ଉପକ୍ରମ

ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ବିଧାନିକ ତଥା ରାଜନୈତିକ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ। ଭାରତ ପରି ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ଥିବା ଦେଶରେ ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ଯେପରି କୌଣସି ଭେଦଭାବ, ଅସମାନ ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରର ଉଲ୍ଲଂଘନ ନହୁଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତାର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଛି। ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷରେ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ଓ 26 ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥା ସାମୂହିକ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14, 15 ଓ 16 ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା, ଭେଦଭାବ ବିରୋଧୀ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି।

ଏହିପରି ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ: ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ସେତେବେଳେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା କେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇପାରିବ?

ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରୁ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଦ୍ ଦେବା ନୁହେଁ; ବରଂ ରାଜ୍ୟ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

1. ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପର୍କର ଅର୍ଥ

ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସରକାରୀ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ସୂଚାଏ।

ରାଜନୈତିକ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ସାଧାରଣତଃ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ମଡେଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଏ।

କ. ଧର୍ମତାନ୍ତ୍ରିକ ମଡେଲ୍

ଧର୍ମତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଧାର୍ମିକ କ୍ଷମତା ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ରହେ। ରାଜ୍ୟର ନୀତି ଓ ଆଇନ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇପାରେ। ଏପରି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ନାଗରିକଙ୍କ ସମାନତା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

ଖ. କଠୋର ପୃଥକୀକରଣ ମଡେଲ୍

ଏହି ମଡେଲ୍‌ରେ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ରାଜ୍ୟର ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ ରଖାଯାଏ। ରାଜ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ଧାର୍ମିକ ବିଷୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପରୁ ଦୂରେଇ ରହେ, ଯେତେବେଳେ ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆଇନର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଗ. ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନିକ ମଡେଲ୍

ଭାରତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ରାଜ୍ୟର କୌଣସି ସରକାରୀ ଧର୍ମ ନାହିଁ ଏବଂ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ତଥାପି, ରାଜ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।

ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନ ନାଗରିକତା, ରାଜ୍ୟର ନିରପେକ୍ଷତା ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଭାବରେ ଯଥାର୍ଥ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

2. ସମ୍ବିଧାନିକ ଢାଞ୍ଚା: ଧର୍ମ ଓ ସମାନତା

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତା ଉଭୟର ସୁରକ୍ଷା କରିଛି। ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିକାରକୁ ଅନ୍ୟଟିଠାରୁ ସ୍ୱତଃ ଉଚ୍ଚତର ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

କ. ସମାନତାର ଅଧିକାର

ସମାନତାର ଅଧିକାର ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି:

ଅନୁଚ୍ଛେଦ	ସମ୍ବିଧାନିକ ନିଶ୍ଚିତତା
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14	ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା ଓ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 15	ଧର୍ମ, ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ, ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଆଦି ଆଧାରରେ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 16	ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 17	ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ ଓ ଏହାର ଯେକୌଣସି ରୂପରେ ପ୍ରଚଳନ ନିଷେଧ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ ରାଜ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଆଧାର କରି ମନମୁଖୀ ଭାବରେ କାହାକୁ ସମାନ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା କିମ୍ବା ସାର୍ବଜନୀନ ସୁଯୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ।

ଖ. ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ରୁ 28 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ	ସମ୍ବିଧାନିକ ନିଶ୍ଚିତତା
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25	ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ, ପାଳନ ଓ ପ୍ରଚାରର ଅଧିକାର; ଏହା ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ଅଧୀନ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 26	ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ନିଜ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳନାର ଅଧିକାର।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 27	କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ବା ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯିବାରୁ ସୁରକ୍ଷା।
ଅନୁଚ୍ଛେଦ 28	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ଉପାସନାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ଓ 26ର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଯେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅସୀମିତ ନୁହେଁ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା, ନୈତିକତା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସମ୍ବିଧାନର ଭାଗ IIIର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନ। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 26 ମଧ୍ୟ ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା, ନୈତିକତା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅଧୀନ।

ଏହି କାରଣରୁ ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପକ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଗ. ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29 ଓ 30 ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ। ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କୁ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଂସ୍କୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନାର ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଛି।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା କେବଳ ରାଜ୍ୟର ନିରପେକ୍ଷତା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ସାମାଜିକ ବିବିଧତା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। Sci API+2

3. ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପର୍କର ସମାନତାର ଅଧିକାର ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ଭାରତରେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ସମାନତାର ଅଧିକାର ଉପରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ।

1. ଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା

ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମାନ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା, ସେ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ କିମ୍ବା ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଧର୍ମର ହୋଇଥାନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14 ଓ 15 ରାଜ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନମୁଖୀ ଭେଦଭାବ କରିବାରୁ ବାରଣ କରେ। ସାର୍ବଜନୀନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷମାନେ ଧାର୍ମିକ ପସନ୍ଦ ଅପେକ୍ଷା ସମ୍ବିଧାନିକ ନୀତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଭାବ: କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବାର ଆଧାର କେବଳ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

2. ଧାର୍ମିକ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 15 ଧର୍ମ ସମେତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବକୁ ନିଷେଧ କରିଛି। ଏହି ନୀତି ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଏବଂ ସମାନ ନାଗରିକତାର ସମ୍ବିଧାନିକ ଧାରଣାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ହୋଇଥିବା କାରଣରୁ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା କିମ୍ବା ସରକାରୀ ସୁବିଧାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ପ୍ରଭାବ: ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ନାଗରିକଙ୍କ ସମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସୁଯୋଗର ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।

3. ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସମାନତା

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 16 ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସୁଯୋଗର ସମାନତା ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି। କେବଳ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

ସମ୍ବିଧାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ କେତେକ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଇଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବିଧାନିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଧାରିତ, କୌଣସି ଧର୍ମକୁ ଅସୀମିତ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ଉପରେ ନୁହେଁ।

ପ୍ରଭାବ: ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଧାର୍ମିକ ପକ୍ଷପାତ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହେବା ଉଚିତ।

4. ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ

ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କୁ ନିଜର ବିଶ୍ୱାସ ପାଳନ କରିବାର ଅଧିକାର ଦିଏ। କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଯଦି ଭେଦଭାବ, ବହିଷ୍କାର କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ହନନ କରେ, ତେବେ ସେଥିରୁ ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷମାନେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କର ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। କେବଳ କୌଣସି ପ୍ରଥାକୁ ଧାର୍ମିକ ବୋଲି କହିଦେଲେ ତାହା ସ୍ୱତଃ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମୀକ୍ଷାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ।

ପ୍ରଭାବ: ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଢଙ୍ଗରେ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

5. ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଭେଦଭାବମୂଳକ ପ୍ରଥାର ଉଚ୍ଛେଦ

ସମ୍ବିଧାନ ରାଜ୍ୟକୁ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ସହିତ ଜଡ଼ିତ କେତେକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25(2) ରାଜ୍ୟକୁ ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଆର୍ଥିକ, ଆର୍ଥିକ ପରିଚାଳନା, ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ସୀମିତ କରିବା ଏବଂ ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା ଦେଇଛି। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 17 ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ କରିଛି।

ପ୍ରଭାବ: ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର, ବିଶେଷକରି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିଷେଧକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା ପ୍ରଥା ପାଇଁ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାକୁ ସାଧାରଣ ଯଥାର୍ଥତା ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।

6. ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା

ନାରୀଙ୍କ ଅଧିକାର, ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ, ବିବାହ, ଛାଡ଼ପତ୍ର, ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ଧାର୍ମିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଭଳି ବିଷୟରେ ଧର୍ମ ଓ ସମାନତାର ସମ୍ପର୍କ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରେ।

ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକରେ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରଖାଯିବ।

ତଥାପି, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଜଟିଳ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚା ଓ ତଥ୍ୟର ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରଭାବ: ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ମଧ୍ୟରେ ସତର୍କ ସମ୍ବିଧାନିକ ସନ୍ତୁଳନ ଆବଶ୍ୟକ।

7. ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା

ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନେ ସମାନ ନାଗରିକତା ସହିତ ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ପାଇଛନ୍ତି।

ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29 ଓ 30 ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କୁ ନିଜର ସଂସ୍କୃତିର ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ ଓ ପରିଚାଳନାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସମାନତା ନାମରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା ଲାଦିବାକୁ ରୋକିବାରେ ସହାୟକ।

ପ୍ରଭାବ: ସମାନତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ନୁହେଁ; ବରଂ ବୈଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

8. କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରାଥମିକତା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଜ୍ୟ ନିଜକୁ କୌଣସି ଏକ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ବିଶେଷାଧିକାର ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସରକାରୀ କ୍ଷମତାର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ତଥାପି, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ୱତଃ ଅସମ୍ବିଧାନିକ ନୁହେଁ। ଏହାର ବୈଧତା ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆଧାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ପ୍ରଭାବ: ରାଜ୍ୟ ବୈଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଅଯଥା ଧାର୍ମିକ ପକ୍ଷପାତ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।

4. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାୟିକ ରାୟ

ଧର୍ମ ଓ ସମାନତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାରେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଛି।

କ. କମିଶନର, ହିନ୍ଦୁ ରିଲିଜିଅସ୍ ଏଣ୍ଡାଉମେଣ୍ଟସ୍, ମାଦ୍ରାସ ବନାମ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥ ସ୍ୱାମୀୟାର, ଶିରୁର ମଠ (1954)

ଏହି ମାମଲା ସାଧାରଣତଃ ଶିରୁର ମଠ ମାମଲା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଥିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ଓ 26 ଅନୁସାରେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପରିସରକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ନ୍ୟାୟାଳୟ ଧାର୍ମିକ ବିଷୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଧାର୍ମିକ ବିଷୟର ସୁରକ୍ଷାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହିତ ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ରାୟ ଧାର୍ମିକ ବିଷୟ ଓ ଧର୍ମ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବିଧାନିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ଥାପନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

ଖ. ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟ ବନାମ ନରସୁ ଆପ୍ପା ମାଲି (1952)

ବମ୍ବେ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ବମ୍ବେ ହିନ୍ଦୁ ବହୁବିବାହ ନିବାରଣ ଆଇନ, 1946କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଥିବା ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତାର ସମ୍ପର୍କକୁ ବିଚାର କରିଥିଲେ।

ଏହି ରାୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଯେ ଅସଂହିତାବଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଆଇନ ପରି ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଆଧାରରେ ସମୀକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିବ କି ନାହିଁ, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ ଏଥିରେ ଉଠିଥିଲା। ଏହି ବିଷୟରେ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାରେ ବିବାଦ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ହୋଇ ରହିଛି।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ରାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ସମାନତାର ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଏ।

ଗ. ମହମ୍ମଦ ଅହମ୍ମଦ ଖାନ ବନାମ ଶାହ ବାନୋ ବେଗମ (1985)

ଏହି ମାମଲା ଜଣେ ଛାଡ଼ପତ୍ର ପାଇଥିବା ମୁସଲିମ ମହିଳାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା, 1973ର ଧାରା 125 ଅନୁସାରେ ଭରଣପୋଷଣ ପାଇବାର ଅଧିକାର ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଥିଲା।

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ମାମଲାର ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ଭରଣପୋଷଣ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରୟୋଗକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ଏହି ରାୟ ଲିଙ୍ଗଗତ ନ୍ୟାୟ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ସହିତ ସମାନ ସୁରକ୍ଷାର ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ବ୍ୟାପକ ଜାତୀୟ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ରାୟ ମହିଳାଙ୍କ ଅଧିକାର, ଭରଣପୋଷଣ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ କରିଥିଲା।

ଘ. ଶାୟରା ବାନୋ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (2017)

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ତତ୍କାଳ ତିନି ତଲାକ ପ୍ରଥା, ଯାହାକୁ ତଲାକ୍-ଏ-ବିଦ୍ଦତ୍ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ସମ୍ବିଧାନିକ ବୈଧତା ବିଚାର କରିଥିଲେ।

3:2 ବହୁମତରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏହି ପ୍ରଥାକୁ ରଦ୍ଦ କରିଥିଲେ। ନ୍ୟାୟାଧୀଶମାନଙ୍କ ଆଇନଗତ ଯୁକ୍ତିରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାମଲା ଲିଙ୍ଗଗତ ନ୍ୟାୟ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଲୋଚନାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ରାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର, ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରଥା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା। Sci API+2

ଙ. ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ୟଙ୍ଗ ଲୟର୍ସ ଆସୋସିଏସନ୍ ବନାମ କେରଳ ରାଜ୍ୟ (2018) — ସାବରିମାଳା ମାମଲା

ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ସାବରିମାଳା ମନ୍ଦିରରେ 10 ରୁ 50 ବର୍ଷ ବୟସର ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରତିବନ୍ଧକକୁ ବିଚାର କରିଥିଲେ।

4:1 ବହୁମତରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ମହିଳାଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦେଉଥିବା ଏହି ପ୍ରଥାକୁ ଅସମ୍ବିଧାନିକ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ବହୁମତ ରାୟରେ ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବିଚାର କରାଯାଇଥିଲା। ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଇନ୍ଦୁ ମାଲହୋତ୍ରା ଏକ ଭିନ୍ନମତ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ଆସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଷୟରେ ନ୍ୟାୟିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ସୀମା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହି ରାୟ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ଓ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନକୁ ନେଇ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆଲୋଚନାର ଆଧାର ହୋଇଥିଲା। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ଓ 26 ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟାପକ ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନ୍ୟାୟିକ ବିଚାର ଜାରି ରହିଛି। Supreme Court Observer+2

5. ସମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ସମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମ୍ବିଧାନର ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ନୀତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା। ଏଥିରେ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ, ନ୍ୟାୟ ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଧର୍ମ ଓ ସମାନତାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସମ୍ବିଧାନିକ ନୈତିକତା ଏହା ଯାଞ୍ଚ କରିବାର ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ ଯେ ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସହିତ ସମନ୍ୱିତ କି ନୁହେଁ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ କୌଣସି ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଅସହମତି ଥିବାରୁ ନ୍ୟାୟାଳୟ କିମ୍ବା ସରକାର ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଅଣଦେଖା କରିପାରିବେ। ବରଂ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି:

• ସମ୍ବିଧାନିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ମନମୁଖୀ ଆଧାରରେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମାନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ବଞ୍ଚିତ ନକରିବା।
• ରାଜ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିରପେକ୍ଷ ଓ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଯଥାର୍ଥ ରଖିବା।
• ସମ୍ବିଧାନିକ କ୍ଷମତା ଆଧାରରେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର କରିବା।
• ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ରଖିବା।

6. ଧର୍ମ ଓ ସମାନତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିତର୍କର ପ୍ରମୁଖ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ର	ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ
ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ବନାମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମାନତା	ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନିଜର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କେତେଦୂର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ?
ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ବନାମ ଲିଙ୍ଗଗତ ନ୍ୟାୟ	ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପାରିବାରିକ ଆଇନକୁ ସମାନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ କିପରି ସମନ୍ୱୟ କରାଯିବ?
ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ବନାମ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 17	ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବା ପ୍ରଥାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯାଇପାରିବ କି?
ରାଜ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବନାମ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା	କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଯଥା ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ପରିଣତ ହୁଏ?
ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସୁରକ୍ଷା ବନାମ ସମାନ ନାଗରିକତା	ସମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା ବଜାୟ ରଖି ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷା ଦିଆଯିବ?
ଧାର୍ମିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ବନାମ ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା	ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଶୃଙ୍ଖଳା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ନୈତିକତା ସହିତ କିପରି ସନ୍ତୁଳିତ କରାଯିବ?

ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଧର୍ମ ଓ ସମାନତାର ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ନିୟମ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଧାନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟରେ ତାହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତଥ୍ୟ ଓ ଆଇନଗତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ସମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆବଶ୍ୟକ।

7. ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ଥିବା ସମାଜରେ ସମାନତା ବଜାୟ ରଖିବାର ଆହ୍ୱାନ

ସମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନ ରହିଛି:

1. ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଭେଦଭାବ: ଧାର୍ମିକ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ସୁଯୋଗର ଉପଲବ୍ଧତା, ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ବିଶ୍ୱାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
2. ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା: କେତେକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରଥା ମହିଳାଙ୍କ ସମାନ ଅଧିକାରକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
3. ଧର୍ମର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାର: ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ନିର୍ବାଚନୀ ସଂଗଠନରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ବ୍ୟବହାର ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ରାଜ୍ୟର ନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇପାରେ।
4. ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ଅସମାନ ପ୍ରବେଶ: ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ବାସଗୃହ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାରେ ଭେଦଭାବ ସମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।
5. ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ: ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ସହିତ ସମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା ପ୍ରଥାର ସମାଧାନ କରିବା ରାଜ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ।
6. ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା: ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ ଭେଦଭାବରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଆବଶ୍ୟକ।

8. ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବିଧାନିକ ଭାବରେ ସନ୍ତୁଳିତ ସମ୍ପର୍କ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

• ଏହା ସମାନ ନାଗରିକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
• ବିବେକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରେ।
• ରାଜ୍ୟକୁ ମନମୁଖୀ ଧାର୍ମିକ ବିଶେଷାଧିକାର ପ୍ରଦାନରୁ ନିବୃତ୍ତ କରେ।
• ଲିଙ୍ଗଗତ ନ୍ୟାୟ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ।
• ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
• ସାମାଜିକ ସଦ୍‌ଭାବ ଓ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ।
• ସମ୍ବିଧାନର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ଓ ଆଇନର ଶାସନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।

ଉପସଂହାର

ଭାରତରେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ସମାନତାର ଅଧିକାର ଉପରେ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ। ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ 25 ଓ 26 ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14, 15 ଓ 16 ସମାନତା ଓ ଭେଦଭାବ ନିଷେଧର ନୀତି ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ଅନୁଚ୍ଛେଦ 17 ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଉଚ୍ଛେଦ କରିଛି ଏବଂ ଅନୁଚ୍ଛେଦ 29 ଓ 30 ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରିଛି।

ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ବିଧାନିକ ଆହ୍ୱାନ ହେଉଛି ସମାଜରୁ ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂରେଇ ରଖିବା ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାରଠାରୁ ଉପରେ ରଖିବା ନୁହେଁ। ବରଂ ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଠନ କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଧାର୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ସମ୍ବିଧାନର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ।

ତେଣୁ ଭାରତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ସମାନ ନାଗରିକତା ପ୍ରତି ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଉଭୟ ଆବଶ୍ୟକ କରେ। ଏହି ସମ୍ପର୍କର ସଫଳତା ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା, ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଓ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବିଧାନିକ ନୀତିର ନିରନ୍ତର ପାଳନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।