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ	ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପହଞ୍ଚ	ପ୍ରବାସନ, ବେକାରି ଓ ପାହାଡ଼ିଆ ବିକାଶ
ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନ	ଆଦିବାସୀ ସଂଗଠନ, JMM ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ	ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଭିଯାନ	UKD, ଜନ ସଂଗଠନ, ମହିଳା ଓ ନାଗରିକ ସମାଜ
ଗଠନ ତାରିଖ	୧୫ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦	୧ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦	୯ ନଭେମ୍ବର ୨୦୦୦
ଗଠନ ସମୟର ରାଜଧାନୀ	ରାଞ୍ଚି	ରାୟପୁର	ଡେରାଡୁନ (ଅସ୍ଥାୟୀ)

ସାଧାରଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

1. ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନର ଉଦ୍ଭବ ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ବିକାଶଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷରୁ ହୋଇଥିଲା।

2. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତିର ଦାବି କରିଥିଲା।

3. ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅବହେଳାର ଧାରଣା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଥିଲା।

4. ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ଜନ ଅଭିଯାନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଲାମବନ୍ଦିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିଲା।

5. ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନ ଶେଷରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲା।

6. ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଭାରତରେ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଓ ସଂଘୀୟ ସମନ୍ୱୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।

ପ୍ରମୁଖ ପାର୍ଥକ୍ୟ

• ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆଦିବାସୀ ପରିଚୟ, ଜମି ଅଧିକାର ଓ ଶୋଷଣ ବିରୋଧୀ ପ୍ରତିରୋଧ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା।
• ଛତିଶଗଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ଓ ସମ୍ବଳର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
• ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଆନ୍ଦୋଳନ ହିମାଳୟୀ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି, ପ୍ରବାସନ, ପ୍ରଶାସନିକ ଅବହେଳା ଓ ପରିବେଶ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

8. ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଧାରା ୩: ସଂସଦକୁ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଞ୍ଚଳ, ସୀମା ଓ ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଧାରା ୪: ଧାରା ୨ ଓ ୩ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଣୀତ ଆଇନରେ ପ୍ରଥମ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅନୁସୂଚୀର ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇପାରିବ। ଏହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରା ୩୬୮ ଅନୁସାରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ।

ସଂସଦୀୟ ଆଇନ: ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟ ଅଲଗା ଅଲଗା ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ।

• ବିହାର ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, ୨୦୦୦।
• ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, ୨୦୦୦।
• ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, ୨୦୦୦।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନମନୀୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ, ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ସଂସଦ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜ୍ୟ ସୀମାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ।

9. ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଗଠନ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା।

9.1 ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମାହିତକରଣ

ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରେ।

9.2 ଶାସନର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ

ଛୋଟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଶାସନିକ ପହଞ୍ଚ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ନୀତି ଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ରହିଥାଏ। ତଥାପି କେବଳ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସୁଶାସନ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

9.3 ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଭାଗୀଦାରିର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରି, ଆଞ୍ଚଳିକ ନେତୃତ୍ୱ, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ନାଗରିକ ସମାଜର ସକ୍ରିୟତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।

9.4 ସମ୍ବଳ ପରିଚାଳନା

ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଫଳରେ ଖଣିଜ, ଜଙ୍ଗଲ, ଜମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ସ୍ଥାନୀୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନର ପ୍ରଶ୍ନ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା।

9.5 ସଂଘୀୟ ସମ୍ପର୍କର ପୁନର୍ଗଠନ

ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦ କଠୋର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ନୁହେଁ। ଏହା ସଂସଦୀୟ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମାହିତ କରିପାରେ।

10. ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆହ୍ୱାନ

ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଦାବି ଉଠିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର ହୋଇନଥିଲା।

ରାଜ୍ୟ	ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ
ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ	ଆଦିବାସୀ ଜମି ଅଧିକାର, ବିସ୍ଥାପନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନଜନିତ ପରିବେଶ ସମସ୍ୟା ଓ ଅସମାନ ବିକାଶ
ଛତିଶଗଡ଼	ଆଦିବାସୀ କଲ୍ୟାଣ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା, ବିସ୍ଥାପନ, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳର ବିକାଶ
ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ	ପାହାଡ଼ିଆ ଗ୍ରାମରୁ ପ୍ରବାସନ, ବେକାରି, ପରିବେଶ ଅବକ୍ଷୟ, ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଓ ପାହାଡ଼-ସମତଳ ଅସମାନତା

ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏହା ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟାର ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ସମାଧାନ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସଂସ୍ଥା, ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନ, ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିମୂଳକ ବିକାଶ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ।

11. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଭାଗୀଦାରି ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନମନୀୟତାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଫଳରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ନିଜସ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ବିକାଶ ନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ। ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଭାରତୀୟ ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବି ପ୍ରତି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହୋଇପାରେ।

ତଥାପି, ଏହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶଗତ ଫଳାଫଳ ସମାନ ନୁହେଁ। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରି, ବିସ୍ଥାପନ, ପରିବେଶ ଅବକ୍ଷୟ ଓ ସମ୍ବଳର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ଭଳି ସମସ୍ୟା ଏବେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ତେଣୁ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ସଫଳତାକୁ କେବଳ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଆଧାରରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିମୂଳକ ବିକାଶ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶାସନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟଙ୍କ ସାର୍ଥକ ଭାଗୀଦାରି ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

12. ଉପସଂହାର

ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ଯଦିଓ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଭୌଗୋଳିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଭିନ୍ନ ଥିଲା, ତଥାପି ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ବିକାଶଗତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

୨୦୦୦ ମସିହାରେ ଏହି ତିନୋଟି ରାଜ୍ୟର ଗଠନ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମାହିତ କରିପାରେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତି, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବିକାଶ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ପ୍ରଶାସନର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଉଜାଗର କରିଛି।

ଶେଷରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ପାଇଁ ଏକ ସାଂସ୍ଥାନିକ ଭିତ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ବିକାଶ ପାଇଁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶାସନ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ।