ଉପକ୍ରମ

ଜାତି ଭାରତର ସାମାଜିକ ଗଠନ ଏବଂ ସାମୂହିକ ପରିଚୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ରୂପେ ରହିଆସିଛି। ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଏହା ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ବିବାହ, ବୃତ୍ତି, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା, ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ଏବଂ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ଯଦିଓ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତାର ନିଶ୍ଚିତତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି ଏବଂ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରିଛି, ତଥାପି ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତିର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜାତିର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି।

ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଜାତି କେବଳ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସାମୂହିକ ପରିଚୟର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ। ଲୋକମାନେ ନିଜ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ସୁରକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିର ସୁବିଧା ଏବଂ ଭେଦଭାବ ବିରୋଧରେ ସାମୂହିକ ସଂଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ଉଭୟ ଐତିହାସିକ ଓ ସମସାମୟିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି।

୧. ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ଅର୍ଥ

ଜାତିଗତ ପରିଚୟ କହିଲେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତି ବା ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ନିଜକୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ମନେ କରିବାର ଭାବନା ଏବଂ ସେହି ସମ୍ପର୍କରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାକୁ ବୁଝାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ପରିଚୟ ଜନ୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏବଂ ଏହା ସାମୂହିକ ଇତିହାସ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ପରମ୍ପରା, ବିବାହ ପ୍ରଥା ଓ ସାମୂହିକ ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ।

ଜାତିଗତ ପରିଚୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଧାରଣା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:

• ବର୍ଣ୍ଣ: କେତେକ ହିନ୍ଦୁ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚାରୋଟି ବ୍ୟାପକ ବିଭାଗ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର। ଏହା ଏକ ଆଦର୍ଶଗତ ବର୍ଗୀକରଣ ଏବଂ ଭାରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାତିଗତ ଗଠନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ।
• ଜାତି (Jati): ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନେକ ଜନ୍ମଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ସମୁଦାୟ। ଏହି ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜସ୍ୱ ନାମ, ପରମ୍ପରା, ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ରହିଛି।

ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅପେକ୍ଷା ଜାତି ବା ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଅଧିକ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ସମୟରେ ଜାତିର ସ୍ୱରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ସ୍ଥିର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। Cambridge University Press+1

୨. ଏକ ପରିଚୟ ଭାବରେ ଜାତିର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

ଭାରତରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ବିକାଶ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଐତିହାସିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଫଳ। ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି।

କ. ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଯୁଗ

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ବର୍ଣ୍ଣ, ବୃତ୍ତି, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସଦସ୍ୟତା ସାମାଜିକ ବର୍ଗୀକରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିଲା। ସମୟକ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ନିଜସ୍ୱ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରୀକରଣ ରହିଥିଲା। ତେବେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ସମାନ ନଥିଲା।

ଖ. ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଯୁଗ

ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜ୍ୟ, କୃଷି ସମ୍ପର୍କ, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ବୃତ୍ତିଭିତ୍ତିକ ସମୁଦାୟ ଏବଂ ଭକ୍ତି ଓ ସୂଫୀ ପରମ୍ପରା ଜାତି ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। କେତେକ ଧାର୍ମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବକୁ ସମାଲୋଚନା କରି ଭକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମାନତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ତଥାପି ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣ ଜାରି ରହିଥିଲା।

ଗ. ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗ

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଜନଗଣନା, ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ, ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ଆଧୁନିକ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଦାବିର ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥିଲେ।

ତେବେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଶୂନ୍ୟରୁ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିଲା। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ରହିଥିବା ସାମାଜିକ ଗଠନ ସହିତ ଅନ୍ତଃକ୍ରିୟା କରିଥିଲା ଏବଂ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନୂତନ ରୂପ ଦେଇଥିଲା। Cambridge University Press+1

ଘ. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁଗ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାର ଏକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନିର୍ବାଚନ, ସଂରକ୍ଷଣ, ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦାବି କରିବାର ନୂତନ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା।

ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ନାଗରିକତା, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସମ୍ମାନ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସହିତ ଅଧିକ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲା।

୩. ଭାରତରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ

କ. ସାମାଜିକ ପରିଚୟ

ଜାତି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୁଦାୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ରହିବାର ଭାବନା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ, ବିବାହ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜାତି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦୈନନ୍ଦିନ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଖ. ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ

ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ସମୁଦାୟ ନିଜସ୍ୱ ପରମ୍ପରା, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ମୌଖିକ ଇତିହାସ, ସାମୁଦାୟିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଥାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସାମୂହିକ ପରିଚୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ। ତେବେ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟକୁ ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବ ବା ବୈଷମ୍ୟର ଯଥାର୍ଥତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଗ. ଆର୍ଥିକ ପରିଚୟ

ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଜାତିର ସମ୍ପର୍କ ବୃତ୍ତି, ଜମିର ଅଧିକାର, ଶ୍ରମ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଆର୍ଥିକ ସୁଯୋଗ ସହିତ ରହିଥିଲା। ଯଦିଓ ବୃତ୍ତିଗତ ଗତିଶୀଳତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ତଥାପି ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତା ସମ୍ବଳ, ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ଓ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ଘ. ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଭାରତରେ ଜାତି ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନସମର୍ଥନ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଛି। ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଦାବି, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ନୀତିକୁ ଆଧାର କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିଥାନ୍ତି।

ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ କ୍ଷମତାରୁ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଜର ଦାବି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି। ତେଣୁ ଜାତିର ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣରୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟକୁ ରୂପାନ୍ତର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନର ବିଷୟ ହୋଇଛି। Annual Reviews+1

ଙ. ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରତିରୋଧଭିତ୍ତିକ ପରିଚୟ

ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର ଓ ଭେଦଭାବର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସମ୍ମାନ, ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତି ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ମାଧ୍ୟମ ହୋଇପାରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଦଳିତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଶୋଷଣକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଏବଂ ସମାନ ନାଗରିକତା ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ସାମୂହିକ ପରିଚୟକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଛି।

ଚ. ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ପରିଚୟ

ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ, ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି, କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ନୀତି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC) ପରି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ବର୍ଗୀକରଣର ଆଇନଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମୁଦାୟମାନେ ନିଜ ସାମୂହିକ ପରିଚୟକୁ କିପରି ବୁଝନ୍ତି ଓ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। DOI+1

୪. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି

ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀକୁ ବୁଝିବାରେ ଜାତି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ। ଏହା ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ନିର୍ବାଚନୀ ସମର୍ଥନ, ନେତୃତ୍ୱ ଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

1. ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ: ଜାତି ସମୁଦାୟମାନେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସ୍ୱୀକୃତି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ସୁବିଧା ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

2. ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତି: ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ, ମେଣ୍ଟ ଗଠନ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ରଣନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଜାତିଗତ ଗଠନ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି। ତେବେ ମତଦାନ ବ୍ୟବହାର କେବଳ ଜାତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ, ଅଞ୍ଚଳ, ଲିଙ୍ଗ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ।

3. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାର ଓ ପ୍ରଶାସନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛି।

4. ପଛୁଆ ବର୍ଗର ରାଜନୀତିର ବିକାଶ: ବିଶେଷକରି ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଦଶକଗୁଡ଼ିକରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (OBC) ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଦାବିଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏବଂ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ଆଲୋଚନାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

5. ଦଳିତ ରାଜନୈତିକ ଚେତନା: ଦଳିତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ସମ୍ମାନ, ସମାନତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଦାବି କରିଛନ୍ତି।

6. ସାମୁଦାୟିକ ଦାବି: ସଂରକ୍ଷଣ ବର୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି, ପଛୁଆପଣର ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ପାଇଁ ଦାବି ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।

୫. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମାଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି। ଜାତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଐତିହାସିକ ବଞ୍ଚନାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତାମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ	ଗୁରୁତ୍ୱ
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୪	ଆଇନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୫	ଜାତି ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ କେତେକ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୬	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାବେ ଅନୁମୋଦିତ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୭	ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ କରେ ଏବଂ ଏହାର ଯେକୌଣସି ରୂପର ପ୍ରଚଳନକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୪୬	ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ, ବିଶେଷକରି SC ଓ ST ଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ବିକାଶ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଶୋଷଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୦	ଲୋକସଭାରେ SC ଓ ST ଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୨	ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାରେ SC ଓ ST ଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୮	ଜାତୀୟ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଆୟୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୩୮B	ଜାତୀୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଆୟୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୪୧	ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୩୪୨A	ସାମାଜିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଭାବରେ ପଛୁଆ ବର୍ଗର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଏ ନାହିଁ। ବରଂ ଏହା ଐତିହାସିକ ବଞ୍ଚନା ଦୂର କରିବା ଓ ବାସ୍ତବ ସମାନତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

୬. ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ସକାରାତ୍ମକ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦିଗ

ଯେତେବେଳେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟକୁ ସମାନତା ଓ ସାମୂହିକ ସଶକ୍ତିକରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାର କେତେକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାମାଜିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

• ସାମୂହିକ ସଂଗଠନ: ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ସମସ୍ୟା ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ କରିପାରେ।
• ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଐତିହାସିକ ଭାବରେ କ୍ଷମତାରୁ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୁଯୋଗ ଦେଇପାରେ।
• ସାମାଜିକ ସଚେତନତା: ଭେଦଭାବ, ଅସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।
• ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତି: ସାମୁଦାୟିକ ଇତିହାସ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାର ସଂରକ୍ଷଣରେ ସହାୟତା କରିପାରେ।
• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।
• ସାମୂହିକ ସଶକ୍ତିକରଣ: ସମ୍ମାନ, ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସମର୍ଥନ କରିପାରେ।

୭. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଆହ୍ୱାନ

ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱରେ ଭୂମିକା ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଅନେକ ଗୁରୁତର ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

କ. ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ

ଜାତି ଆଧାରରେ ଭେଦଭାବ ସାମାଜିକ ସମାନତା ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରେ। ଏହା ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ବାସଗୃହ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରେ।

ଖ. ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାର

ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଥା ଓ ସାମାଜିକ ବହିଷ୍କାରର ଅବ୍ୟାହତତା ସମ୍ବିଧାନର ସମାନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ବିପରୀତ।

ଗ. ଜାତିଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ ମେରୁକରଣ

ଜାତି ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ କେତେକ ସମୟରେ ସାମାଜିକ ବିଭାଜନକୁ ତୀବ୍ର କରିପାରେ, ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସାମୁଦାୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

ଘ. ଜାତିଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଅସମାନତା

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ସମୁଦାୟ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାନ ନୁହେଁ। ଶ୍ରେଣୀ, ଲିଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷା, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମ୍ବଳର ଉପଲବ୍ଧତା ଆଧାରରେ ଗୋଟିଏ ଜାତି ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ଙ. ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା

ଜାତି ଓ ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ବିଶେଷକରି ବିବାହ, ମହିଳାଙ୍କ ପସନ୍ଦ, ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜାତିଭିତ୍ତିକ ହିଂସାର ଲିଙ୍ଗଗତ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ।

ଚ. ସାମାଜିକ ସ୍ତରୀକରଣର ଅବ୍ୟାହତତା

ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଆଧାର ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପାରମ୍ପରିକ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବ ଓ ବହିଷ୍କାର ଜାରି ରହିପାରେ। କେବଳ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଆପେଆପେ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ।

୮. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଭାରତରେ ଅନେକ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବକୁ ବିରୋଧ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅବଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି।

• ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ ଓ ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ: ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଭେଦଭାବକୁ ବିରୋଧ କରି ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତାର ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ।
• ଡକ୍ଟର ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର: ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ, ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିନାଶ ପାଇଁ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
• ପେରିୟାର ଇ. ଭି. ରାମାସାମୀ: ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇ ଜାତିଗତ ପଦାନୁକ୍ରମ ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
• ଦଳିତ ଆନ୍ଦୋଳନ: ସମ୍ମାନ, ସମାନତା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଶୋଷିତ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିଛି।
• ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଆନ୍ଦୋଳନ: ଶିକ୍ଷା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତା ଦାବି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟକୁ ସଂଗଠିତ କରିଛି।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ କେବଳ ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ସାମାଜିକ ଐତିହ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଭେଦଭାବକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି।

୯. ସମସାମୟିକ ଭାରତରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା

ସହରୀକରଣ, ଶିଳ୍ପାୟନ, ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରବାସ ଓ ବୈଷୟିକ ବିକାଶ ସତ୍ତ୍ୱେ ଜାତି ସମସାମୟିକ ଭାରତରେ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ରହିଛି। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ, ସମୁଦାୟ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଆଜି ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ:

1. ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।

2. ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ସହାୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା।

3. ବିବାହ ଓ ପାରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ।

4. ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଜାଲ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସଂଗଠନ।

5. ଶିକ୍ଷା ଓ ନିଯୁକ୍ତିର ସୁଯୋଗ।

6. ସମ୍ମାନ ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ।

7. ଜାତିଭିତ୍ତିକ ଜନଗଣନା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନା।

ଜାତିର ନିରନ୍ତର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନାହିଁ। ବରଂ ଜାତି ଆଧୁନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହିତ ଖାପଖୁଆଇ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରିଛି। ତେଣୁ ସମସାମୟିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଜାତିକୁ ଏକ ସାମାଜିକ ଗଠନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ—ଉଭୟ ରୂପରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ। OUP Academic+2

ଉପସଂହାର

ଭାରତରେ ଏକ ପରିଚୟ ଭାବରେ ଜାତି ଏକ ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହାର ଗଠନ ଇତିହାସ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତି ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି। ଏହା ସାମୁଦାୟିକ ସମ୍ପୃକ୍ତି, ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଆଧାର ହୋଇପାରେ, ବିଶେଷକରି ସମ୍ମାନ ଓ ସମାନତା ଦାବି କରୁଥିବା ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସାମାଜିକ ପଦାନୁକ୍ରମ, ଭେଦଭାବ ଓ ବହିଷ୍କାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସାମାଜିକ ବିଭାଜନ ଓ ଅସମାନତାକୁ ମଧ୍ୟ ବଜାୟ ରଖିପାରେ।

ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କେବଳ ଜାତିଗତ ପରିଚୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଜାତି ସହିତ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ଅସମାନ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା। ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଏପରି ଏକ ସମାଜର ପରିକଳ୍ପନା କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାତି ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାନ ନାଗରିକତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସୁଯୋଗ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ।