ପରିଚୟ
ମତଦାନ ଆଚରଣ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ, ରାଜନୈତିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ କାରକଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ। ଭାରତରେ ଜାତି ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସିଛି। ଏହା ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏବଂ କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭୋଟରଙ୍କ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ।
ଜାତି ଓ ମତଦାନ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ପାରମ୍ପରିକ ଗଠନରେ ନିହିତ। ଏହି ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜାତି ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ବୃତ୍ତି, ସମ୍ବଳ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି। ସାର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାରର ପ୍ରଚଳନ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ସହିତ ଜାତି ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଛି।
ତଥାପି, ଜାତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ। ଭୋଟରମାନେ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ଦଳର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା, ବିକାଶ, ବିଚାରଧାରା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଜାତିକୁ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଚରଣର ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଜାତିର ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା
ଜାତି ହେଉଛି ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ରୂପ, ଯାହା ଜନ୍ମ, ସାମାଜିକ ପଦାନୁକ୍ରମ, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବୃତ୍ତି ଓ ସାମୁଦାୟିକ ପରିଚୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଜାତି ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ, ସାମୂହିକ ସଂଗଠନ, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଏକ ଆଧାର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଜାତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଧାରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିହେବ:
- ଜାତିଗତ ପରିଚୟ: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତି ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରିବା।
- ଜାତିଗତ ସଂଗଠନ: ଏକ ଜାତିର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଭାଗନେବା ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଓ ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ସଂଗଠିତ କରିବା।
- ଜାତି-ଆଧାରିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ବିଭିନ୍ନ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି।
- ଜାତି-ଆଧାରିତ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ: ନିର୍ବାଚନୀ ସମର୍ଥନକୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବା ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ।
- ଭୋଟ ବ୍ୟାଙ୍କ ରାଜନୀତି: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସବୁବେଳେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବା ପ୍ରାର୍ଥୀକୁ ସମର୍ଥନ କରିବ ବୋଲି ଧାରଣା ବା ରାଜନୈତିକ କୌଶଳ।
ଭୋଟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଧାରଣାକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ଏକରୂପ ନୁହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ମତଦାନ ପସନ୍ଦ ବିଭିନ୍ନ ନିର୍ବାଚନ, ଅଞ୍ଚଳ, ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ ଓ ପିଢ଼ି ଅନୁସାରେ ବଦଳିପାରେ।
ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବେ ଜାତି
ଜାତି ଅନେକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
1. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦ
ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ସାମୂହିକ ସ୍ୱାର୍ଥବୋଧକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଭୋଟରମାନେ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥୀ ବା ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସହିତ ନିଜର ସମ୍ପର୍କ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଜାତିଗତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରତିନିଧି ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
ବିଶେଷକରି ଯେଉଁଠାରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ବା ଐତିହାସିକ ଭେଦଭାବର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ସେଠାରେ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତଥାପି, ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଭୋଟରମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିଜ ଜାତିର ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଭୋଟ ଦେବେ।
2. ଜାତି-ଆଧାରିତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ କରିବା ସମୟରେ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ଜାତିଗତ ଗଠନକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି। ନିଜର ନିର୍ବାଚନୀ ସମ୍ଭାବନା ବଢ଼ାଇବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବା ସଂଖ୍ୟାଗତ ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରିପାରନ୍ତି।
ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରିବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଜାତି କେବଳ ଭୋଟରଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥୀ ପସନ୍ଦକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ରାଜନୈତିକ ଦଳ କାହାକୁ ପ୍ରାର୍ଥୀ କରିବେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
3. ଜାତି-ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ
ଜାତିଗତ ସଂଘ, ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ, ସ୍ଥାନୀୟ ନେତା ଓ ସାମାଜିକ ନେଟୱର୍କ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବାରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି।
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀର ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ସାମୁଦାୟିକ ବୈଠକ, ଜନସଭା ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ଅଭିଯାନ ଆୟୋଜନ କରିପାରନ୍ତି। ସାମୁଦାୟିକ ନେତାମାନେ ସାଧାରଣ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିପାରନ୍ତି।
ଏହିପରି ସଂଗଠନ ମତଦାନ ହାର, ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ଓ ଦଳୀୟ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
4. ଜାତି ଓ ଦଳୀୟ ପରିଚୟ
କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ କେତେକ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ସମର୍ଥନ ଭିତ୍ତି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି। ଏପରି ସମ୍ପର୍କ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଆନ୍ଦୋଳନ, ବିଚାରଧାରାତ୍ମକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସାଂଗଠନିକ ନେଟୱର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇପାରେ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଦଳିତ ରାଜନୀତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ଥାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC)ଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।
ତଥାପି, ଜାତି ଆଧାରିତ ଦଳୀୟ ପରିଚୟ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ନେତୃତ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତି, ଶାସନର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବଦଳାଇପାରେ।
5. ଜାତି ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ
ଜାତିଗତ ବିଚାର ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ଗଠନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ବ୍ୟାପକ ଜନସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଏକତ୍ର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଏପରି ମେଣ୍ଟରେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ, ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସାମିଲ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଏହି ମେଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଓ ସଫଳତା ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
ନିର୍ବାଚନୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଏକତ୍ର କରିବାର ଏହି କୌଶଳକୁ ସାଧାରଣତଃ ସାମାଜିକ ମେଣ୍ଟ (Social Coalition) ବା ସାମାଜିକ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ (Social Engineering) କୁହାଯାଏ।
6. ଜାତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ଯଥେଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି ଜାତି ଓ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଅନ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ସହାୟତା ନେଇଆସିଛନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା 330 ଓ 332 ଅନୁସାରେ ଯଥାକ୍ରମେ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
ଏହି ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା। ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରୁ କେବଳ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ବା ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ବର୍ଗର ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହି ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟର ମତଦାନ କରିପାରନ୍ତି।
ଏହିପରି ଭାବରେ ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। IDEAS/RePEc+1
7. ଜାତି ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଆନ୍ଦୋଳନ
ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଜାତିଗତ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସମାନତାର ଦାବି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ସମ୍ପର୍କିତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିଛି।
ମଣ୍ଡଳ ଆୟୋଗ ଏବଂ 1990 ଦଶକରେ ଏହାର ସୁପାରିସଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC)ଙ୍କ ରାଜନୀତିକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। OBC ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟର ସ୍ୱରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।
ସେହିପରି, ଦଳିତ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସମାନତା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।
8. ଜାତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ନେଟୱର୍କ
ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ ଓ ଗ୍ରାମ ସ୍ତରରେ ଜାତିଗତ ନେଟୱର୍କ ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ, ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଓ ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ସ୍ଥାନୀୟ ନେତା, ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭୋଟରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିପାରନ୍ତି।
କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭୋଟରମାନେ ଆଶା କରନ୍ତି ଯେ ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରାର୍ଥୀ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟା ପ୍ରତି ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ହେବେ ବା ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ପାଇବାରେ ଅଧିକ ସହାୟତା କରିବେ। ଏହିପରି ଆଶା ଜାତି-ଆଧାରିତ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।
ତଥାପି, ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ନେଟୱର୍କ ଦଳୀୟ ସମ୍ପର୍କ, ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବିକାଶମୂଳକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ।
9. ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ
ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ରହିଥାନ୍ତି। ଜାତି ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସୁଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଶ୍ରେଣୀର ସମ୍ପର୍କ ଆୟ, ବୃତ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ସହିତ ରହିଛି।
ଏକା ଜାତିର ଭୋଟରମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ସେହିପରି, ଭିନ୍ନ ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବେକାରି, କୃଷି ସଙ୍କଟ, ମଜୁରି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ପ୍ରାପ୍ତି ପରି ସମାନ ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି।
ସୁହାସ ପାଲଶିକର ଓ ଜ୍ୟୋତି ମିଶ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା 1996ରୁ 2019 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକନୀତି ଜାତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଅଧ୍ୟୟନର ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ କରାଯାଇଥିବା ଗବେଷଣାରେ ମତଦାନ ପସନ୍ଦ ଉପରେ ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀର ମିଳିତ ପ୍ରଭାବକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅଧିକ ସୁବିଧାପ୍ରାପ୍ତ ଓ କମ୍ ସୁବିଧାପ୍ରାପ୍ତ ସାମାଜିକ ବର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଏକତା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦର ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। IDEAS/RePEc+1
10. ଜାତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ବିବିଧତା
ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାତିର ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ସମାଜର ଐତିହାସିକ ଗଠନ, ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସ୍ଥାନୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଜାତିର ନିର୍ବାଚନୀ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓ ବିହାରର ରାଜନୀତିରେ ଜାତିଗତ ସଂଗଠନର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ତାମିଲନାଡୁ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ହରିୟାଣା ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ପରି ରାଜ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଜାତିଗତ ରାଜନୀତି ସହିତ ମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସିଛି।
ସୁହାସ ପାଲଶିକରଙ୍କ 2024 ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି ଓ ଜାତି ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାରେ 1990 ଦଶକ ପରଠାରୁ ଜାତି, ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, OBC ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। Oxford Academic
11. ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ଜାତି ଓ ମତଦାନ
ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ ଜାତି ଓ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ବା ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଂରକ୍ଷିତ ବର୍ଗର ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ସେହି ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟର ମତଦାନରେ ଭାଗ ନିଅନ୍ତି।
ୟୁକୋ ମୋରି ଓ ତାକାଶି କୁରୋସାକି ଭାରତର 2004 ମସିହାର ଜାତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଅଧ୍ୟୟନର ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ମତଦାନ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଗବେଷଣା ଅନୁସାରେ, ସଂରକ୍ଷଣ ବଞ୍ଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତି ଗୋଷ୍ଠୀର ଭୋଟରମାନଙ୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ଅନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଭୋଟରମାନେ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ନିଜର ଦଳୀୟ ପସନ୍ଦରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। IDEAS/RePEc+1
12. ଜାତି-ଆଧାରିତ ମତଦାନର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସ୍ୱରୂପ
ଜାତି ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ସମୟ ସହିତ ମତଦାନ ଆଚରଣ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି।
ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅନେକ କାରକର ଭୂମିକା ରହିଛି:
- ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣରେ ବୃଦ୍ଧି।
- ଶିକ୍ଷା, ସହରୀକରଣ ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ଗତିଶୀଳତାର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ।
- ନୂତନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସାମାଜିକ ମେଣ୍ଟର ଉଦୟ।
- କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲାଭ ହସ୍ତାନ୍ତରର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଗୁରୁତ୍ୱ।
- ନେତୃତ୍ୱ, ଶାସନ ଓ ବିକାଶ ଉପରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱ।
- OBC, ଦଳିତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦ।
2024 ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ପର୍କିତ ଗବେଷଣାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ କୌଶଳରେ ଜାତିର ନିରନ୍ତର ଭୂମିକାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି। ଅରବିନ୍ଦ କୁମାରଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ବିଶେଷ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ଜାତିଗତ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଓ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚନୀ କୌଶଳର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। Summer 2025+1
ସମସାମୟିକ ଭାରତରେ ଜାତି ଓ ମତଦାନ ଆଚରଣ
ସମସାମୟିକ ଭାରତରେ ଜାତି ମତଦାନ ଆଚରଣର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସହିତ ମିଶି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ:
- ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ।
- ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ।
- ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ।
- ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବି।
- ସଂରକ୍ଷଣ, ସମାନତା ଓ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କ।
- OBC, ଦଳିତ, ଆଦିବାସୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା।
ଏଥିସହିତ, ଭୋଟରମାନେ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ସୁବିଧା, ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି, ନିଯୁକ୍ତି, ନେତୃତ୍ୱ, ଶାସନ ଓ ବିକାଶ ପରି ଅନେକ ବିଷୟକୁ ଆଧାର କରି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନର ଫଳାଫଳକୁ କେବଳ ଜାତି ଆଧାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। Oxford Academic+2
ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଜାତିର ସକାରାତ୍ମକ ଓ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ
- ଏହା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।
- ଏହା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିପାରେ।
- ଏହା ବଞ୍ଚିତ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଓ ଦୃଶ୍ୟମାନତା ପ୍ରଦାନ କରିପାରେ।
- ଏହା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତିଗତ ଅସମାନତା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିପାରେ।
- ଏହା ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କରଣର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ରାଜନୈତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିପାରେ।
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ
- ଏହା ଜାତି-ଆଧାରିତ ନିର୍ବାଚନୀ ଧ୍ରୁବୀକରଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।
- ବ୍ୟାପକ ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦାୟିକ ଆନୁଗତ୍ୟକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିପାରେ।
- ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭୋଟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଭାବେ ବିବେଚନା କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ବଢ଼ାଇପାରେ।
- ଏହା ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ତୀବ୍ର କରିପାରେ।
- ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ପରି ବ୍ୟାପକ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରୁ ଧ୍ୟାନ ହଟାଇପାରେ।
ଉପସଂହାର
ଭାରତରେ ଜାତି ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ, କାରଣ ଏହା ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ଦଳୀୟ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଦାବିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଧିକାର ଦାବି କରିବା ଏବଂ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିର ଉପଯୋଗ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି।
ତଥାପି, ଜାତି-ଆଧାରିତ ମତଦାନ ନା ଏକରୂପ ନା ସ୍ଥାୟୀ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅଞ୍ଚଳ, ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ, ପିଢ଼ି ଓ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ। ଜାତି ସହିତ ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ, ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତି, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ରହିଛି।
ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ଜାତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ କାରକ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିର୍ବାଚନୀ ପସନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ନୁହେଁ।