1. ଉପକ୍ରମ
ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ (Affirmative Action) କହିଲେ ଐତିହାସିକ ଭେଦଭାବ, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଏବଂ ବଞ୍ଚିତ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ଅଳ୍ପ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୀତିଗତ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝାଏ। ମହିଳାମାନଙ୍କ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସାମାଜିକ, ଶିକ୍ଷାଗତ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରିବା।
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନତାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ମହିଳାମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଲିଙ୍ଗଗତ ଭେଦଭାବ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଅସମାନ ଅଧିକାର, ଆର୍ଥିକ ପରାଧୀନତା ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ସୀମିତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଆସିଛନ୍ତି। ତେଣୁ କେବଳ ଆଇନଗତ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ବାସ୍ତବ ସମାନତା ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଗଠନମୂଳକ ଅସମାନତାକୁ ଦୂର କରିବା। ଏଥିରେ ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ, ଶିକ୍ଷାଗତ ସହାୟତା, ଆର୍ଥିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ, ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
2. ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
- ଧାରା 14 – ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା: ସମସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଇନ ସମ୍ମୁଖରେ ସମାନତା ଏବଂ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ଧାରା 15(1) – ଭେଦଭାବର ନିଷେଧ: ଧର୍ମ, ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟକୁ ନାଗରିକଙ୍କ ସହିତ ଭେଦଭାବ କରିବାରୁ ନିବାରଣ କରେ।
- ଧାରା 15(3) – ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା: ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର।
- ଧାରା 16 – ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା: ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ଧାରା 39(a): ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବିକାର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସାଧନ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
- ଧାରା 39(d): ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ସମାନ ମଜୁରିର ନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
- ଧାରା 42: ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଓ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ମାତୃତ୍ୱକାଳୀନ ସହାୟତା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
- ଧାରା 51A(e): ମହିଳାମାନଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପରିପନ୍ଥୀ ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରେ।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାରର ବିଷୟ ନୁହେଁ; ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସମାଜର ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।
3. ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ପ୍ରମୁଖ ରୂପ
A. ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଭାରତରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମ।
73ତମ ଓ 74ତମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନ
1992 ମସିହାରେ ପ୍ରଣୀତ 73ତମ ଓ 74ତମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରାମୀଣ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ସଂଶୋଧନଗୁଡ଼ିକ 1993 ମସିହାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା।
- ଧାରା 243D ପଞ୍ଚାୟତଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି କମରେ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି। ଏଥିରେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିର ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
- ଧାରା 243T ପୌରସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି କମରେ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।
- ପଞ୍ଚାୟତର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଅତି କମରେ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ପଦ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
- ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରିବେ। ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ଏହି ସଂରକ୍ଷଣକୁ 50 ପ୍ରତିଶତକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛନ୍ତି।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନରେ ନେତୃତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଛି। PRS Legislative Research+2
106ତମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନ ଅଧିନିୟମ, 2023
ସମ୍ବିଧାନର 106ତମ ସଂଶୋଧନ ଅଧିନିୟମ, 2023କୁ ସାଧାରଣତଃ ନାରୀ ଶକ୍ତି ବନ୍ଦନ ଅଧିନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଧିନିୟମ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଧାନମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି:
- ଲୋକସଭା।
- ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା।
- ଜାତୀୟ ରାଜଧାନୀ କ୍ଷେତ୍ର ଦିଲ୍ଲୀର ବିଧାନସଭା।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନଗୁଡ଼ିକର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଆସନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ହେବ।
ଏହି ଅଧିନିୟମକୁ 28 ସେପ୍ଟେମ୍ବର 2023ରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ସମ୍ମତି ମିଳିଥିଲା। ଏହାର ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ 16 ଏପ୍ରିଲ 2026ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଛି। ତେବେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଏହି ସଂଶୋଧନ ଲାଗୁ ହେବା ପରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ପ୍ରଥମ ଜନଗଣନାର ସମ୍ପୃକ୍ତ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକାଶନ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ତେଣୁ ଆଇନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନର ବାସ୍ତବ ପ୍ରୟୋଗକୁ ଏକାର୍ଥରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। Gazette Tracker+3
B. ଶିକ୍ଷାଗତ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ
ମହିଳା ସଶକ୍ତୀକରଣର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି ଶିକ୍ଷା। ଶିକ୍ଷାଗତ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ବିଶେଷକରି ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବଞ୍ଚିତ ପରିବାରର ଝିଅ ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିବାର ସମାନ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା।
ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ଝିଅ ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୃତ୍ତି ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା।
- ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆବାସିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଛାତ୍ରାବାସ।
- ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ, ଆଦିବାସୀ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଦୁର୍ବଳ ପରିବାରର ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ।
- ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତିଗତ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶର ସୁଯୋଗ।
- ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ପରିମଳ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସୁବିଧାର ବିକାଶ।
- ବେଟି ବଚାଓ, ବେଟି ପଢ଼ାଓ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ଯାହା ବାଳିକାମାନଙ୍କ ଜୀବନରକ୍ଷା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ୟା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଶିକ୍ଷାଗତ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ନାମଲେଖା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ପାଠପଢ଼ା ଅଧାରୁ ଛାଡ଼ିବାର ହାର ହ୍ରାସ କରିବା, ଶିକ୍ଷାର ଗୁଣାତ୍ମକ ମାନ ବଢ଼ାଇବା ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୃତ୍ତିଗତ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୁଯୋଗର ବିସ୍ତାର କରିବା ମଧ୍ୟ ଅଟେ। Press Information Bureau
C. ଆର୍ଥିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ ଓ ନିଯୁକ୍ତି
ବାସ୍ତବ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ମହିଳାମାନେ ସମ୍ପତ୍ତି, ନିଯୁକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନର ସାଧନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଅସମାନ ଅଧିକାରର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ସମାନ ପାରିଶ୍ରମିକ: ଧାରା 39(d) ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମାନ ମଜୁରିର ନୀତିକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମର୍ଥନ ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ମାତୃତ୍ୱ ସୁରକ୍ଷା: ଧାରା 42 ମାତୃତ୍ୱକାଳୀନ ସହାୟତା ଏବଂ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ: ବୃତ୍ତିଗତ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ଉଦ୍ୟୋଗିତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ସହାୟତା କରେ।
- ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତୀକରଣ: ବ୍ୟାଙ୍କ ଖାତା, ଋଣ, ବୀମା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସାକ୍ଷରତା ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
- ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ: ମହିଳା ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସଞ୍ଚୟ, ସାମୂହିକ ଉଦ୍ୟୋଗ, ଋଣ ସୁବିଧା ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଆର୍ଥିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।
- ଜୀବିକା ସହାୟତା: ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟଭିତ୍ତିକ ଯୋଜନା ମହିଳାମାନଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଆୟ ଅର୍ଜନର ସୁଯୋଗ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରେ।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ପରାଧୀନତା ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେବା।
D. ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ
ମହିଳାମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଭେଦଭାବ, ହିଂସା ଓ ଶୋଷଣକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ।
ମହିଳାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରମୁଖ ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ଯୌତୁକ ନିଷେଧ ଆଇନ, 1961।
- ଘରୋଇ ହିଂସାରୁ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ, 2005।
- କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ (ନିବାରଣ, ନିଷେଧ ଓ ପ୍ରତିକାର) ଆଇନ, 2013।
- ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ନିଷେଧ ଆଇନ, 2006।
- ମାତୃତ୍ୱ ସୁବିଧା ଆଇନ, 1961; ଏଥିରେ 2017 ମସିହାରେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା।
- ସମାନ ପାରିଶ୍ରମିକ ଆଇନ, 1976ର ପ୍ରାବଧାନଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମଜୁରି ସଂହିତା, 2019ରେ ସମାହିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏପରି ଏକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ମହିଳାମାନେ ହିଂସା, ଶୋଷଣ ଓ ଭେଦଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ରହି ନିଜର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ ଜୀବନଯାପନ କରିପାରିବେ।
E. ଲିଙ୍ଗଗତ ବଜେଟ୍
ଲିଙ୍ଗଗତ ବଜେଟ୍ (Gender Budgeting) ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀତିଗତ ଉପକରଣ। ଏହା ଅଧୀନରେ ସରକାରୀ ବଜେଟ୍, ସାର୍ବଜନୀନ ବ୍ୟୟ ଓ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଲିଙ୍ଗଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସରକାରୀ ସମ୍ବଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକର ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବକୁ ବୁଝିହୁଏ।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ମହିଳାମାନଙ୍କ ବିକାଶ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।
- ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା ଚିହ୍ନଟ କରିବା।
- ଲିଙ୍ଗଗତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।
- ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ସରକାରୀ ବ୍ୟୟର ଫଳାଫଳ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିବା।
ମହିଳା ଓ ଶିଶୁ ବିକାଶ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କ୍ଷମତା ବିକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ବଜେଟ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଆସୁଛି। ଲିଙ୍ଗଗତ ବଜେଟ୍ର ଅର୍ଥ କେବଳ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ ବଜେଟ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ସମଗ୍ର ସରକାରୀ ଆର୍ଥିକ ଯୋଜନାରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସାମିଲ କରିବା ଅଟେ। Ministry of Women and Child Development+1
4. ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ଗୁରୁତ୍ୱ
1. ବାସ୍ତବ ସମାନତାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ଐତିହାସିକ ଓ ଗଠନମୂଳକ ଅସମାନତା ରହିଥିବା ପରିସ୍ଥିତିରେ କେବଳ ସମାନ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ସମାନ ଫଳାଫଳ ମିଳିନଥାଏ ବୋଲି ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
2. ରାଜନୈତିକ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ସଂରକ୍ଷଣ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି।
3. ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାରମ୍ପରିକ ଲିଙ୍ଗଗତ ଭୂମିକା ଓ ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।
4. ଶିକ୍ଷାଗତ ଉନ୍ନତି: ବୃତ୍ତି, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଶିକ୍ଷାଗତ ସୁବିଧା ମହିଳାମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ସୁଯୋଗକୁ ବଢ଼ାଇପାରେ।
5. ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା: ଆର୍ଥିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତୀକରଣ, ନିଯୁକ୍ତି ସହାୟତା ଓ ଉଦ୍ୟୋଗିତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।
6. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତୀକରଣ: ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସାର୍ବଜନୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଓ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସାମିଲ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।
7. ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା: ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୀମିତ କରୁଥିବା ହିଂସା, ଶୋଷଣ ଓ ଭେଦଭାବର ସମସ୍ୟାକୁ ଦୂର କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ।
5. ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସରକାରୀ ଯୋଜନା ସତ୍ତ୍ୱେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ରହିଛି।
- ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ମାନସିକତା: ପାରମ୍ପରିକ ଲିଙ୍ଗଗତ ଭୂମିକା ଓ ସାମାଜିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୀମିତ କରେ।
- ସମ୍ବଳର ଅସମାନ ଉପଲବ୍ଧତା: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ, ଆଦିବାସୀ ଓ ଆର୍ଥିକ ଦୁର୍ବଳ ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିକ ବାଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି।
- ହିଂସା ଓ ଅସୁରକ୍ଷା: ଘରୋଇ ହିଂସା, ଯୌନ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲିଙ୍ଗଭିତ୍ତିକ ହିଂସା ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସୁଯୋଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
- ସୀମିତ ଆର୍ଥିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ବିନା ପାରିଶ୍ରମିକରେ ଯତ୍ନ ଓ ଘରୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ, ମଜୁରିରେ ଅସମାନତା ଏବଂ ଅସୁରକ୍ଷିତ ନିଯୁକ୍ତି ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୀମିତ କରେ।
- ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ: ମହିଳା ଜନପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଭେଦଭାବ, ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ସହଯୋଗ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ସୀମିତ କ୍ଷମତା ଭଳି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି।
- ବହୁମୁଖୀ ଅସମାନତା: ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଜନଜାତି, ଧର୍ମ, ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗତା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ଏକାଭଳି ଭାବେ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
- କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ଅଭାବ: କେବଳ ଆଇନ ଓ ଯୋଜନା ପ୍ରଣୟନ କରିଦେଲେ ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ମହିଳାଙ୍କ ପାଖରେ ଏହାର ସୁବିଧା ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲାଭ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ନାହିଁ।
ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରରେ କେତେକ ସମୟରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଆଡ଼ୁଆଳି ବା ପ୍ରକ୍ସି ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ। ଏଥିରେ ନିର୍ବାଚିତ ମହିଳା ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ପୁରୁଷ ସମ୍ପର୍କୀୟ ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ରହିପାରେ। ଏହା ସମସ୍ତ ମହିଳା ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଅଧିକାରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଏହା ସୂଚିତ କରେ।
6. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ
ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ଏହି ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯେ ସମାନତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଭେଦଭାବମୂଳକ ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ ହଟାଇବା ନୁହେଁ। ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରିବାରୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ସାମାଜିକ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତ ସଶକ୍ତୀକରଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା, ସୂଚନା, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ, ପ୍ରଶାସନିକ ସହଯୋଗ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ମିଳିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ସେହିପରି ଆର୍ଥିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦଳିତ, ଆଦିବାସୀ, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ, ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ ଓ ଆର୍ଥିକ ଦୁର୍ବଳ ମହିଳାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି।
ତେଣୁ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସମ୍ବଳର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ, ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଏକାଠି ସାମିଲ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହାର ସଫଳତା କେବଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେମାନେ କେତେ ପରିମାଣରେ ପ୍ରକୃତ କ୍ଷମତା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣର ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ଉପସଂହାର
ମହିଳାମାନଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ, ଶିକ୍ଷାଗତ ସହାୟତା, ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଲିଙ୍ଗଗତ ବଜେଟ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ମହିଳାମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରହିଥିବା ଐତିହାସିକ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅସମାନତାକୁ ଦୂର କରିବାର ଉଦ୍ୟମ କରୁଛି।
ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ସଂରକ୍ଷଣ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, 106ତମ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂଶୋଧନ ଅଧିନିୟମ, 2023 ସଂସଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଁ ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ତେବେ ଏହାର ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସର୍ତ୍ତାବଳୀ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।
ପ୍ରକୃତ ମହିଳା ସଶକ୍ତୀକରଣ କେବଳ ସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତି, ସୁରକ୍ଷା, ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମାନ ଅଧିକାର ଆବଶ୍ୟକ। ଶେଷରେ, ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ମହିଳାମାନଙ୍କୁ କେବଳ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନାର ହିତାଧିକାରୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାନ ଅଧିକାରସମ୍ପନ୍ନ ନାଗରିକ, ସ୍ୱାଧୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବିକାଶ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସକ୍ରିୟ ଅଂଶୀଦାର ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।