୧. ଅର୍ଥ ଓ ଧାରଣା

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମନୋଭାବ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ପରିଚୟ, ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା, ଇତିହାସ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ଓ ଆନୁଗତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ଦାବି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତି, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ସମାନ ବିକାଶ ଏବଂ କେତେକ ଚରମ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାର ଦାବି ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ।

ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ବିକାଶ ଦେଶର ଅସାଧାରଣ ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଐତିହାସିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିବିଧତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ନିଜସ୍ୱ ପରିଚୟ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତି, ସଂଘୀୟ ସମ୍ପର୍କ ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଅବଶ୍ୟ ଦେଶରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ। ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂଘରୁ ଅଲଗା ହେବାର ଦାବି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଧାରଣା।

୨. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ସାଧନାତ୍ମକ ଓ ଧାରଣାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝାଯାଇପାରେ।

କ. ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ, ଜଳବାୟୁ, ପରିବେଶ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସୀମା ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଖ. ସାଂସ୍କୃତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ସମାନ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା, ସାହିତ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୁଏ।

ଗ. ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଅସମାନ ବିକାଶ, ସମ୍ପଦର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ, ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ, ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ ସରକାରୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରେ।

ଘ. ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ହେଉଛି ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ରାଜନୈତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଅଧିକାର ଦାବି କରନ୍ତି।

ଙ. ସମାଜବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ସାମୂହିକ ପରିଚୟ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଓ ଭେଦଭାବର ଅନୁଭୂତି ଆଞ୍ଚଳିକ ଆତ୍ମୀୟତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ଘଟଣା, ଯେଉଁଥିରେ ଭୌଗୋଳିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଉପାଦାନ ରହିଛି।

୩. ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ

ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନା ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଔପନିବେଶିକ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱରୂପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା।

କ. ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ

• ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିଚୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନାର ବିକାଶ କରିଥିଲା।
• ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରଶାସନ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧାରରେ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ କରିଥିଲା।
• ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ଦାବି ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ଥିଲା।
• ୧୯୨୦ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ନିଜର ପ୍ରାଦେଶିକ କମିଟିଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଭାବରେ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା।

ଖ. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ

• ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ପରେ ଜାତୀୟ ଏକତା ସହିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିବା ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ହୋଇଥିଲା।
• ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ଫଜଲ ଅଲ୍ଲୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆୟୋଗ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।
• ୧୯୫୬ ମସିହାର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ଆଧାରରେ ଭାରତର ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଗଠନର ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା।
• ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି, ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦାବି ଆଧାରରେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ହୋଇଥିଲା।

ଗ. ସମକାଳୀନ ସମୟ

• ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
• ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକାକୁ ବଢ଼ାଇଲା।
• ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ବିଶେଷ ବିକାଶ, ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନର ଦାବି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି।
• ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଆଲୋଚନାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହୋଇଛି।

୪. ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ

କ. ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା

ଭାଷା ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଧାର। ଲୋକମାନେ ନିଜ ଭାଷାକୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାନ୍ତି।

୧୯୫୩ ମସିହାରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଓ ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଏହାର ଉଦାହରଣ।

ଖ. ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିଚୟ

ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ପରମ୍ପରା, ରୀତିନୀତି, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଚେତନାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।

ଗ. ଅସମାନ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ

ଶିଳ୍ପାୟନ, ଭିତ୍ତିଭୂମି, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସରକାରୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଘ. ଭୌଗୋଳିକ କାରଣ

ଭୂପୃଷ୍ଠ, ଜଳବାୟୁ, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ, ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତିର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁଯୋଗ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଙ. ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଅବହେଳା

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଶାସନରେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମିଳୁନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିପାରେ।

ଚ. ଐତିହାସିକ ଅସନ୍ତୋଷ

ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ପ୍ରଶାସନିକ ଭେଦଭାବ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅବହେଳାର ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିପାରେ।

ଛ. ସମ୍ପଦ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା

ନଦୀଜଳ, ଜମି, ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ, ଜଙ୍ଗଲ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସରକାରୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶକୁ ନେଇ ବିବାଦ ଆଞ୍ଚଳିକ ଉତ୍ତେଜନା ବଢ଼ାଇପାରେ।

ଜ. ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ନେତୃତ୍ୱ

ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ନେତାମାନେ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ, ବିକାଶ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତିର ଦାବି ଆଧାରରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରନ୍ତି।

୫. ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ପ୍ରକାର

ପ୍ରକାର	ଅର୍ଥ	ଭାରତୀୟ ଉଦାହରଣ
ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ସୁରକ୍ଷା	ଆଞ୍ଚଳିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା
ଭାଷାଗତ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ଭାଷା ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ	ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଓ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ
ଅର୍ଥନୈତିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ସମ୍ପଦ ଓ ବିକାଶର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନର ଦାବି	ବିଦର୍ଭ ଓ ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡର ବିକାଶ ଦାବି
ରାଜନୈତିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି	ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବିକାଶ
ସ୍ୱାୟତ୍ତତାଭିତ୍ତିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ଅଧିକ ପ୍ରଶାସନିକ ବା ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବି	ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳର କେତେକ ଦାବି
ରାଜ୍ୟ ଗଠନଭିତ୍ତିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି	୨୦୧୪ରେ ତେଲେଙ୍ଗାନା ଗଠନ
ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ	ଭାରତୀୟ ସଂଘରୁ ଅଲଗା ହେବାର ଦାବି	କେତେକ ଐତିହାସିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ

ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପରସ୍ପର ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଭାଷାଗତ ପରିଚୟ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଇପାରେ।

୬. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଓ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ଭାରତରେ ଏକ ସଂଘୀୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯେଉଁଥିରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ବ୍ୟବହାରିକ ରୂପକୁ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତାକୁ ସମାହିତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।

• ଧାରା ୧: ଭାରତକୁ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଏକ ସଂଘ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
• ଧାରା ୩: ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଓ ବିଦ୍ୟମାନ ରାଜ୍ୟର ସୀମା, କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଓ ନାମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର କ୍ଷମତା ସଂସଦକୁ ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
• ସପ୍ତମ ଅନୁସୂଚୀ: କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ବଣ୍ଟନ କରିଛି।
• ଧାରା ୩୭୧ ରୁ ୩୭୧J: କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
• ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଅନୁସୂଚୀ: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁସୂଚିତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଜନଜାତି ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
• ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ପରିଷଦ (ଧାରା ୨୬୩): କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ଓ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଓ ଆଲୋଚନାଭିତ୍ତିକ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି। ଜାତୀୟ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇଛି।

୭. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ

ଭାରତରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।

ରାଜ୍ୟ ବା ଘଟଣା	ବର୍ଷ	ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର
ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ	୧୯୫୩	ତେଲୁଗୁ ଭାଷାଭାଷୀ ରାଜ୍ୟର ଦାବି
ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ	୧୯୫୬	ଭାଷାଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପୁନର୍ଗଠନ
ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ	୧୯୬୦	ଭାଷାଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ
ହରିୟାଣା	୧୯୬୬	ଭାଷାଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପୁନର୍ଗଠନ
ମେଘାଳୟ, ମଣିପୁର ଓ ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟର ମାନ୍ୟତା ପାଇଲେ	୧୯୭୨	ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାବି
ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଛତିଶଗଡ଼	୨୦୦୦	ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଓ ବିକାଶର ଦାବି
ତେଲେଙ୍ଗାନା	୨୦୧୪	ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ବିକାଶର ଦାବି

ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ କରାଯାଇପାରେ। ତଥାପି, ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା ଓ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦ ସ୍ୱତଃ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

୮. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ

ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଂସ୍ଥାନିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଏହି ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ବା ଅଞ୍ଚଳର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ବାଚନୀ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଭାଗ ନିଅନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ:

• ତାମିଲନାଡୁର ଦ୍ରାବିଡ଼ ମୁନେତ୍ର କଳଗମ୍ (DMK) ଓ ଅଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଆନ୍ନା ଦ୍ରାବିଡ଼ ମୁନେତ୍ର କଳଗମ୍ (AIADMK)।
• ଓଡ଼ିଶାର ବିଜୁ ଜନତା ଦଳ (BJD)।
• ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ତେଲୁଗୁ ଦେଶମ ପାର୍ଟି (TDP)।
• ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଅଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ (AITC)।
• ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ମୁକ୍ତି ମୋର୍ଚ୍ଚା (JMM)।
• ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ସମାଜବାଦୀ ପାର୍ଟି (SP)।

ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟ:

1. ବିଧାନସଭା ଓ ସଂସଦରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିବା।

2. ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ପାଇଁ ଦାବି ଉଠାଇବା।

3. ମେଣ୍ଟ ଗଠନ ଓ ଜାତୀୟ ସରକାର ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା।

4. ଅଞ୍ଚଳଭିତ୍ତିକ ବିକାଶ ସମସ୍ୟାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା।

5. ଜାତୀୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଉନଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦେବା।

ତଥାପି, ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ନୁହନ୍ତି। ଅନେକ ଦଳ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରନ୍ତି।

୯. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ସକାରାତ୍ମକ ଅବଦାନ

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସଂଘବାଦ ପାଇଁ ଅନେକ ସକାରାତ୍ମକ ଅବଦାନ ରଖିଥାଏ।

କ. ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା: ଏହା ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା, ପରମ୍ପରା, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

ଖ. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଉନଥିବା ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଏହା ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱର ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଗ. ସଂଘବାଦର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବି କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

ଘ. ସନ୍ତୁଳିତ ବିକାଶ: ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଅବହେଳିତ ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ୟାକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣି ସମ୍ପଦର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଦାବି କରେ।

ଙ. ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

ଚ. ପ୍ରଶାସନିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ: ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ବା ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବି ସ୍ଥାନୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।

୧୦. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ନକାରାତ୍ମକ ପରିଣାମ

ଯେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ବହିଷ୍କାର, ଶତ୍ରୁତା ବା ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

କ. ଜାତୀୟ ଏକତା ପ୍ରତି ବିପଦ: ଚରମ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜାତୀୟ ଏକତା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଅଖଣ୍ଡତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିପାରେ।

ଖ. ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ବିବାଦ: ନଦୀଜଳ, ସୀମା, ସମ୍ପଦ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ନେଇ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

ଗ. ଆଞ୍ଚଳିକ ଭେଦଭାବ: ଅତ୍ୟଧିକ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଘ. ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ: ରାଜନୈତିକ ନେତାମାନେ ପ୍ରକୃତ ବିକାଶ ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିର୍ବାଚନୀ ଲାଭ ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାବନାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି।

ଙ. ପ୍ରବାସୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସମାନ ବ୍ୟବହାର: ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି, ବସବାସ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ବିରୋଧ କରାଯାଇପାରେ।

ଚ. ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା: ନିରନ୍ତର ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବି ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ବା ହିଂସାତ୍ମକ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

୧୧. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ ଅବଶ୍ୟ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି। ଭାରତ ଏକ ବହୁଳତାବାଦୀ ସମାଜ, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଅନେକ ପରିଚୟ ରହିଛି—ଆଞ୍ଚଳିକ, ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଜାତୀୟ।

ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ପରିଚୟକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଧାରଣା ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଜାତୀୟ ଏକତା ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ବରଂ ସମାନତା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର, ସଂଘୀୟ ସହଯୋଗ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବିବିଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଯେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷା ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଗଠନମୂଳକ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।

୧୨. ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦର ସମାଧାନ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ

1. ସରକାରୀ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ ମାଧ୍ୟମରେ ସନ୍ତୁଳିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ କରିବା।

2. ସହଯୋଗମୂଳକ ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ସଂଘବାଦକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

3. ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

4. ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତଶାସନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

5. ଆଞ୍ଚଳିକ ବେକାରୀ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଅଭାବ ଦୂର କରିବା।

6. ଜଳ, ସୀମା ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିବାଦରେ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ବୃଦ୍ଧି କରିବା।

7. ଯଥାର୍ଥ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

8. ଆଞ୍ଚଳିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆଧାରରେ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବକୁ ରୋକିବା।

9. ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା।

10. ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବିକୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଧାନ କରିବା।

୧୩. ଉପସଂହାର

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏକ ଜଟିଳ ଓ ବହୁମୁଖୀ ଘଟଣା। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଐତିହାସିକ, ଭୌଗୋଳିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟରୁ ହୋଇଥାଏ। ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ, ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବିକାଶ, ସଂଘବାଦର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବିସ୍ତାରରେ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି।

ଆଞ୍ଚଳିକତାବାଦକୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦେଶବିରୋଧୀ ବୋଲି ବିବେଚନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହାର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଗଠନମୂଳକ ରୂପ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ବହିଷ୍କାରମୂଳକ, ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜାତୀୟ ଏକତା ପାଇଁ ଗୁରୁତର ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମ୍ବିଧାନିକତା, ସମାନତା, ସଂଘୀୟ ସହଯୋଗ ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ ମଧ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଦେବା।