୧. ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ (Post-Materialism) ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଧାରଣା, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରାଥମିକତାରେ ଘଟୁଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝାଏ। ଏଥିରେ ଆର୍ଥିକ ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷା ଭଳି ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା, ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ ଭଳି ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଦିଆଯାଏ।

ଏହି ଧାରଣା ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜନୈତିକ ବିଜ୍ଞାନୀ **ରୋନାଲ୍ଡ ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟ (Ronald Inglehart)**ଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ଆର୍ଥିକ ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ, ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇପାରନ୍ତି।

ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥ, ଖାଦ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି, ବାସଗୃହ ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷା ଆଉ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକ ଯଥେଷ୍ଟ ପୂରଣ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଥମେ ଖାଦ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ବାସଗୃହକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକ ପୂରଣ ହେବା ପରେ ସେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ-ଜୀବନ ସନ୍ତୁଳନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରନ୍ତି।

୨. ରୋନାଲ୍ଡ ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟ ଓ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ରୋନାଲ୍ଡ ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟ ଉନ୍ନତ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ସମାଜଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର The Silent Revolution (1977) ପୁସ୍ତକରେ ଯୁବ ପିଢ଼ିର ପ୍ରାଥମିକତା ଓ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଛି।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଉପକଳ୍ପନା ଉପରେ ଆଧାରିତ।

୨.୧ ଅଭାବର ଉପକଳ୍ପନା (Scarcity Hypothesis)

ଏହି ଉପକଳ୍ପନା ଅନୁଯାୟୀ, ଲୋକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସେହି ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଯାହାର ଅଭାବ ରହିଥାଏ କିମ୍ବା ଯାହା ଅନିଶ୍ଚିତ ଅଟେ।

• ଖାଦ୍ୟ, ବାସଗୃହ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷା ଅନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଲୋକମାନେ ବସ୍ତୁଗତ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଅନ୍ତି।
• ଏହି ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକ ଯଥେଷ୍ଟ ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ପରିବେଶର ଗୁଣବତ୍ତା ଓ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇପାରେ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ବରଂ, ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରାଥମିକତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ପର୍କ ରହିପାରେ।

୨.୨ ସାମାଜିକୀକରଣର ଉପକଳ୍ପନା (Socialisation Hypothesis)

ଏହି ଉପକଳ୍ପନା ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମୌଳିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ତାଙ୍କର ଗଠନମୂଳକ ବୟସରେ ଥିବା ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

• ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଅନିଶ୍ଚିତତା, ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ବସ୍ତୁଗତ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରନ୍ତି।
• ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ପରିବେଶରେ ବଢ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ, ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇପାରନ୍ତି।
• ଏହି ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବୟସ୍କ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ, ଯଦିଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି ବଦଳିଯାଏ।

ଏହି ଦୁଇଟି ଉପକଳ୍ପନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଯେ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ କାହିଁକି ତୁରନ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନହୋଇ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିପାରେ।

୩. ବସ୍ତୁବାଦୀ ଓ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଦୁଇଟି ବ୍ୟାପକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପୃଥକ୍ କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବ ଜୀବନରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି।

ଆଧାର	ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ	ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ
ପ୍ରାଥମିକ ଚିନ୍ତା	ଆର୍ଥିକ ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷା	ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା
ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟ	ନିଯୁକ୍ତି, ମୂଲ୍ୟସ୍ଥିରତା, ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା, ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା	ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା
ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ	ସୁରକ୍ଷା, ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା	ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା
ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତା	ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରି, ମୌଳିକ ସେବାର ଉପଲବ୍ଧତା	ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ସମାନତା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା
ଉଦାହରଣ	ସ୍ଥାୟୀ ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସୁଲଭ ଖାଦ୍ୟକୁ ପ୍ରାଥମିକତା	ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରାଥମିକତା

ଏହି ଦୁଇଟି ବର୍ଗ ପରସ୍ପରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ନୁହେଁ। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରନ୍ତି।

୪. ନିରବ ବିପ୍ଳବ (The Silent Revolution)

ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟଙ୍କ ନିରବ ବିପ୍ଳବ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ, ଭିନ୍ନ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଢ଼ିଥିବା ଯୁବ ପିଢ଼ି ପୁରୁଣା ପିଢ଼ିର ସ୍ଥାନ ନେବା ସହିତ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିପାରେ।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁରକ୍ଷା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ କେତେକ ନାଗରିକ ତତ୍କାଳୀନ ଆର୍ଥିକ ଆବଶ୍ୟକତା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇପାରନ୍ତି। ଏହା ପିଢ଼ିଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। Cambridge Core+1

ଏହାକୁ ନିରବ ବିପ୍ଳବ କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହଠାତ୍ ରାଜନୈତିକ ବିପ୍ଳବ ମାଧ୍ୟମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଧୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ପିଢ଼ିଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ଘଟିପାରେ।

ଏହାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ:

• ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ପ୍ରତି ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଅଧିକ ଦାବି।
• ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ।
• ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା, ମାନବାଧିକାର ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ସମ୍ପର୍କିତ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ।
• ଦରମା, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ବିଷୟକୁ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାରେ ସ୍ଥାନ ଦେବା।

ତଥାପି, ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ସମାନ ଭାବରେ ଘଟିବ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।

୫. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଲୋକମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଭୋଟଦାନ, ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ, ସାର୍ବଜନୀନ ସଭାରେ ଯୋଗଦାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।

ଅପାରମ୍ପରିକ ବା ପ୍ରତିବାଦମୂଳକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ରାଲି, ଧାରଣା, ଦସ୍ତଖତ ଅଭିଯାନ, ଉପଭୋକ୍ତା ବର୍ଜନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମୂହିକ ଆନ୍ଦୋଳନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ବୈଧ ଉପାୟ ଅଟେ।

ଆତ୍ମପ୍ରକାଶକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅଂଶ ନେବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇପାରନ୍ତି। ତଥାପି, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଶିକ୍ଷା, ସମ୍ବଳ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଖୋଲାପଣ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ।

୬. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ଓ ନୂତନ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ

ନୂତନ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ, ଅଧିକାର, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପରିବେଶ ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ଭଳି ବିଷୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରେଣୀଗତ ଆର୍ଥିକ ଦାବି ଉପରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ।

ଉଦାହରଣ:

• ପରିବେଶ ଆନ୍ଦୋଳନ: ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାୟୁ, ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଜଳବାୟୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ।
• ମହିଳା ଆନ୍ଦୋଳନ: ସମାନ ଅଧିକାର, ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ।
• ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ: ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଗୋପନୀୟତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ।
• ଶାନ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ: ଯୁଦ୍ଧ ବିରୋଧ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବାଦ ସମାଧାନ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ।
• LGBTQ+ ଅଧିକାର ଆନ୍ଦୋଳନ: ସମାନ ବ୍ୟବହାର ଓ ଭେଦଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ।

ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କେତେକ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ସମାଜରେ ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଲା, ତାହା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆର୍ଥିକ ଅଭାବ, ଅସମାନତା, ଭେଦଭାବ ଓ ରାଜନୈତିକ ବହିଷ୍କାରରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୭. ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ ଓ ଭାରତରେ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୂଳ ଅଧ୍ୟୟନ ଉନ୍ନତ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିବାରୁ, ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ସତର୍କତାର ସହିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଯେଉଁ ଦେଶରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରି, ଖାଦ୍ୟ ଅନିରାପତ୍ତା, ବାସଗୃହର ଅଭାବ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ଅସମାନ ଉପଲବ୍ଧତା ରହିଛି, ସେଠାରେ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଆବଶ୍ୟକତାଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିପାରେ। ତଥାପି, ଆର୍ଥିକ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ, ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା, ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।

ଭାରତରେ ଏହାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉଦାହରଣରେ ବୁଝିହେବ:

• ନିଯୁକ୍ତି, ସୁଲଭ ଜୀବନଯାପନ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଓ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଦାବି ବସ୍ତୁଗତ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
• ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାଣି ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ବସ୍ତୁଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା—ଉଭୟ ରହିପାରେ।
• ଲିଙ୍ଗଗତ ସମାନତା, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନ ପାଇଁ ଦାବି ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ ଓ ଅଧିକାରଭିତ୍ତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରେ।
• ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଆର୍ଥିକ ପୁନର୍ବଣ୍ଟନ ସହିତ ସମ୍ମାନ, ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସମାନ ନାଗରିକତାର ଦାବି ମଧ୍ୟ ରହିପାରେ।

ମୁଖ୍ୟ କଥା: ବସ୍ତୁବାଦୀ ଓ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବିକଶିତ ଓ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ, କିମ୍ବା ଧନୀ ଓ ଗରିବ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସରଳ ବିଭାଜନ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଆପେକ୍ଷିକ ପ୍ରାଥମିକତା ବିଷୟରେ; ବସ୍ତୁଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ ପାଇବା ବିଷୟରେ ନୁହେଁ।

୮. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ମାପ

ଗବେଷକମାନେ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ମାପିବାର ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି। ଏଥିରେ World Values Survey ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟଙ୍କ ଚାରି-ଉପାଦାନ ବିଶିଷ୍ଟ ସୂଚକାଙ୍କରେ ଉତ୍ତରଦାତାଙ୍କୁ ଦେଶର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଚାରିଟି ପ୍ରାଥମିକତା ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇଟି ବାଛିବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ବସ୍ତୁବାଦୀ ପ୍ରାଥମିକତା	ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ପ୍ରାଥମିକତା
ଦେଶରେ ଆଇନଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା	ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଧିକ ମତ ଦେବାର ସୁଯୋଗ
ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି ରୋକିବା	ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ସୁରକ୍ଷା କରିବା

ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁବାଦୀ ପ୍ରାଥମିକତା ବାଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତୁବାଦୀ ବର୍ଗରେ ରଖାଯାଏ। ଦୁଇଟି ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ପ୍ରାଥମିକତା ବାଛୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ଏବଂ ଉଭୟ ବର୍ଗରୁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ବାଛୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମିଶ୍ରିତ ପ୍ରାଥମିକତା ଥିବା ବର୍ଗରେ ରଖାଯାଏ। ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଅଧିକ ଜାତୀୟ ପ୍ରାଥମିକତା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। gesis.org+1

ଏହି ସୂଚକାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରାଥମିକତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାର ଏକ ଗବେଷଣା ଉପକରଣ; ଏହା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସମସ୍ତ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ଆଚରଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମାପିପାରେ ନାହିଁ।

୯. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସମାଲୋଚନା

ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ଅନେକ ସମାଲୋଚନା ରହିଛି।

1. ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ଆର୍ଥିକ ସମୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ। ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା, ଶିକ୍ଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

2. ମାପନର ସୀମାବଦ୍ଧତା: କେତେକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ, ସୀମିତ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜଟିଳ ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମାପିପାରେ ନାହିଁ। Oxford Academic+1

3. ବସ୍ତୁଗତ ସମସ୍ୟାର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ: ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି, ବେକାରି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ବସ୍ତୁଗତ ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିପାରେ।

4. ଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ: ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ସମାଜରେ ବିକଶିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାଜରେ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିହେବ ନାହିଁ।

5. ମୂଲ୍ୟବୋଧର ସହାବସ୍ଥାନ: ବସ୍ତୁବାଦୀ ଓ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ପ୍ରାଥମିକତା ସବୁବେଳେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ଲୋକମାନେ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଚାହିଁପାରନ୍ତି।

6. ପିଢ଼ିଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା: କେବଳ ପିଢ଼ିଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ବିକାଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ କି ନାହିଁ, ତାହା ନେଇ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଛି। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ପରିମାଣ ଦେଶ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ। eScholarship+1

ଏହି ସମାଲୋଚନାଗୁଡ଼ିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାକଚ କରେ ନାହିଁ। ବରଂ, ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଆଚରଣକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

୧୦. ଉପସଂହାର

ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରାଥମିକତାରେ ଆର୍ଥିକ ଓ ଶାରୀରିକ ସୁରକ୍ଷାରୁ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ, ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଜୀବନର ଗୁଣବତ୍ତା ଆଡ଼କୁ ହୋଇପାରୁଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ରୋନାଲ୍ଡ ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟଙ୍କ ଅଭାବ ଓ ସାମାଜିକୀକରଣର ଉପକଳ୍ପନା ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଗଠନମୂଳକ ଅନୁଭୂତି କିପରି ପିଢ଼ିଗତ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ, ତାହା ବୁଝାଏ। ପରିବେଶ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଅଧିକାରଭିତ୍ତିକ ଅଭିଯାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରୂପକୁ ବୁଝିବାରେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉପଯୋଗୀ। କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁବାଦୀ ଓ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି, ସଂସ୍କୃତି, ସଂସ୍ଥା ଓ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ ବଦଳିପାରେ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।

2. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କିଏ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ?

3. ଅଭାବର ଉପକଳ୍ପନା କ’ଣ?

4. ସାମାଜିକୀକରଣର ଉପକଳ୍ପନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

5. ନିରବ ବିପ୍ଳବ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?

6. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ଦୁଇଟି ସମାଲୋଚନା ଉଲ୍ଲେଖ କର।

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ରୋନାଲ୍ଡ ଇଙ୍ଗଲହାର୍ଟଙ୍କ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଆଲୋଚନା କର।

2. ଅଭାବ ଓ ସାମାଜିକୀକରଣର ଉପକଳ୍ପନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

3. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦୀ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ନୂତନ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।

4. ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କର।

5. ଭାରତର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଉତ୍ତର-ବସ୍ତୁବାଦର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଆଲୋଚନା କର।