୧. ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା
ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର (Modern Nation-State) ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ, ଯାହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରେ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସାମୂହିକ ରାଜନୈତିକ ଆତ୍ମୀୟତା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଏହି ଧାରଣାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ‘ରାଷ୍ଟ୍ର’ ଓ ‘ଜାତି’ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।
- ରାଷ୍ଟ୍ର (State): ଏହା ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ସଂଗଠନ, ଯାହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ, ଜନସଂଖ୍ୟା, ସରକାର ଓ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ରହିଥାଏ।
- ଜାତି (Nation): ଏହା ଏପରି ଏକ ମାନବ ସମୁଦାୟ, ଯାହାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା, ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ନିଜକୁ ଏକ ସମୁଦାୟର ଅଂଶ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତେଣୁ, ଜାତି ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକାର୍ଥକ ନୁହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏକାଧିକ ଜାତୀୟ ସମୁଦାୟ ରହିପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, କୌଣସି ଜାତିର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ନ ଥାଇପାରେ।
୨. ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ: ରାଷ୍ଟ୍ରର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ରହିଥାଏ।
2. ସ୍ଥାୟୀ ଜନସଂଖ୍ୟା: ରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ଭୂଖଣ୍ଡରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ।
3. କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।
4. ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ: ରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ଭୂଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଦାବି କରେ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ରଖେ।
5. ଆଇନ ଓ ଅମଲାତନ୍ତ୍ର: ଆଇନ, ନ୍ୟାୟାଳୟ, ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସନ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ।
6. ଜାତୀୟ ପରିଚୟ: ଜାତୀୟ ପତାକା, ସଙ୍ଗୀତ, ଇତିହାସ, ନାଗରିକତା ଓ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତାର ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
7. ବୈଧ ବଳ ପ୍ରୟୋଗର ଅଧିକାର: ପୋଲିସ ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀ ପରି ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ବୈଧ ବଳ ପ୍ରୟୋଗର ଅଧିକାର ଦାବି କରେ।
8. ନାଗରିକତା: ନାଗରିକମାନେ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।
9. ସୀମାରେଖା: ରାଷ୍ଟ୍ରର ସୀମା ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ତାହାକୁ ପୃଥକ କରେ।
10. ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ୱୀକୃତି: ରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହ କୂଟନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି।
୩. ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶରେ ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ
ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଘଟଣାର ଫଳ ନୁହେଁ। ସାମନ୍ତବାଦର ପତନ, କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ବିକାଶ, ଧାର୍ମିକ ସଂଘର୍ଷ, ପୁଞ୍ଜିବାଦର ପ୍ରସାର, ରାଜନୈତିକ ବିପ୍ଳବ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦର ଉଦୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।
କ. ସାମନ୍ତବାଦର ପତନ ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ଉଦୟ
ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ୟୁରୋପରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ରାଜା, ସାମନ୍ତ ପ୍ରଭୁ, ସ୍ଥାନୀୟ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ ଥିଲା। ରାଜାମାନଙ୍କର ନିଜ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିଲା।
ପଞ୍ଚଦଶରୁ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ସାମନ୍ତବାଦର ପତନ, ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର, ସହରର ବିକାଶ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତିର ବୃଦ୍ଧି ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ କ୍ଷମତାଶାଳୀ କରିଥିଲା। ଫଳରେ ସ୍ଥାୟୀ ସେନା, କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।
ଖ. ୧୬୪୮ ମସିହାର ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତି
୧୬୪୮ ମସିହାର ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତି ପବିତ୍ର ରୋମାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ତିରିଶି ବର୍ଷର ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିଲା। ଆଧୁନିକ ୟୁରୋପୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ଆଲୋଚନାରେ ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା।
ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଭୂଖଣ୍ଡଭିତ୍ତିକ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ ଏବଂ ୟୁରୋପରେ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ପରିବର୍ତ୍ତନ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଚୁକ୍ତି ହିଁ ଆଧୁନିକ ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମଦାତା ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ଏକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥିଲା ଏବଂ ଏହି ଚୁକ୍ତିର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଇତିହାସବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି। Oxford Academic+1
ଗ. ନିରଙ୍କୁଶ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ଉଦୟ
ଷୋଡ଼ଶରୁ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ୟୁରୋପୀୟ ରାଜତନ୍ତ୍ର ନିଜର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କ୍ଷମତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଶାସନ, କର ଆଦାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସ୍ଥାୟୀ ସେନା ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ନିରଙ୍କୁଶ ରାଜତନ୍ତ୍ର (Absolutism) ହେଉଛି ଏପରି ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ରାଜା ବ୍ୟାପକ କିମ୍ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଦାବି କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷମତାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଈଶ୍ୱରଦତ୍ତ ଅଧିକାର ମାଧ୍ୟମରେ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଉଥିଲା।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଗଣତନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିନଥିଲା।
ଘ. ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ
ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲା। ଏହା ଯୁକ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ମାନବ ଅଧିକାର ଓ ଶାସିତଙ୍କ ସମ୍ମତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
- ଥମାସ୍ ହବ୍ସ: ତାଙ୍କ Leviathan (୧୬୫୧) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତାର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
- ଜନ୍ ଲକ୍: ତାଙ୍କ Two Treatises of Government (୧୬୮୯) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର, ଶାସିତଙ୍କ ସମ୍ମତି ଓ ଦାୟିତ୍ୱହୀନ ସରକାର ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିରୋଧର ଅଧିକାରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
- ଜାଁ-ଜାକ୍ ରୁସୋ: ତାଙ୍କ The Social Contract (୧୭୬୨) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଓ ସାଧାରଣ ଇଚ୍ଛାର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
ଏହି ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମତରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ବିଚାର ରାଜନୈତିକ ବୈଧତା, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ଅଧିକାର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର-ସମାଜ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ନୂତନ ଆଲୋଚନାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା।
ଙ. ଆମେରିକୀୟ ଓ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ
୧୭୭୫–୧୭୮୩ ମସିହାର ଆମେରିକୀୟ ବିପ୍ଳବ ଏବଂ ୧୭୮୯ ମସିହାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ ପାରମ୍ପରିକ ରାଜତନ୍ତ୍ରକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା। ଏହି ବିପ୍ଳବଗୁଡ଼ିକ ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ ଓ ନାଗରିକତାର ଧାରଣାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।
ବିଶେଷକରି ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଜାତିର ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା। ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ କେବଳ ରାଜାଙ୍କର ଅଧିକାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଜାତି କିମ୍ବା ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ଅଧିକାର ବୋଲି ଧାରଣା ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲା। ସମାନ ଆଇନ, ଜାତୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ନାଗରିକତାର ଏକ ସାଧାରଣ ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। Wiley Online Library+1
ତଥାପି, ବିପ୍ଳବର ସମାନତା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଆଦର୍ଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇନଥିଲା। ମହିଳା, ଦାସତ୍ୱରେ ଥିବା ଲୋକ ଓ ଅନେକ ବଞ୍ଚିତ ସମୁଦାୟ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଚ. ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାତୀୟତାବାଦ ୟୁରୋପରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା। ସମାନ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଏକକରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା କିମ୍ବା ସ୍ୱଶାସନ ପାଇବା ଉଚିତ ବୋଲି ଏହା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲା।
- ଇଟାଲୀର ଏକୀକରଣ: ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ, ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ସାମରିକ ପଦକ୍ଷେପ ପରେ ୧୮୭୦ ମସିହାରେ ରୋମ୍ ଇଟାଲୀର ଅଂଶ ହେବା ସହ ଏକୀକରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।
- ଜର୍ମାନୀର ଏକୀକରଣ: ପ୍ରୁସିଆର ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୁଦ୍ଧ ଓ କୂଟନୈତିକ ପଦକ୍ଷେପ ପରେ ୧୮୭୧ ମସିହାରେ ଜର୍ମାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ୟୁରୋପର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା ଏବଂ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଜାତୀୟତାବାଦ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା, ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାବୋଧ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥିଲା। Oxford Academic+1
ଛ. ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ବିସ୍ତାର
ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ ୟୁରୋପର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସମାଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା। ସହରୀକରଣ, କାରଖାନା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ବଜାରର ବିସ୍ତାର ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ମୁଖରେ ନୂତନ ଦାୟିତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
ସରକାରମାନେ ଶିକ୍ଷା, ଗମନାଗମନ, ଶ୍ରମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିକ ଭୂମିକା ନେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର କେବଳ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା, କର ଆଦାୟ ଓ ସୀମାର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଲା ନାହିଁ।
ଜ. ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଓ ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର
ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୈତିକ ଯୋଜନା, ସାମରିକ ସଂଗଠନ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।
୧୯୪୫ ପରେ ଅନେକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶରେ କଲ୍ୟାଣକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସହିତ ୟୁରୋପୀୟ ଉପନିବେଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପତନ ଓ ଜାତୀୟ ଆତ୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟର ପ୍ରସାର ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିସ୍ତାରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। Stanford Encyclopedia of Philosophy+1
୪. ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉଦ୍ଭବର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ
| କାରଣ | ଅବଦାନ |
|---|---|
| ସାମନ୍ତବାଦର ପତନ | ବିଭକ୍ତ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ କରି କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶାସନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା। |
| ବାଣିଜ୍ୟର ବିସ୍ତାର | ସ୍ଥିର ଆଇନ, ସୁରକ୍ଷିତ ବାଣିଜ୍ୟ ମାର୍ଗ ଓ ନିୟମିତ କର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ବଢ଼ାଇଥିଲା। |
| ସାମରିକ ବିକାଶ | ସ୍ଥାୟୀ ସେନା ଓ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ପ୍ରଶାସନ ଗଠନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। |
| ଧାର୍ମିକ ସଂଘର୍ଷ | ୟୁରୋପରେ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଭୂଖଣ୍ଡଭିତ୍ତିକ ଶାସନର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। |
| ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଆନ୍ଦୋଳନ | ଯୁକ୍ତି, ଅଧିକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ବୈଧତାର ନୂତନ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। |
| ଆମେରିକୀୟ ଓ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ | ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ନାଗରିକତା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା। |
| ଜାତୀୟତାବାଦ | ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ରାଜନୈତିକ ଏକତା ଓ ସ୍ୱଶାସନ ସହ ଯୋଡ଼ିଥିଲା। |
| ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ | ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଦାୟିତ୍ୱ ବଢ଼ାଇଥିଲା। |
| ଗଣଶିକ୍ଷା ଓ ଯୋଗାଯୋଗ | ଜାତୀୟ ଭାଷା, ପ୍ରତୀକ ଓ ସାମୂହିକ ଇତିହାସର ପ୍ରସାର କରିଥିଲା। |
| ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଘଟଣା | ଯୁଦ୍ଧ, କୂଟନୀତି, ଉପନିବେଶମୁକ୍ତି ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଆଇନ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। |
୫. ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଜାତୀୟତାବାଦ
ଜାତୀୟତାବାଦ (Nationalism) ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଧାରଣା, ଯାହା ଜାତିକୁ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଓ ବୈଧତାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ତିନୋଟି ଦିଗରୁ ବୁଝିହେବ।
1. ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଗଠନ: ଶିକ୍ଷା, ଭାଷାନୀତି, ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ ଓ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଜାତୀୟ ଏକତା ବଢ଼ାଇଥାଏ।
2. ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଦ୍ୱାରା ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ: ଜାତୀୟ ସମୁଦାୟ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଏକୀକରଣ କିମ୍ବା ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିପାରେ।
3. ବହୁଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର: ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକାଧିକ ଜାତୀୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୁଦାୟକୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇପାରେ।
ଜାତୀୟତାବାଦ ଏକତା, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଉପନିବେଶବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜାତୀୟତାବାଦ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିପାରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
୬. ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ
| ଆଧାର | ରାଷ୍ଟ୍ର (State) | ଜାତି (Nation) |
|---|---|---|
| ପ୍ରକୃତି | ରାଜନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ସଂଗଠନ | ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଆଧାରିତ ସମୁଦାୟ |
| ଭୂଖଣ୍ଡ | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ ଥାଏ | ନିଜସ୍ୱ ରାଜନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣାଧୀନ ଭୂଖଣ୍ଡ ଥାଇପାରେ କିମ୍ବା ନଥାଇପାରେ |
| ସଦସ୍ୟତା | ନାଗରିକତା ଓ ଆଇନଗତ ନିୟମ ଆଧାରିତ | ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆତ୍ମପରିଚୟ ଆଧାରିତ |
| କ୍ଷମତା | ରାଜନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରେ | ଅବଶ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ |
| ଉଦାହରଣ | ଏକ ବହୁଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଅନେକ ଜାତୀୟ ସମୁଦାୟ ଥାଇପାରନ୍ତି | କୌଣସି ଜାତି ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଦାବି କରିପାରେ |
ଏହିପରି, ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ଆଦର୍ଶ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସୀମା ଓ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସମନ୍ୱୟ ରହିଥାଏ। ବାସ୍ତବରେ ଅନେକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ଜାତୀୟତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ରହିଛି।
୭. ସମସାମୟିକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ବିଭିନ୍ନ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦେଶରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ ଓ ଆଇନର ଶାସନ।
- ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିୟମିତ ନିର୍ବାଚନ।
- ନାଗରିକତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାରର ସ୍ୱୀକୃତି।
- ପେଶାଦାର ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ଓ ସୁସଂଗଠିତ ନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା।
- ଜାତୀୟ କର ଓ ସରକାରୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା।
- ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ; ଏହାର ପରିମାଣ ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ।
- ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ଓ ଚୁକ୍ତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
ଏହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସମାନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ‘ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର’ ଏକ ଐତିହାସିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରମ୍ପରାକୁ ସୂଚାଏ, ଏହା ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଶାସନ ମଡେଲ୍ ନୁହେଁ।
୮. ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ
ବିଶ୍ୱାୟନ: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ, ଅର୍ଥ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଓ ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ କମ୍ପାନୀ ଜାତୀୟ ସରକାରଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।
ବହୁସଂସ୍କୃତିବାଦ: ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା, ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଆହ୍ୱାନ।
ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦ: କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା, ନୂତନ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମ୍ବା ସ୍ୱାଧୀନତା ଦାବି କରନ୍ତି।
ପ୍ରବାସନ: ପ୍ରବାସନ ନାଗରିକତା, ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରବାସୀଙ୍କ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ନୂତନ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଅତିଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ: ୟୁରୋପୀୟ ସଂଘ ପରି ସଂଗଠନର ସଦସ୍ୟତା ଦେଶମାନଙ୍କୁ କେତେକ କ୍ଷମତା ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ଦେଶ ସହ ବାଣ୍ଟିବା କିମ୍ବା ସମନ୍ୱୟ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ।
ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା: ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ ଓ ଅଧିକ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦାବି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ: ସୁରକ୍ଷା, ବାଣିଜ୍ୟ, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ମାନବ ଅଧିକାର ପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସହ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦାୟିତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
୯. ଉପସଂହାର
ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶରେ ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉଦ୍ଭବ ସାମନ୍ତବାଦର ପତନ, କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ବିକାଶ, ଭୂଖଣ୍ଡଭିତ୍ତିକ କ୍ଷମତାର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ, ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଚିନ୍ତାଧାରା, ରାଜନୈତିକ ବିପ୍ଳବ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦର ପରିଣାମ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଶିଳ୍ପାୟନ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବିକାଶ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତି ଓ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଏହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା।
୧୬୪୮ ମସିହାର ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତି ୟୁରୋପୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଇତିହାସରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉଦ୍ଭବକୁ କେବଳ ଏହି ଗୋଟିଏ ଘଟଣାର ଫଳ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅନେକ ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଫଳ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହା ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରୂପ ହୋଇ ରହିଛି, ଯଦିଓ ବିଶ୍ୱାୟନ, ବହୁସଂସ୍କୃତିବାଦ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଏହା ପାଇଁ ନୂତନ ଆହ୍ୱାନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
୧୦. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
- ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।
- ଜାତି ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
- ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତିର ଗୁରୁତ୍ୱ କ’ଣ?
- ଜାତୀୟତାବାଦ କ’ଣ?
- ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉଦ୍ଭବର ଯେକୌଣସି ଦୁଇଟି କାରଣ ଲେଖ।
ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
- ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶରେ ଆଧୁନିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଐତିହାସିକ ବିକାଶ ଆଲୋଚନା କର।
- ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବିକାଶରେ ଆମେରିକୀୟ ଓ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବର ଭୂମିକା ଆଲୋଚନା କର।
- ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
- ସମସାମୟିକ ଜାତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
- ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶରେ ୱେଷ୍ଟଫାଲିଆ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତିର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।