୧. ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା
ଧର୍ମ ହେଉଛି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ଉପାଦାନ। ଧର୍ମ କହିଲେ ବିଶ୍ୱାସ, ଆସ୍ଥା, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ପରମ୍ପରା, ରୀତିନୀତି ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଯାଏ।
ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ଧର୍ମ ମତଦାତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ପ୍ରତି ମନୋଭାବ, ନେତୃତ୍ୱର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ପ୍ରତି ମତାମତକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସମୁଦାୟ ନିଜର ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ, ବିଶ୍ୱାସ, ସମୁଦାୟଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ବିଚାର କରି ମତଦାନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ତଥାପି, ଧର୍ମ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମତଦାତାଙ୍କର ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ। ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଅଞ୍ଚଳ, ଶିକ୍ଷା, ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରା, ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ସରକାରର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ମଧ୍ୟ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
୨. ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଓ ଧର୍ମ
ଭାରତ ଏକ ବହୁଧର୍ମୀୟ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶ। ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ସହିତ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ନାଗରିକତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷେଧ କରିଛି।
ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରୁ ଧର୍ମ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି। ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏବଂ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାର ଅଂଶ ଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି, ରାଜନୈତିକ ବିତର୍କ ଏବଂ ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି। ତଥାପି, ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନକୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ। କାରଣ ମତଦାତାମାନେ ବିକାଶ, ନିଯୁକ୍ତି, ଦରଦାମ ବୃଦ୍ଧି, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ସୁଶାସନ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରନ୍ତି।
୩. ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାରେ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା
କ. ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଚେତନା
ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଏକ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା, ଆତ୍ମୀୟତା ଏବଂ ସାମୂହିକ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ମତଦାତାମାନେ କେଉଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ କିମ୍ବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ସେମାନଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ସମୁଦାୟଗତ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିବେ, ତାହା ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି।
କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମତଦାତାମାନେ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତି ଅଧିକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ କରିପାରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏକ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦ ସମାନ ହୋଇନଥାଏ।
ଖ. ଧାର୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରା
ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ବ୍ୟକ୍ତିର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ନୈତିକତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ପ୍ରତି ମନୋଭାବ ଉପରେ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ରହିପାରେ।
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ସମୟରେ ନିଜର ବିଚାରଧାରାକୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ମତଦାତାଙ୍କର ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଗ. ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନ
ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସାର୍ବଜନୀନ ସଭା ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ନେଟୱାର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ମତଦାତାଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିପାରନ୍ତି।
ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ନିର୍ବାଚନୀ ଭାଷଣ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଚାର।
- ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମାବେଶ।
- ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ସାମାଜିକ ନେଟୱାର୍କ।
- ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ପ୍ରତୀକର ବ୍ୟବହାର।
- ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପରିଚୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ।
ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଧାର୍ମିକ ଭାବନାର ଅପବ୍ୟବହାର ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଧ୍ରୁବୀକରଣକୁ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।
ଘ. ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଧାର୍ମିକ ଆବେଦନ
ରାଜନୈତିକ ନେତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି, ସାର୍ବଜନୀନ ବକ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ମନୋଭାବ ମତଦାତାଙ୍କର ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ମତଦାତାମାନେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ ପ୍ରତି ନେତାଙ୍କର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାକୁ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି।
ତଥାପି, ଅନେକ ମତଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ନେତୃତ୍ୱର ଦକ୍ଷତା, ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ଏବଂ ସରକାରର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରେ।
ଙ. ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟର ମତଦାତାମାନେ ସୁରକ୍ଷା, ସମାନ ନାଗରିକତା, ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା, ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧିକାର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି।
ସମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ କଲ୍ୟାଣ ପ୍ରତି ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ମତଦାନ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତଥାପି, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏକରୂପ ନୁହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ମତଦାନ ପସନ୍ଦ ଅଞ୍ଚଳ, ଶ୍ରେଣୀ, ଜାତି, ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତି ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।
ଚ. ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ନେଟୱାର୍କ
ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି। ସେମାନେ ସାମାଜିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଲୋଚନା, ରାଜନୈତିକ ସୂଚନାର ପ୍ରସାର ଏବଂ ନାଗରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିପାରନ୍ତି।
ତଥାପି, ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମୁଦାୟରେ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ନେତା କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏକା ପ୍ରକାର ରାଜନୈତିକ ମତ ବା ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଛ. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ଧ୍ରୁବୀକରଣ
ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା, ଧାର୍ମିକ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମତଦାତାମାନେ ସୁରକ୍ଷା, ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା, ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାର ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇପାରନ୍ତି।
କେତେକ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ତେଜନାକୁ ନିର୍ବାଚନୀ ସମର୍ଥନରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରନ୍ତି। ଏପରି ଧ୍ରୁବୀକରଣ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।
ଜ. କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା, ବିକାଶ ଓ ସୁଶାସନ
ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିର କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗ। ମତଦାତାମାନେ ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ଭିତ୍ତିଭୂମି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହ୍ରାସ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିପାରନ୍ତି।
ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଏବଂ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଧର୍ମ ସହିତ ଆର୍ଥିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଉପାଦାନକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
୪. ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଧର୍ମ
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି, ଯାହା ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ | ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା |
|---|---|
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪ | ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ଏବଂ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫ | ଧର୍ମ ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬ | ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୫ | ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମ ପାଳନ, ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରଚାରର ସ୍ୱାଧୀନତା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୬ | ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାପାର ପରିଚାଳନାର ସ୍ୱାଧୀନତା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୭ | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ କର ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ନ କରିବା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୮ | ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୨୯ | ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା |
| ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୦ | ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନାର ଅଧିକାର |
ଭାରତୀୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଧର୍ମ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଏବଂ ବହୁଳବାଦର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
୫. ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା
ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଚରିତ୍ର ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ସମାନ ନାଗରିକତା: ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କର ସମାନ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ରହିଛି।
- ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା: ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମକୁ ମାନିବା, ପାଳନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚାର କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଛନ୍ତି।
- ରାଜନୈତିକ ବହୁଳବାଦ: ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି।
- ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ: ଧାର୍ମିକ ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
- ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତି ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସହାବସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଏସ୍. ଆର୍. ବୋମାଇ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (୧୯୯୪) ମାମଲାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତାକୁ ସମ୍ବିଧାନର ମୌଳିକ ଗଠନର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ।
ଅଭିରାମ ସିଂହ ବନାମ ସି. ଡି. କମାଚେନ୍ (୨୦୧୭) ମାମଲାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଜନପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଆଇନ, ୧୯୫୧ର ଧାରା ୧୨୩(୩)ର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ କିମ୍ବା ମତଦାତାଙ୍କ ଧର୍ମ, ଜାତି, ସମୁଦାୟ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଭାଷା ଆଧାରରେ ଭୋଟ ମାଗିବା ଏହି ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଦୁର୍ନୀତିମୂଳକ ନିର୍ବାଚନୀ ଆଚରଣ ହୋଇପାରେ।
୬. ଭାରତରେ ଧର୍ମ ଓ ମତଦାନ ଆଚରଣର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବୃତ୍ତି
1. ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ସାମୁଦାୟିକ ଅଧିକାର ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେଲେ ଧର୍ମ ମତଦାନ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
2. ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ବିବିଧତା: ଏକ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ଏକା ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
3. ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସହିତ ଅନ୍ତଃସମ୍ପର୍କ: ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ବୃତ୍ତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥାଏ।
4. ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ପ୍ରଭାବ: ନେତୃତ୍ୱ, ଦଳର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ଏବଂ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ମତଦାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
5. ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୀତିର ଭୂମିକା: ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଓ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ଧର୍ମର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
6. ବିକାଶଭିତ୍ତିକ ମତଦାନ: ନିଯୁକ୍ତି, ଦରଦାମ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ଧାର୍ମିକ ଆବେଦନଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।
7. ପରିବର୍ତ୍ତିତ ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି: ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ଆବେଦନ ସହିତ ବିକାଶ, କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ସୁଶାସନର ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି।
୭. ମତଦାନ ଆଚରଣର ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ଭାବରେ ଧର୍ମର ସୀମାବଦ୍ଧତା
ଧର୍ମ ମତଦାନ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର କିଛି ସୀମାବଦ୍ଧତା ରହିଛି।
- ଏକରୂପତାର ଅଭାବ: ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ମତଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
- ବହୁମୁଖୀ ପରିଚୟ: ମତଦାତାଙ୍କର ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଭାଷା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
- ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ: ଆୟ, ନିଯୁକ୍ତି, ଦରଦାମ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
- ସରକାରର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା: ସୁଶାସନ, ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାର ଉପଲବ୍ଧତା ଧାର୍ମିକ ବିଚାରଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।
- ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତା: ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ଓ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା: ଶିକ୍ଷା, ରାଜନୈତିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଚାରଶକ୍ତି ଧାର୍ମିକ ଆବେଦନ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ।
- ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି: ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ିପାରେ କିମ୍ବା କମିପାରେ।
ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ଅନେକ ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।
୮. ଉପସଂହାର
ଭାରତରେ ଧର୍ମ ମତଦାନ ଆଚରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରକ। ଏହା ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ, ସାମୁଦାୟିକ ଚେତନା, ବିଚାରଧାରାଗତ ପ୍ରାଥମିକତା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତୀକ ଓ ଆବେଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ମତଦାତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ମତଦାତାମାନେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସୁରକ୍ଷାକୁ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି।
କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ମତଦାନ ଆଚରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଏବଂ ଏହାକୁ କେବଳ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିହେବ ନାହିଁ। ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଅଞ୍ଚଳ, ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତି, ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ ସୁଶାସନ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏକ ସୁସ୍ଥ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାକୁ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ଭଳି ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଅନୁଯାୟୀ ପରିଚାଳିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।