ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭: ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Human Relations Theory)

‘ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’ (Human Relations Theory) ହେଉଛି ଜନ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ପରିଚାଳନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଚରଣଗତ ଆଭିମୁଖ୍ୟ, ଯାହା ସାଂଗଠନିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାନବ ଆଚରଣ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ପ୍ରେରଣା (motivation) ଏବଂ ଅନୌପଚାରିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗତିଶୀଳତା (informal group dynamics) ର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଜୋର ଦେଇଥାଏ। ପାରମ୍ପରିକ/କ୍ଲାସିକାଲ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଯେପରିକି ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରିଚାଳନା ଏବଂ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସୀମିତତା ବିରୋଧରେ ଏହା ମୁଣ୍ଡ ଟେକିଥିଲା, କାରଣ ସେହି ପୁରୁଣା ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟର ମାନବିକ ଏବଂ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଦିଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଅବହେଳା କରିଥିଲେ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏଲଟନ ମେୟୋ (Elton Mayo) ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣା (Hawthorne Studies) ସହ ଜଡ଼ିତ, ଯାହା ସାଂଗଠନିକ ଆଚରଣ ପ୍ରତି ଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ବୁଝାମଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବଦଳାଇ ଦେଇଥିଲା।

୧୭.୧ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଅର୍ଥ (Meaning)

ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କହିଲେ ପରିଚାଳନାର ସେହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ଏବଂ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରେ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ମାନବିକ ଆବେଗ, ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ପ୍ରେରଣା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।

ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଯାନ୍ତ୍ରିକ କିମ୍ବା ବୈଷୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (technical systems) ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (social systems) ମଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି।

୧୭.୨ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି (Origin)

ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚିକାଗୋର ୱେଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ହଥର୍ଣ୍ଣ ୱାର୍କସ (Western Electric Hawthorne Works) ଠାରେ ୧୯୨୪ ରୁ ୧୯୩୨ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣା/ପରୀକ୍ଷଣ (Hawthorne Experiments) ରୁ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ପରୀକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ଭୌତିକ ପରିବେଶ (ଯେପରିକି ଆଲୋକର ମାତ୍ରା ବା lighting) ର ପ୍ରଭାବ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା। ତେବେ ଏହାର ଫଳାଫଳରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ଭୌତିକ ପରିବେଶ ତୁଳନାରେ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ କାରକଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରମିକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧିରେ ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

୧୭.୩ ଏଲଟନ ମେୟୋଙ୍କ ଅବଦାନ (Contribution of Elton Mayo)

ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନୋବିଜ୍ଞାନୀ ଏଲଟନ ମେୟୋ (୧୮୮୦–୧୯୪୯)ଙ୍କୁ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଜନକ କୁହାଯାଏ।

ସେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରମିକମାନେ ନିଜକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରନ୍ତି, ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ନିଜକୁ ଏକ ଦଳ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇଥାଏ।
କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅନୌପଚାରିକ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ (informal social groups) ଏବଂ ମାନବିକ ଆବେଗ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ ବୋଲି ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ।

୧୭.୪ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ (Hawthorne Studies)

ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣା ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରମୁଖ ପରୀକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

ଆଲୋକୀକରଣ ପରୀକ୍ଷଣ (Illumination Experiments): ଗବେଷକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଲୋକର ମାତ୍ରା ସହ ଉତ୍ପାଦନର ସମ୍ପର୍କ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ, ଆଲୋକ ବଢ଼ାଇଲେ ବା କମାଇଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ କାରକ (ଯେପରିକି ଆମ ଉପରେ କେହି ନଜର ରଖିଛି ବା ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛି) ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।
ରିଲେ ଆସେମ୍ବଲି ଟେଷ୍ଟ ରୁମ୍ (Relay Assembly Test Room): ଏଠାରେ ମହିଳା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି (ଯେପରିକି ବିଶ୍ରାମ ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ସମୟ ଆଦି) ମଧ୍ୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ, ଆତ୍ମପ୍ରେରଣା ଏବଂ ଦଳଗତ ଏକତା ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।
ସାକ୍ଷାତକାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Mass Interviewing Program): ହଜାର ହଜାର କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସହ ସେମାନଙ୍କର ଭାବନା ଏବଂ ମନୋଭାବ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସାକ୍ଷାତକାର ନିଆଯାଇଥିଲା। ଏହା ପ୍ରଶାସନରେ ସୁଗମ ଯୋଗାଯୋଗ (communication) ଏବଂ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମନୋବଳ (morale) ର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲା।
ବ୍ୟାଙ୍କ ୱାୟାରିଂ ଅବଜରଭେସନ୍ ରୁମ୍ (Bank Wiring Observation Room): ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ କର୍ମଚାରୀମାନେ ସଂଗଠନର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିୟମ ଅପେକ୍ଷା ନିଜ ଭିତରେ ଗଢ଼ିଥିବା ଅନୌପଚାରିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ନିୟମ ଓ ସାମାଜିକ ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଅଧିକ ମାନି ଚଳନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ଉତ୍ପାଦନର ସୀମା ନିଜେ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।

୧୭.୫ ଚିତ୍ର: ହଥର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ (Hawthorne Effect)

ହଥର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ: ଯେତେବେଳେ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉଛି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କର ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଆଗ୍ରହ ସ୍ୱତଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ──► ଆତ୍ମପ୍ରେରଣା ବୃଦ୍ଧି ──► ଉଚ୍ଚ ଉତ୍ପାଦନ ଶକ୍ତି
              ▲
              └───────── ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ସାମାଜିକ କାରକ ସମୂହ

୧୭.୬ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣାର ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ମାନବ ଆଚରଣ କେବଳ ଭୌତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ଏବଂ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥାଏ।
ଅନୌପଚାରିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ (Informal groups) ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ମନୋଭାବ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ଶକ୍ତି ଗଠନ କରିବାରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମନୋବଳ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ରହିଥିବା ସନ୍ତୋଷ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ଶ୍ରମିକ ଏବଂ ପରିଚାଳନା ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ସୁଗମ ଓ ମୁକ୍ତ ଯୋଗାଯୋଗ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
କର୍ମଚାରୀମାନେ କେବଳ ଅର୍ଥ ବା ଆର୍ଥିକ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନେ ଆଦର, ସମ୍ମାନ, ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଏବଂ ଆପଣାପଣ (belongingness) ଖୋଜିଥାନ୍ତି।

୧୭.୭ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଏକ ଆର୍ଥିକ ୟୁନିଟ୍ (economic units) ଭାବରେ ନ ଦେଖି ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ (social beings) ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଏହା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂରଚନା ମଧ୍ୟରେ ବିକଶିତ ହେଉଥିବା ଅନୌପଚାରିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀ ଆଚରଣ ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।
ଏହା ସଂଗଠନରେ ସହାନୁଭୂତିପୂର୍ଣ୍ଣ ନେତୃତ୍ୱ, ଦ୍ୱିମୁଖୀ ଯୋଗାଯୋଗ ଏବଂ ମାନସିକ ପ୍ରେରଣାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ।
ଏହା କର୍ମଚାରୀଙ୍କର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ, ସ୍ୱୀକୃତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଭଳି ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
ଏହା ସହଭାଗିତାମୂଳକ ପରିଚାଳନା (participative management) ଏବଂ ସହଯୋଗୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

୧୭.୮ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଜନ ପ୍ରଶାସନରେ ସଂରଚନା ବା ଢାଞ୍ଚା ବଦଳରେ ‘ମଣିଷ’ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ କରି ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

ଏହା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ମାନବ ଆଚରଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମପ୍ରେରଣାକୁ ବୁଝିବାରେ ବ୍ୟାପକ ସାହାଯ୍ୟ କଲା।
ଏହା ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତମ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନେତୃତ୍ୱ ଶୈଳୀ ବିକଶିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କଲା।
ଏହା ଆଧୁନିକ ଆଚରଣଗତ ଏବଂ ସାଂଗଠନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯୋଗଦାନ ଦେଇଥିଲା।
ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହାର ନୀତିଗୁଡ଼ିକ କର୍ମଚାରୀ ପରିଚାଳନା (personnel management) ଏବଂ ମାନବ ସମ୍ବଳ ବିକାଶ (HRD) କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଛି।

୧୭.୯ ଚିତ୍ର: ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ବନାମ ଅନୌପଚାରିକ ପ୍ରଭାବ

ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂଗଠନ (Formal)   ──► ନିୟମାବଳୀ ──► ସଂରଚନା ──► ଅଫିସିଆଲ୍ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ
         │
         ▼
ଅନୌପଚାରିକ ସଂଗଠନ (Informal) ──► ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ──► ମାନବ ଆଚରଣ ──► ମାନସିକ ପ୍ରେରଣା

୧୭.୧୦ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସୀମିତତା ବା ତ୍ରୁଟି (Limitations)

ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସଂଗଠନର ଗଠନମୂଳକ (structural) ଏବଂ ବୈଷୟିକ (technical) ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଅବହେଳା କରି କେବଳ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଜୋର ଦେଇଥିବାରୁ ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
ଏହା ସଂଗଠନରେ ନିୟମ, ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ହ୍ରାସ କରି ଦେଖାଇପାରେ।
ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ କେତେକାଂଶରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଦର୍ଶବାଦୀ (too idealistic) ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ବିଶାଳ ଅମଲାତାନ୍ତ୍ରିକ ସରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଲାଗୁ କରିବା କଷ୍ଟକର।
ଏହା ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଆର୍ଥିକ ସୀମିତତା ଏବଂ ବାହ୍ୟ ପରିବେଶର ଚାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସମ୍ଭାଳି ପାରେ ନାହିଁ।

୧୭.୧୧ ସମାଲୋଚନା (Criticism)

ସମାଲୋଚକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣାରେ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କେବଳ ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ଯୋଗୁଁ ହୋଇନଥିଲା, ବରଂ ପରୀକ୍ଷଣର ନୂତନତା (novelty effect) କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ନିରୀକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଇପାରେ।
ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଦୃଢ଼ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରୟୋଗର (generalizability) ଅଭାବ ରହିଛି।
ଏହା ସାଂଗଠନିକ ଦକ୍ଷତା (organizational efficiency) ଅପେକ୍ଷା କେବଳ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ।
କେତେକ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ମତରେ, ଏହା ସଂଗଠନରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଗଠନମୂଳକ ସଂସ୍କାର ନ ଆଣି କେବଳ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରି ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କିମ୍ବା ଶୋଷଣ କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ (manipulation of workers) ହୋଇପାରେ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ମାନବ ସମ୍ପର୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକରେ ମାନବ ଆଚରଣ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ପ୍ରେରଣାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପ୍ରଶାସନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା। ଏହା ପୂର୍ବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଶକ୍ତ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇ ସାଂଗଠନିକ ଜୀବନର ଏକ ଅଧିକ ବାସ୍ତବବାଦୀ ବୁଝାମଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଏହାର କେତେକ ସୀମିତତା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଆଧୁନିକ ଜନ ପ୍ରଶାସନ ଏବଂ ମାନବ ସମ୍ବଳ ପରିଚାଳନା (Human Resource Management) କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।

ପରୀକ୍ଷା-ଉପଯୋଗୀ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ (Exam-Oriented Key Points)

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ Elton Mayo (ଏଲଟନ ମେୟୋ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ।
ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଥର୍ଣ୍ଣ ଗବେଷଣା / ପରୀକ୍ଷଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଫୋକସ ମାନବ ଆଚରଣ ଏବଂ ମାନସିକ ପ୍ରେରଣା ଉପରେ ରହିଛି।
ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ଅନୌପଚାରିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକାକୁ ଏହା ଦର୍ଶାଏ।
ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ଆର୍ଥିକ ଅପେକ୍ଷା ସାମାଜିକ ଓ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ କାରକ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
ଏହା ପ୍ରଶାସନକୁ ‘ଯାନ୍ତ୍ରିକ ମଡେଲ’ରୁ ‘ମାନବିକ ମଡେଲ’ ଆଡ଼କୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ସୂକ୍ଷ୍ମତାର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହା ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଛି।
ଏହା ପ୍ରଶାସନର ଆଚରଣଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (behavioral approach)ର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଅଟେ।