1. ଉପକ୍ରମ

ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍ ବରଣୀ (ପ୍ରାୟ ୧୨୮୫–୧୩୫୭) ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍‌ର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାନାୟକ ଓ ଐତିହାସିକ ଥିଲେ। ସେ ଆଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖିଲଜୀ, ମହମ୍ମଦ ବିନ୍ ତୁଘଲକ୍ ଓ ଫିରୋଜ ଶାହ ତୁଘଲକ୍‌ଙ୍କ ଶାସନକାଳ ଦେଖିଥିଲେ। ସେ ମହମ୍ମଦ ବିନ୍ ତୁଘଲକ୍‌ଙ୍କ ରାଜଦରବାର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ।

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଚିନ୍ତାଧାରା ମୁଖ୍ୟତଃ ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଫତୱା-ଇ-ଜହାନ୍ଦାରୀ’ (Fatawa-i-Jahandari) ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ଏହା ସହିତ ତାଙ୍କର ଐତିହାସିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ତାରିଖ୍-ଇ-ଫିରୋଜ ଶାହୀ’ (Tarikh-i-Firuz Shahi) ରେ ମଧ୍ୟ ରାଜତ୍ୱ, ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ଶାସକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ଧାରଣା ମିଳେ।

ବରଣୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଜଣେ ମୁସଲମାନ ଶାସକ କିପରି ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରିବେ, ରାଜନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବେ, ଇସଲାମୀୟ ଆଇନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ ଏବଂ ସୁଲତାନତ୍‌ର କ୍ଷମତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବେ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା। ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଶାସକ ଧାର୍ମିକ ନିଷ୍ଠା, ନ୍ୟାୟ, ରାଜନୈତିକ ଜ୍ଞାନ, ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଓ ରାଜକୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାର କ୍ଷମତାର ଅଧିକାରୀ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଇସଲାମୀୟ ରାଜନୈତିକ ପରମ୍ପରା ଓ ପାରସୀ ରାଜତ୍ୱ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା। ସେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱ ପରସ୍ପରର ସହାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଚଳିତ ପାରସୀ ଧାରଣାକୁ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍‌ର ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ସମନ୍ୱୟ କରିଥିଲେ। Encyclopaedia Iranica+1

2. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମରିକ କ୍ଷମତା ସୁଲତାନଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିଲା। ତଥାପି ଶାସକଙ୍କୁ ଅନେକ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଯଥା:

• ଅମୀର ଓ ସାମରିକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ସଂଘର୍ଷ।
• ବିଦ୍ରୋହ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା।
• ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ରକ୍ଷା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା।
• ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତାକୁ ନେଇ ବିବାଦ।
• ସୁଲତାନ ଓ ଇସଲାମୀୟ ଧର୍ମଗୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ।
• ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରାର ଲୋକଙ୍କ ଶାସନ।

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏହି ପରିବେଶରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ମହମ୍ମଦ ବିନ୍ ତୁଘଲକ୍‌ଙ୍କ ଦରବାରରେ ତାଙ୍କର ଅଭିଜ୍ଞତା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରାଜକୀୟ ଅନୁଗ୍ରହ ହରାଇବା ତାଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା, ଶାସକଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲା।

‘ଫତୱା-ଇ-ଜହାନ୍ଦାରୀ’ ଏକ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏଥିରେ ଜଣେ ଶାସକ କିପରି ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୁଲତାନଙ୍କ ଶାସନର ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ ନୁହେଁ; ବରଂ ଶାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶମୂଳକ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଉଦାହରଣ। Encyclopaedia Iranica+1

3. ରାଜତ୍ୱର ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ରାଜତ୍ୱ କହିଲେ ଏକ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ଶାସନ କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ଜଣେ ରାଜା ବା ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା।

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ରାଜତ୍ୱ କେବଳ ସିଂହାସନ ବା ସାମରିକ କ୍ଷମତାର ଅଧିକାର ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଧାର୍ମିକ, ନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥା। ସୁଲତାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ଇସଲାମର ସୁରକ୍ଷା, ଶରିଆତ୍‌ର ପାଳନ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅରାଜକତା ଦମନ ଓ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା।

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ପାରସୀ ରାଜତ୍ୱ ପରମ୍ପରାର ସମର୍ଥନପ୍ରାପ୍ତ ଇସଲାମୀୟ ରାଜତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ। ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ ବୈଧତା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜତନ୍ତ୍ର, ଅଭିଜାତ ଶାସକବର୍ଗ ଓ ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତାର ସମନ୍ୱୟ ରହିଛି।

4. ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ନୀତି

4.1 ରାଜତ୍ୱର ଦିବ୍ୟ ବୈଧତା

ବରଣୀ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ସୁଲତାନ ଇସଲାମୀୟ ନୀତି ଅନୁସାରେ ସମାଜକୁ ଶାସନ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଥିବା ଜଣେ ଶାସକ।

ସୁଲତାନ ନିଜ ପଦବୀକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁବିଧା ନୁହେଁ; ଏହା ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଓ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ରହିଥାଏ।

ତେଣୁ ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ଧାରଣାରେ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ରାଜନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷାକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ଧାରଣାକୁ ଆଧୁନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସହିତ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

4.2 ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନୀତି ହେଉଛି ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ।

ସେ ପାରସୀ ରାଜନୈତିକ ପରମ୍ପରାର ଏହି ଧାରଣାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱ ହେଉଛନ୍ତି ପରସ୍ପରର ଯମଜ ଭ୍ରାତା। ଏହି ନୀତି ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ରାଜ୍ୟକୁ ନୈତିକ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଧର୍ମକୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ଜଣେ ମୁସଲମାନ ଶାସକ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତାକୁ ଇସଲାମୀୟ ନୀତିର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧାରଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ସେ ପୂର୍ବତନ ମୁସଲମାନ ଶାସକ ଓ ପାରସୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଉଦାହରଣ ଦେଇଥିଲେ। Encyclopaedia Iranica+1

4.3 ଶରିଆତ୍‌ର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା

ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ଶରିଆତ୍ ହେଉଛି କୁରାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର ପ୍ରବକ୍ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଇସଲାମୀୟ ଧାର୍ମିକ ଓ ଆଇନଗତ ନୀତିର ସମଷ୍ଟି। ଏହା ଜଣେ ମୁସଲମାନ ଶାସକଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ଶାସନ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶକ ହେବା ଉଚିତ।

ତାଙ୍କ ମତରେ ସୁଲତାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା:

• ଇସଲାମୀୟ ଧାର୍ମିକ ନୀତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ଶରିଆତ୍‌ ଅନୁସାରେ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।
• ସେ ଧାର୍ମିକ ଭାବରେ ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ମନେ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ରୋକିବା।
• ଇସଲାମୀୟ ପଣ୍ଡିତ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା।
• ଇସଲାମୀୟ ରାଜ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।

ତଥାପି ବରଣୀ ଶାସନର ବ୍ୟବହାରିକ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜୱାବିତ୍ (Zawabit) ବା ରାଜ୍ୟ ନିୟମ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶାସକଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିପାରେ। ଏହା ଧାର୍ମିକ ନୀତି ଓ ବାସ୍ତବ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। BP Chaliha College+1

4.4 ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନ

ବରଣୀ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନଙ୍କ ଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଶାସକଙ୍କ ନିକଟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନୈତିକ ଗୁଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦକ୍ଷତା ଉଭୟ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଧାର୍ମିକ ନିଷ୍ଠା।
2. ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା ଓ ନିରପେକ୍ଷତା।
3. ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଜ୍ଞାନ।
4. ସାହସ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତି।
5. ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ।
6. ଉଦାରତା ଓ ପରୋପକାରିତା।
7. ଅସାଧୁ ଅଧିକାରୀ ଓ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରକାରୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାର କ୍ଷମତା।
8. ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ପ୍ରତି ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା।
9. ଧାର୍ମିକ ନୀତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ।
10. ରାଜତନ୍ତ୍ରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାର କ୍ଷମତା।

ବରଣୀ ସୁଲତାନଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଓ ରାଜକୀୟ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଶାସକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ତାହା ସହିତ ତାଙ୍କର ସାର୍ବଜନୀନ ଆଚରଣ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ ଓ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। BP Chaliha College

4.5 ସୁଲତାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ନ୍ୟାୟ

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ନ୍ୟାୟ ହେଉଛି ଶାସକଙ୍କ ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

ସୁଲତାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା, ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ପ୍ରଶାସନକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତି ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳନା କରିବା। ନ୍ୟାୟ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥିରତା ଓ ବୈଧତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।

ବରଣୀ ନ୍ୟାୟକୁ କେବଳ ଦୟା ବା ଉଦାରତା ଭାବରେ ଦେଖିନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଏହା ବିଦ୍ରୋହକୁ ରୋକିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବାର ଏକ ରାଜନୈତିକ ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

ଆଧୁନିକ ଗବେଷଣାରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି ଯେ ବରଣୀଙ୍କ ରାଜକୀୟ ନ୍ୟାୟର ଧାରଣାରେ ବ୍ୟବହାରିକ ସମନ୍ୱୟ, କୂଟନୈତିକ ବିଚାର ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ସ୍ଥାନ ଥିଲା। Nilanjan Sarkar, 2011

4.6 ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନିରଙ୍କୁଶ ରାଜତନ୍ତ୍ର

ବରଣୀ ଏପରି ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଲତାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ରାଜ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅରାଜକତାକୁ ରୋକିପାରିବେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଦୁର୍ବଳ ଶାସକ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଅମୀର, ବିଦ୍ରୋହୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ରାଜ୍ୟର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

ତେଣୁ ସୁଲତାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷମତା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ:

• ରାଜ୍ୟର ଏକତା ବଜାୟ ରଖିବା।
• ଅମୀର ଓ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
• ବିଦ୍ରୋହ ଦମନ କରିବା।
• ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କଠାରୁ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା।
• ଆଇନ ଓ ନିୟମକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା।
• ସିଂହାସନର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବା।

ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜତ୍ୱ ପ୍ରତି ବରଣୀଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍‌ର ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ସଂଘର୍ଷର ପରିଣାମ ଥିଲା। ତେବେ ତାଙ୍କର ରାଜତ୍ୱ ଧାରଣାରେ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା।

4.7 ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଓ ସେନାର ଗୁରୁତ୍ୱ

ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ରାଜ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା, ବିଦ୍ରୋହ ଦମନ କରିବା ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ସୁଲତାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ସେନା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସେ ରାଜତ୍ୱ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ସମ୍ପର୍କକୁ ଏହି ଧାରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ଶାସନ (ଜହାନ୍ଦାରୀ) ଓ ବିଜୟ (ଜହାନ୍‌ଗିରୀ) ରାଜତ୍ୱର ଦୁଇଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଉଭୟ ସେନା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।

ଏହି ଧାରଣାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ସୁଲତାନଙ୍କ କ୍ଷମତା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବୈଧତା ଉପରେ ନୁହେଁ; ରାଜ୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ପରିଚାଳନା କରିବାର ବାସ୍ତବ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ। Encyclopaedia Iranica

4.8 ଅଭିଜାତ ବର୍ଗ ଓ ଉଚ୍ଚବଂଶୀୟ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱ

ବରଣୀ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଶାସନରେ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗ ଓ ଉଚ୍ଚବଂଶୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ପ୍ରଶାସନର ଉଚ୍ଚ ପଦବୀଗୁଡ଼ିକରେ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ପରିବାରର, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ଅଭିଜ୍ଞତାସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

ନିମ୍ନ ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଉଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ ପଦବୀ ଲାଭ କରିବାକୁ ସେ ସନ୍ଦେହର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କ ସମୟର ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଓ ଅଭିଜାତବାଦୀ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ଏହି ମତ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ଦିଗ। ଏଥିରେ ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ଉନ୍ନତିର ସୁଯୋଗ ସୀମିତ ହୋଇଯାଏ। ଆଧୁନିକ ସମାନ ସୁଯୋଗର ଧାରଣା ସହିତ ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିରୋଧ ରହିଛି। Encyclopaedia Iranica+1

4.9 ରାଜକୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଭୟ

ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ସୁଲତାନ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବା ଉଚିତ। ଶାସକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଓ ରାଜକୀୟ ପଦବୀ ଏପରି ଗମ୍ଭୀର ହେବା ଦରକାର ଯେ ଅଧିକାରୀ, ଅମୀର ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବେ।

ସେ ପାରସୀ ରାଜତ୍ୱ ପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ରାଜକୀୟ ଆଡ଼ମ୍ବର, ଉତ୍ସବ, ଅଧିକାର ଓ ସିଂହାସନ ପ୍ରତି ଭୟମିଶ୍ରିତ ସମ୍ମାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।

ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ରାଜାଙ୍କ ଗମ୍ଭୀରତା ଓ ମହିମା ବିଦ୍ରୋହ ଓ ଅବାଧ୍ୟତାକୁ ରୋକିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ତେଣୁ ରାଜକୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତାର ଏକ ଉପାଦାନ ଥିଲା।

4.10 ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କ ଭୂମିକା

ବରଣୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜତନ୍ତ୍ରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଲତାନ କାହାରି ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି କହିନଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ମତରେ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ଅଭିଜ୍ଞ ଅଧିକାରୀମାନେ ସୁଶାସନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ରାଜନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି ବୁଝିବା, ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଚିହ୍ନିବା ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପାଇଁ ସୁଲତାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।

ତଥାପି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସୁଲତାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହି ରାଜତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ସୁଲତାନଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିଲା।

4.11 ବିଦ୍ରୋହ ଦମନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା

ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ରାଜନୈତିକ ଅରାଜକତା ରାଜ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ତେଣୁ ସୁଲତାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ରୋହ, ଅବାଧ୍ୟତା ଓ ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବିରୋଧରେ ଉପଯୁକ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ସେ ବଳପ୍ରୟୋଗକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଏପରି ଅବିଚାରପୂର୍ଣ୍ଣ ହିଂସା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସତର୍କ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଅଭିଜାତ ପରିବାର ଓ ରାଜବଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।

ଏହା ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ: ସୁଲତାନଙ୍କ ପାଖରେ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରିବାର ଶକ୍ତି ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ହିଂସା ଅଧିକ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। Irfan Habib, 1999

4.12 ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଓ ରାଜନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା

ବରଣୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ମତରେ ସମାଜ ସୁଲତାନ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗର ନେତୃତ୍ୱରେ ସଂଗଠିତ ହେବା ଉଚିତ।

ସେ ନିମ୍ନ ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ ପଦବୀରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାର ବିରୋଧୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ମତ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ସମାଜର ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ଓ ଅଭିଜାତବାଦୀ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।

ଏହା ତାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଏକ ବିବାଦୀୟ ଦିଗ, କାରଣ ଏହା ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାନତା, ସାମାଜିକ ଗତିଶୀଳତା ଓ ସମାନ ସୁଯୋଗର ନୀତି ସହିତ ବିରୋଧାଭାସ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

5. ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ	ବ୍ୟାଖ୍ୟା
ଦିବ୍ୟ ବୈଧତା	ରାଜତ୍ୱକୁ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱ	ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱ ପରସ୍ପରର ସହାୟକ ସଂସ୍ଥା।
ଶରିଆତ୍‌ର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା	ଇସଲାମୀୟ ନୀତି ସୁଲତାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶକ।
ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନ	ଶାସକ ଧାର୍ମିକ, ନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବା ଉଚିତ।
ନ୍ୟାୟ	ସୁଲତାନ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରିବେ।
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜତନ୍ତ୍ର	ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ ଆବଶ୍ୟକ।
ସାମରିକ ଶକ୍ତି	ସେନା ଶାସନ ଓ ବିଜୟର ଆଧାର।
ଅଭିଜାତ ନେତୃତ୍ୱ	ବରଣୀ ଉଚ୍ଚବଂଶୀୟ ଅମୀରମାନଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
ରାଜକୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା	ସିଂହାସନର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ କ୍ଷମତା ବଜାୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ତ୍ରୀ	ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ସୁଲତାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ।
ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା	ବିଦ୍ରୋହ ଓ ଅରାଜକତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ	ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶ୍ରେଣୀବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ପରିଚାଳିତ ହେବା ଉଚିତ।

6. ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା ସମ୍ପର୍କରେ ବରଣୀଙ୍କ ମତ

6.1 ରାଜ୍ୟ: ରାଜ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ଓ ଇସଲାମୀୟ ରାଜନୈତିକ-ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା।

6.2 ସୁଲତାନ: ସୁଲତାନ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ। ସେ ଧାର୍ମିକ ନୀତି, ନ୍ୟାୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।

6.3 ଧର୍ମ: ଧର୍ମ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାଏ। ରାଜ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଇସଲାମୀୟ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

6.4 ଆଇନ: ଶରିଆତ୍ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ। ଏହା ସହିତ ପ୍ରଶାସନିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜୱାବିତ୍ ନାମକ ଅତିରିକ୍ତ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇପାରେ।

6.5 ନ୍ୟାୟ: ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା, ଅତ୍ୟାଚାର ରୋକିବା ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ନ୍ୟାୟ ଆବଶ୍ୟକ।

6.6 ସେନା: ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା, ବିଦ୍ରୋହ ଦମନ ଓ ସୁଲତାନଙ୍କ କ୍ଷମତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

6.7 ଅଭିଜାତ ବର୍ଗ: ସୁଲତାନତ୍‌ର ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗ ଅଭିଜ୍ଞ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଅଧିକାରୀ ଯୋଗାଇବା ଉଚିତ।

6.8 ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତା, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରଶାସନ ଓ ବିଦ୍ରୋହୀ ଶକ୍ତିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

7. ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତି ଅବଦାନ

ବରଣୀ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶରେ ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।

1. ଆଦର୍ଶ ରାଜତ୍ୱର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ସେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଧାରଣା ଦେଇଥିଲେ।
2. ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୀତିର ସମ୍ପର୍କ: ଇସଲାମୀୟ ଧାର୍ମିକ ନୀତି ଓ ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
3. ଶାସକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶମୂଳକ ସାହିତ୍ୟ: ‘ଫତୱା-ଇ-ଜହାନ୍ଦାରୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଉପଦେଶ ପରମ୍ପରାକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
4. ନ୍ୟାୟର ଗୁରୁତ୍ୱ: ନ୍ୟାୟକୁ ରାଜାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତାର ଏକ ଉପାୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
5. ରାଜତ୍ୱର ସାମରିକ ଭିତ୍ତି: ରାଜକୀୟ କ୍ଷମତା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସେନାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ।
6. ଅଭିଜାତ ବର୍ଗର ଭୂମିକା: ସୁଲତାନତ୍‌ର ପ୍ରଶାସନରେ ଅଭିଜାତ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
7. ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା: ବିଦ୍ରୋହ, ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ସଂଘର୍ଷ ଓ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଭଳି ବାସ୍ତବ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିଥିଲେ।
8. ଐତିହାସିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ: ‘ତାରିଖ୍-ଇ-ଫିରୋଜ ଶାହୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନଙ୍କ ନୀତି ଓ ଶାସନର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିଥିଲେ।

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏଥିରେ ରହିଛି ଯେ ସେ ଧାର୍ମିକ ଆଦର୍ଶ, ପାରସୀ ରାଜତ୍ୱ ପରମ୍ପରା, ଅଭିଜାତବାଦୀ ଧାରଣା ଓ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରତା ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବହାରିକ ଚିନ୍ତାକୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ। Encyclopaedia Iranica+1

8. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉତ୍ସ। ତଥାପି ଏଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଅବଦାନ ସହିତ କେତେକ ଗୁରୁତର ସୀମାବଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗ

• ଶାସକଙ୍କ ନୈତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ନ୍ୟାୟର ଆବଶ୍ୟକତା ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।
• ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝିଥିଲେ।
• ଅଭିଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
• ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ବିଚାର ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିର ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ବୁଝିଥିଲେ।
• ତାଙ୍କ ରଚନା ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍‌ର ରାଜନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ସୀମାବଦ୍ଧତା

• ତାଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରାୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ରାଜତନ୍ତ୍ରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା।
• ଏଥିରେ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇନଥିଲା।
• ଉଚ୍ଚବଂଶୀୟ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପକ୍ଷପାତ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଓ ଅଭିଜାତ ବିଶେଷାଧିକାରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରୁଥିଲା।
• ତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଇସଲାମୀୟ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବାହାରେ ଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ଥିଲା।
• ରାଜକୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷମତାବାଦୀ ଶାସନକୁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ।
• ତାଙ୍କର ନ୍ୟାୟ ଧାରଣା ଆଧୁନିକ ସମାନ ନାଗରିକତା ବା ସାର୍ବଜନୀନ ଅଧିକାର ଉପରେ ଆଧାରିତ ନଥିଲା।

ବରଣୀଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଏକ ନିରପେକ୍ଷ ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ରଚିତ ଏକ ଆଦର୍ଶମୂଳକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଇରଫାନ୍ ହବିବ୍‌ଙ୍କ ଗବେଷଣା ବରଣୀଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଧାରଣାରେ ଶାସକବର୍ଗର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଓ ସାମାଜିକ ଉନ୍ନତି ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ନିଳାଞ୍ଜନ ସରକାରଙ୍କ ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ବରଣୀଙ୍କ ରାଜକୀୟ ନ୍ୟାୟ ଧାରଣାରେ ବ୍ୟବହାରିକ ସମନ୍ୱୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁକୂଳ ଆଚରଣର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। Irfan Habib, 1999+1

9. ସମସାମୟିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା

ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ପରିବେଶରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନର ମଡେଲ୍ ଭାବରେ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ରହଣ କରିହେବ ନାହିଁ। ତଥାପି ତାଙ୍କର କେତେକ ଧାରଣା ଆଧୁନିକ ରାଜନୀତି ଓ ପ୍ରଶାସନ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ।

1. ନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ: ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ସହିତ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ ପ୍ରତି ଯତ୍ନ ରହିବା ଉଚିତ।
2. ନ୍ୟାୟ ଓ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା: ରାଜ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ଆଇନର ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
3. ପ୍ରଶାସନିକ ଦକ୍ଷତା: ନେତୃତ୍ୱ ପାଇଁ ଅଭିଜ୍ଞ ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ଦକ୍ଷ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀ ଆବଶ୍ୟକ।
4. ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା: ବିବାଦ ଓ ଅରାଜକତାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସଂସ୍ଥା ରହିବା ଦରକାର।
5. କ୍ଷମତାର ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟୋଗ: ବଳପ୍ରୟୋଗକାରୀ କ୍ଷମତାକୁ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
6. ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ସମାଲୋଚନା: ବରଣୀଙ୍କ ଅଭିଜାତ ବିଶେଷାଧିକାର ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ଆମକୁ ଆଧୁନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସମାନତା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସମାନ ସୁଯୋଗର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝାଇଥାଏ।

ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି ଯେ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜନୈତିକ ବୈଧତାର ଆଧାର ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଜନସାଧାରଣ; କିନ୍ତୁ ବରଣୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଶାସନ ଇସଲାମୀୟ ରାଜତନ୍ତ୍ର, ଧାର୍ମିକ ବୈଧତା ଓ ଅଭିଜାତ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା।

10. ଉପସଂହାର

ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍ ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ। ‘ଫତୱା-ଇ-ଜହାନ୍ଦାରୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଏପରି ଏକ ରାଜତ୍ୱର ଆଦର୍ଶ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସୁଲତାନ ଇସଲାମୀୟ ନୀତିର ସୁରକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜକୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

ତାଙ୍କର ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଇସଲାମୀୟ ଧାର୍ମିକ ଧାରଣା ଓ ପାରସୀ ରାଜତ୍ୱ ପରମ୍ପରାର ସମନ୍ୱୟ ଥିଲା। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ, ସାମରିକ କ୍ଷମତା, ରାଜକୀୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଅଭିଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅଭିଜାତ ଶାସକବର୍ଗକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାରିକ ରାଜନୈତିକ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।

ତଥାପି ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗମୂଳକ, ବହିଷ୍କାରମୂଳକ ଓ ରାଜତନ୍ତ୍ରର କ୍ଷମତାକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲା। ଏଥିରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ଆଧୁନିକ ସାମାଜିକ ସମାନତାର ଧାରଣା ନଥିଲା। ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦିଲ୍ଲୀ ସୁଲତାନତ୍‌ର ରାଜନୈତିକ ଆଦର୍ଶ, ସାମାଜିକ ଧାରଣା ଓ ଶାସନଗତ ସମସ୍ୟା ବୁଝିବା ପାଇଁ ବରଣୀ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାନାୟକ।

11. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍ ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଆଲୋଚନା କର।
2. ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ବୁଝାଅ।
3. ଧର୍ମ ଓ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ସମ୍ପର୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ବରଣୀଙ୍କ ମତାମତ ପରୀକ୍ଷା କର।
4. ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଶରିଆତ୍‌ର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
5. ନ୍ୟାୟ, ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା ସମ୍ପର୍କରେ ବରଣୀଙ୍କ ମତାମତ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
6. ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତି ବରଣୀଙ୍କ ଅବଦାନର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍ ବରଣୀ କିଏ ଥିଲେ?
2. ‘ଫତୱା-ଇ-ଜହାନ୍ଦାରୀ’ କ’ଣ?
3. ‘ତାରିଖ୍-ଇ-ଫିରୋଜ ଶାହୀ’ କ’ଣ?
4. ଆଦର୍ଶ ସୁଲତାନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
5. ଶରିଆତ୍ କ’ଣ?
6. ବରଣୀଙ୍କ ମତରେ ଧର୍ମ ଓ ରାଜତ୍ୱର ସମ୍ପର୍କ କ’ଣ?
7. ଜୱାବିତ୍ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
8. ବରଣୀ କାହିଁକି ସାମରିକ ଶକ୍ତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ?
9. ବରଣୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗର ଭୂମିକା କ’ଣ?
10. ବରଣୀଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଦୁଇଟି ସୀମାବଦ୍ଧତା ଲେଖ।

13. ସନ୍ଦର୍ଭ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଗ୍ରନ୍ଥସୂଚୀ

1. Barani, Ziauddin. Fatawa-i-Jahandari. Edited by Afsar Salim Khan.
2. Barani, Ziauddin. Tarikh-i-Firuz Shahi. Edited by Sir Syed Ahmad Khan.
3. Habib, Mohammad, and Afsar Umar Salim Khan. The Political Theory of the Delhi Sultanate. Kitab Mahal, 1961.
4. Habib, Irfan. “Ziyā Baranī’s Vision of the State.” Studies in History, Vol. 2, No. 1, 1999.
5. Sarkar, Nilanjan. “An Urban Imaginaire, ca 1350: The Capital City in Ziya’ Barani’s Fatawa-i Jahandari.” The Indian Economic & Social History Review, Vol. 48, No. 3, 2011, pp. 407–424.
6. Roy, Himanshu, and Muzaffar Alam. “Zia Barani: Good Sultan and Ideal Polity.” In Indian Political Thought.
7. Hardy, Peter. “Baranī, Żīāʾ-al-Dīn.” Encyclopaedia Iranica.