ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଭୂମିକା: ସମସାମୟିକ ପରିଦୃଶ୍ୟ (Dominant and Entrenched Caste and Their Role in Indian Politics: A Contemporary Scenario)

ଉପକ୍ରମ

ଜାତି ଭାରତର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗଠନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶେଷତ୍ୱ ଭାବରେ ରହିଆସିଛି। ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତାର ନିଶ୍ଚିତତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ସହିତ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜମି, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ଜାତିର ପ୍ରଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଏହି ସାମାଜିକ ଗଠନ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜର ଜନସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତି, ଜମି ମାଲିକାନା, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ, ଶିକ୍ଷାଗତ ଉନ୍ନତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି (Dominant Castes) କୁହାଯାଏ। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ଏତେ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ଯେ ଏହାକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗତ କ୍ଷମତା (Entrenched Caste Power) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ।

ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି, ଗ୍ରାମୀଣ କ୍ଷମତା ଗଠନ, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ, ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନରେ ଦେଖାଯାଏ। ତେବେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ସବୁବେଳେ ସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନୁହେଁ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାମୂଳକ ନୀତି ଅନ୍ୟ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କ୍ଷମତା ଗଠନକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି।

୧. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ଅର୍ଥ

ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି (Dominant Caste) ଧାରଣାଟି ଭାରତୀୟ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଏମ୍. ଏନ୍. ଶ୍ରୀନିବାସ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜ ଉପରେ କରିଥିବା ଅଧ୍ୟୟନ, ବିଶେଷକରି ମହୀଶୂରର ରାମପୁରା ଗ୍ରାମ ସମ୍ପର୍କିତ ଗବେଷଣା ଆଧାରରେ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ।

ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜାତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଜନସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ କ୍ଷମତା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ହାସଲ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି କୁହାଯାଇପାରେ। ପାରମ୍ପରିକ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାର୍ମିକ ବା କର୍ମକାଣ୍ଡୀୟ ସ୍ଥାନ ହାସଲ କରିବା ଏହି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପାଇଁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଶ୍ରୀନିବାସ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ:

1. ସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତି: ଗୋଟିଏ ଗ୍ରାମ ବା ଅଞ୍ଚଳରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଅଧିକ ଜନସଂଖ୍ୟା।

2. ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତି: କୃଷିଜମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନମୂଳକ ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

3. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ: ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ।

4. ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି: ସ୍ଥାନୀୟ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ।

5. ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା: ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଓ ଆଧୁନିକ ବୃତ୍ତିଗତ ସୁଯୋଗ ପ୍ରତି ଉନ୍ନତ ପ୍ରବେଶ।

6. ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରଭାବ: ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳର ଆୟ ଉତ୍ସ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ।

ଏହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରେ। ପାରମ୍ପରିକ ଧାର୍ମିକ ସ୍ତରୀକରଣରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ନଥିବା ଜାତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇପାରେ। Sociology of India+1

୨. ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀର ଅର୍ଥ

ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ (Entrenched Caste) କହିଲେ ଏପରି ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହାର ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପୁନରୁତ୍ପାଦିତ ହୋଇଆସିଛି।

ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଧାରଣା ପରି ଏହା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ସର୍ବସ୍ୱୀକୃତ ମାନକ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀୟ ବର୍ଗ ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହା ଜାତିଭିତ୍ତିକ କ୍ଷମତା କିପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମାଜିକ ଗଠନରେ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ତାହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।

ଏପରି ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରଭାବ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାୟ ରହିପାରେ:

ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭାବରେ ଜମି ଓ ଉତ୍ପାଦନମୂଳକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରାଜନୈତିକ ନେଟୱର୍କ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ପଦବୀ।
ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ।
ଦୃଢ଼ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟିକ ସୁଯୋଗ ପ୍ରତି ଉନ୍ନତ ପ୍ରବେଶ।
ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ସାମୁଦାୟିକ ନେଟୱର୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ।
ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ।
ସମ୍ପତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କର ପିଢ଼ିଗତ ହସ୍ତାନ୍ତର।

ଏହିପରି, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ବା ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ କ୍ଷମତାର ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ସୂଚାଏ; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଗଭୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସେହି କ୍ଷମତାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ପୁନରୁତ୍ପାଦନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।

୩. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଆଧାର	ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି	ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ
ଅର୍ଥ	ସ୍ଥାନୀୟ ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ରଖୁଥିବା ଜାତି।	ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଜର ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରଖିଥିବା ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ।
ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର	ଜନସଂଖ୍ୟା, ଜମି ମାଲିକାନା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ।	ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସମ୍ବଳ ଓ ନେଟୱର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ଷମତାର ନିରନ୍ତରତା।
ପ୍ରକୃତି	ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବଦଳିପାରେ।	ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପ୍ରଭାବର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ	ସ୍ଥାନୀୟ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିପାରେ।	ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ବଜାୟ ରଖିପାରେ।
ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି	ଧାର୍ମିକ ସ୍ତରୀକରଣରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।	ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସାମାଜିକ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ସୁବିଧାରୁ ଲାଭ ପାଏ।
ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମ୍ଭାବନା	ଆର୍ଥିକ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବଦଳିପାରେ।	ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ସଂସ୍କାର, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସୁଯୋଗର ପୁନର୍ବଣ୍ଟନ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରେ।

ଏହି ଦୁଇଟି ଧାରଣା ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ। କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଜର ପ୍ରଭାବ ବଜାୟ ରଖିଲେ ତାହା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କ୍ଷମତା ଗଠନର ରୂପ ନେଇପାରେ। ତେବେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିବା ଜାତି ରାଜ୍ୟ ବା ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେବ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। Cambridge University Press+1

୪. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ରାଜନୀତିର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

କ. ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତରେ ଜମି ମାଲିକାନା, କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସାମରିକ କ୍ଷମତା, ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଜାତିଗତ ପ୍ରଭାବର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଥିଲା। କେତେକ ଜମିଦାର ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମୁଦାୟ ଗ୍ରାମୀଣ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ରଖୁଥିଲେ।

ତେବେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଗୋଟିଏ ଜାତିର ସମାନ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନଥିଲା।

ଖ. ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗ

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଜମି ରାଜସ୍ୱ, ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର, ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ନୂତନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲା। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀର ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜମି ମାଲିକ ସମୁଦାୟମାନେ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ, ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ଚାକିରି ଓ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ଅନ୍ୟ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ ହେବା ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା।

ଗ. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସାର୍ବଜନୀନ ବୟସ୍କ ମତାଧିକାର, ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଜମି ସଂସ୍କାର, ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାମୂଳକ ନୀତି ଜାତି ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

ନିର୍ବାଚନୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରସାର ସଂଖ୍ୟାଗତ ଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଓ ପଛୁଆ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କୁ ନିଜର ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ପରିଣତ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା।

୧୯୬୦ ଓ ୧୯୭୦ ଦଶକରୁ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଅନେକ ପଛୁଆ ଜାତି ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ। ମଣ୍ଡଳ କମିଶନର ସୁପାରିସଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ OBC ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଗଠନକୁ ଆହୁରି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।

୫. ଭାରତରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ଆଞ୍ଚଳିକ ଉଦାହରଣ

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ରାଜନୀତିର ସ୍ୱରୂପ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ କେତେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପ୍ରଭାବ ରଖିଥିବା ସମୁଦାୟକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଏହି ସମୁଦାୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ କ୍ଷମତାଶାଳୀ କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସମାନ।

ରାଜ୍ୟ ବା ଅଞ୍ଚଳ	ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀର ଉଦାହରଣ	ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ବା ରାଜନୈତିକ ଆଧାର
ମହାରାଷ୍ଟ୍ର	ମରାଠା	ଜମି ମାଲିକାନା, କୃଷି ପ୍ରଭାବ, ସମବାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ନେଟୱର୍କ।
କର୍ଣ୍ଣାଟକ	ଲିଙ୍ଗାୟତ ଓ ଭୋକ୍କାଲିଗା	ଶିକ୍ଷାଗତ, ଆର୍ଥିକ, ଧାର୍ମିକ-ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ।
ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ	ଯାଦବ, ଜାଟ, ରାଜପୁତ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀ	ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ, ଜମି ମାଲିକାନା, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ନେଟୱର୍କ।
ବିହାର	ଯାଦବ, କୁର୍ମି, କୋଇରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀ	ପଛୁଆ ଜାତିର ସଂଗଠନ, କୃଷି ସମ୍ପର୍କ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି।
ହରିୟାଣା ଓ ପଞ୍ଜାବ	ଜାଟ	କୃଷିଜମି ମାଲିକାନା, ଗ୍ରାମୀଣ ପ୍ରଭାବ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ।
ଗୁଜରାଟ	ପାଟିଦାର (ପଟେଲ)	କୃଷି ସମୃଦ୍ଧି, ବ୍ୟବସାୟିକ ନେଟୱର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ।
ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନା	ରେଡ୍ଡୀ ଓ କମ୍ମା	ଜମି ମାଲିକାନା, ବ୍ୟବସାୟିକ ନେଟୱର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ।
ତାମିଲନାଡୁ	ଗୌଣ୍ଡର, ଥେଭର ଓ ଭାନ୍ନିୟାର ସମେତ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀ	ଆଞ୍ଚଳିକ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ, ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ।

ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜାତିଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଐତିହାସିକ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। କୌଣସି ଜାତିର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ତାହାର ଜନସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ, ସଂଗଠନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। Connect Civils+2

୬. ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଭୂମିକା

କ. ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜର ଜନସଂଖ୍ୟା, ସଂଗଠନାତ୍ମକ ନେଟୱର୍କ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି। ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ମେଣ୍ଟ ଗଠନ ଓ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାରର ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ସମୁଦାୟର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି।

ତେବେ ମତଦାନ ବ୍ୟବହାର କେବଳ ଜାତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିକାଶ, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ନୀତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ, ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ମତଦାନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଖ. ଗ୍ରାମୀଣ କ୍ଷମତା ଗଠନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ଅନେକ ଗ୍ରାମୀଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ଗ୍ରାମ ଅନୁଷ୍ଠାନ, କୃଷି ସମ୍ପର୍କ, ସ୍ଥାନୀୟ ବଜାର ଓ ଅନୌପଚାରିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଆସିଛନ୍ତି।

ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତେବେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ ମହିଳା, ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ତଥାପି, ଔପଚାରିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସବୁବେଳେ ଅନୌପଚାରିକ ସାମାଜିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଦୂର କରିପାରେ ନାହିଁ।

ଗ. ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ନେତୃତ୍ୱ ନେଟୱର୍କ, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ, ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ସମର୍ଥନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସମୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ କମ୍ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ଦାବି ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ ଗଠନରେ ଜାତିଗତ ଗଠନ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚାର ବିଷୟ ହୋଇଥାଏ।

ଘ. ନେତୃତ୍ୱ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ

ଜାତିଭିତ୍ତିକ ନେଟୱର୍କ ରାଜନୈତିକ ନେତାଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। କେତେକ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ ସମୟରେ ଭୋଟରମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି।

ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗତ ନେଟୱର୍କର ପ୍ରଭାବ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟିରେ ବାଧା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଙ. ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତି ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର। ଜମି ମାଲିକାନା, କୃଷି ବଜାର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବ୍ୟବସାୟିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଋଣ ସୁବିଧା ପ୍ରତି ପ୍ରବେଶ କେତେକ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ କରିପାରେ।

ଯେଉଁଠାରେ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହା ବିଦ୍ୟମାନ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସମାନତାକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

ଚ. ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ସଂଗଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ସଂରକ୍ଷଣ, କୃଷି ନୀତି, ଶିକ୍ଷାଗତ ସୁଯୋଗ, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ସମ୍ପର୍କରେ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି।

ଏପରି ସଂଗଠନ କେବଳ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଆର୍ଥିକ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ରଖୁଥିବା ସମୁଦାୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ବା ସଂରକ୍ଷଣ ବର୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।

୭. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ରାଜନୀତି

ସମସାମୟିକ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି କେତେକ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଜମି ମାଲିକାନା ରଖିଥିବା ସମୁଦାୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷଣ ଦାବି।

ଉଦାହରଣ:

ଗୁଜରାଟର ପାଟିଦାର ଆନ୍ଦୋଳନ: ପାଟିଦାର ସମୁଦାୟର କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ଦାବି ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଜାଟ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ: ହରିୟାଣା ଓ ରାଜସ୍ଥାନ ପରି ରାଜ୍ୟରେ ଜାଟ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷଣ ବର୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦାବି କରିଛନ୍ତି।
ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମରାଠା ସଂରକ୍ଷଣ ଆନ୍ଦୋଳନ: ମରାଠା ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପଛୁଆପଣର ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଛନ୍ତି।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦର୍ଶାଏ। କୌଣସି ସମୁଦାୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଆର୍ଥିକ ବା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୁଦାୟର କେତେକ ବର୍ଗ ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗରେ ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି।

ଏପରି ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ପଛୁଆପଣର ଅର୍ଥ, ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାର ମାନଦଣ୍ଡ, ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅସମାନତା ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାତିର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିବାର ଅର୍ଥ ସେହି ସମୁଦାୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ନୁହେଁ। Taylor & Francis Online+1

୮. ସମସାମୟିକ ପରିଦୃଶ୍ୟ: ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ

ସମସାମୟିକ ଭାରତରେ ଜାତି ରାଜନୀତି କେବଳ ପୁରୁଣା ଉଚ୍ଚଜାତିଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଅବ୍ୟାହତତା ନୁହେଁ। OBC ଓ ଦଳିତ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଏବଂ ନୂତନ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟ ଯୋଗୁଁ ଏହା ଅଧିକ ଜଟିଳ ହୋଇଛି।

କ. OBC ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଉତ୍ଥାନ

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC) ଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ଗଠନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି। ପୂର୍ବରୁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାରେ ସୀମିତ ପ୍ରବେଶ ରଖୁଥିବା ସମୁଦାୟମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସରକାର ଗଠନରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି।

ମଣ୍ଡଳ କମିଶନ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ୧୯୯୦ ଦଶକରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ OBC ସଂରକ୍ଷଣର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା।

ଖ. ଅଣ-ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ରାଜନୀତି

ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଧିକ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି ଯେ OBC ଓ SC ପରି ବ୍ୟାପକ ବର୍ଗୀକରଣ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଜାତି ରହିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଆଶା ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

କେତେକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଏହି ବ୍ୟାପକ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ବା କମ୍ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଜାତିଭିତ୍ତିକ ନିର୍ବାଚନୀ ମେଣ୍ଟକୁ ଅଧିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ କରିଛି। Carnegie Endowment+1

ଗ. କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ

କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟର ନିରନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱର ଏକ ଉଦାହରଣ। ଲିଙ୍ଗାୟତ ଓ ଭୋକ୍କାଲିଗା ସମୁଦାୟ ରାଜ୍ୟରେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରହିଆସିଛନ୍ତି। ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗ, ଦଳିତ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବାର ପ୍ରୟାସ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

୨୦୨୫ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧ୍ୟୟନ ୨୦୨୪ ପରବର୍ତ୍ତୀ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛି। ଏଥିରେ ବିଜେପି, ଜନତା ଦଳ (ସେକ୍ୟୁଲାର) ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ମେଣ୍ଟର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ସହିତ କଂଗ୍ରେସର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ AHINDA ସଂଗଠନ—ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ, ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଓ ଦଳିତ—ର ଭୂମିକା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ଜାତିଗତ ସଂଗଠନ, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ନୀତି ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତା ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି। Taylor & Francis Online

ଘ. ୨୦୨୪ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଜାତି

୨୦୨୪ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଜାତିର ନିରନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ ସାମାଜିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

ଗିଲ୍ସ ଭର୍ନିୟର୍ସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୨୦୨୫ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଗବେଷଣାରେ NDA ଓ INDIA ମେଣ୍ଟର ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତିରେ ଜାତି ଓ ସାମାଜିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି କିପରି ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସୀମାବଦ୍ଧତା, ଧନର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ କେତେକ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଳ୍ପ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। Summer 2025

ଙ. ପାରମ୍ପରିକ ଜାତିଗତ ମେଣ୍ଟର ବିଭାଜନ

ସମସାମୟିକ ଜାତି ରାଜନୀତିରେ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ବର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ବିଭିନ୍ନ OBC ଓ ଦଳିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ସୁବିଧା ଓ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନ ଆଶା ରହିପାରେ।

ତେଣୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାପକ ଜାତିଗତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର ନକରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଅଣ-ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି। Carnegie Endowment

୯. ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ଓ ଜାତିଭିତ୍ତିକ କ୍ଷମତା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବକୁ ରୋକିବା ସହିତ ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି।

ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ	ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪	ଆଇନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫	ଜାତି ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ କେତେକ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବରେ ଅନୁମୋଦିତ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୭	ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୪୬	ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ, ବିଶେଷକରି SC ଓ ST ଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ବିକାଶ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୦	ଲୋକସଭାରେ SC ଓ ST ଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୨	ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ SC ଓ ST ଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୮	ଜାତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଆୟୋଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୮B	ଜାତୀୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଆୟୋଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୪୦	ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସନ୍ଧାନ ପାଇଁ ଏକ କମିଶନ ନିଯୁକ୍ତିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଐତିହାସିକ ବହିଷ୍କାର ଓ ସୁଯୋଗର ଅସମାନ ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରେ। ଏହା ସହିତ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ। Ministry of External Affairs, India+1

୧୦. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗତ କ୍ଷମତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ

କ. ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ

ଯେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତା କେତେକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିଗତ ନେଟୱର୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ହାସଲ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।

ଖ. ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା

ଜମି, ସମ୍ପତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବକୁ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

ଗ. ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ

ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗତ ପଦାନୁକ୍ରମ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଥା, ସାମାଜିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଓ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହିଂସାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।

ଘ. ସଂରକ୍ଷଣ ସୁବିଧାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ

ବ୍ୟାପକ ସଂରକ୍ଷଣ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟଙ୍କ ପାଖରେ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାମୂଳକ ନୀତିର ସୁବିଧା ସମାନ ଭାବରେ ପହଞ୍ଚୁଛି କି ନାହିଁ, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ରହିଛି। ଏହା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅସମାନତା ପ୍ରତି ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବାର ଦାବିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛି।

ଙ. ରାଜନୈତିକ ବିଭାଜନ

ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରିଚୟଭିତ୍ତିକ ମେରୁକରଣକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ସହଯୋଗକୁ କଷ୍ଟକର କରିପାରେ।

ଚ. ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା

ଜାତିଭିତ୍ତିକ କ୍ଷମତା ଗଠନ ବିବାହ, ମହିଳାଙ୍କ ଗତିଶୀଳତା, ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଉପରେ ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

ଛ. ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବାହାରେ ଅନୌପଚାରିକ କ୍ଷମତା

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଔପଚାରିକ ସମାନତା ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତତା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୌପଚାରିକ ସାମାଜିକ କ୍ଷମତା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନେଟୱର୍କ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ବାସ୍ତବ ପ୍ରୟୋଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

୧୧. ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ରାଜନୀତିର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସ୍ୱରୂପ

ସମୟକ୍ରମେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିର ରାଜନୀତିରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି।

ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି	ସମସାମୟିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି
ଜମି ମାଲିକାନା ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ପ୍ରଭାବ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା।	ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟବସାୟ, ଗଣମାଧ୍ୟମ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୈତିକ ନେଟୱର୍କ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବର ଆଧାର।
ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଅଧ୍ୟୟନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରାମ ସ୍ତରରେ ସୀମିତ।	ସ୍ଥାନୀୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଜାତିଗତ ପ୍ରଭାବ।
ପାରମ୍ପରିକ ସାମୁଦାୟିକ ନେତୃତ୍ୱ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା।	ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ, ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆ ଓ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଚାରର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର।
ବ୍ୟାପକ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ।	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତି ଓ ଉପଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନେଇ ଗଠିତ ମେଣ୍ଟ।
ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କର ସୀମିତ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।	OBC ଓ ଦଳିତଙ୍କ ବର୍ଦ୍ଧିତ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ଯଦିଓ ଅସମାନତା ରହିଛି।
ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ଥାନୀୟ ଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଭାବ।	ରାଜନୈତିକ ଦଳ, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନୀତିଗତ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ।

ଜାତି ରାଜନୀତିର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆଧୁନିକୀକରଣ ସହିତ ଜାତି କେବଳ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇନାହିଁ; ବରଂ ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଛି।

ଉପସଂହାର

ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ଭାରତର ସାମାଜିକ ଗଠନ, ଗ୍ରାମୀଣ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଗଢ଼ିବାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଆସିଛନ୍ତି। ଏମ୍. ଏନ୍. ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତି ଧାରଣା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ସଂଖ୍ୟାଗତ ଶକ୍ତି, ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ କିପରି ସ୍ଥାନୀୟ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗତ କ୍ଷମତାର ଧାରଣା ଏହି ପ୍ରଭାବ କିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପିଢ଼ି ମାଧ୍ୟମରେ ବଜାୟ ରହିପାରେ, ତାହା ବୁଝିବାରେ ସହାୟତା କରେ।

ସମସାମୟିକ ଭାରତରେ ଜାତି ରାଜନୀତିରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଛି। OBC, ଦଳିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ପୁରୁଣା ସ୍ୱରୂପକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଛି। ତଥାପି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଜାତିଗତ ନେଟୱର୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ, ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସୁଛି।

ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସାମାଜିକ ବା ଆର୍ଥିକ ଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ଏକଚାଟିଆ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ରୋକିବା। ଏକ ଅଧିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ସମାନ ସୁଯୋଗ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବର ହ୍ରାସ ଆବଶ୍ୟକ।