୧. ଉପକ୍ରମ

ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମ (Rational Choice Approach) ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଭିଗମ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ କିପରି ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବା, ଲାଭ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ଖର୍ଚ୍ଚ କିମ୍ବା କ୍ଷତି କମାଇବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

ଏହି ଅଭିଗମ ଅନୁଯାୟୀ, ଭୋଟର, ରାଜନେତା, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ ଉପଲବ୍ଧ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ, ପସନ୍ଦ ଓ ଆଶାକରାଯାଉଥିବା ପରିଣାମ ଆଧାରରେ ବିଚାର କରନ୍ତି।

ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବିକାଶରେ ଅର୍ଥନୀତି, ଖେଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Game Theory) ଓ ସାମାଜିକ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Social Choice Theory) ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଛି।

ଭୋଟଦାନ, ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠନ, ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବାରେ ଏହି ଅଭିଗମ ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ।

୨. ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ଅଭିଗମ, ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ପସନ୍ଦ, ବିକଳ୍ପ, ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

ଏଠାରେ ‘ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ନିଷ୍ପତ୍ତିଟି ନୈତିକ ଭାବରେ ସଠିକ୍ କିମ୍ବା ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ପସନ୍ଦ, ଉପଲବ୍ଧ ସୂଚନା ଓ ପରିସ୍ଥିତିଗତ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଉପଯୋଗୀ ବିକଳ୍ପ ବାଛିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଭୋଟର ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିବ ବୋଲି ଆଶା କରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ଭୋଟ ଦେଇପାରନ୍ତି। ସେହିପରି, ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସରକାରରେ ଭାଗ ନେବାର ସୁଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦଳ ସହିତ ମେଣ୍ଟ କରିପାରେ।

୩. ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅବଦାନ

୧. ଆନ୍ଥୋନି ଡାଉନ୍ସ (Anthony Downs)

ଡାଉନ୍ସ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର An Economic Theory of Democracy (୧୯୫୭) ପୁସ୍ତକରେ ଭୋଟର ଓ ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିବା କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଛି।

ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଏବଂ ଭୋଟରମାନେ ନିଜର ପସନ୍ଦ ଓ ଆଶା ଅନୁସାରେ ଦଳ ବାଛନ୍ତି।

୨. ଜେମ୍ସ ଏମ୍. ବୁକାନାନ୍ (James M. Buchanan)

ବୁକାନାନ୍ ସାର୍ବଜନୀନ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Public Choice Theory)ର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍। ସେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ସାମୂହିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ।

ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ରାଜନେତା, ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ଓ ଭୋଟରମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ଆଧାରରେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିହେବ; ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତାମାନେ ସବୁବେଳେ କେବଳ ଜନହିତକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି ଧରିନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

୩. ମାନ୍କର୍ ଓଲସନ୍ (Mancur Olson)

ତାଙ୍କର The Logic of Collective Action (୧୯୬୫) ପୁସ୍ତକରେ ସେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସାମୂହିକ ଲାଭ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଲାଭ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ନ କରିପାରନ୍ତି।

ତାଙ୍କର ‘ମାଗଣା ଲାଭ ଉପଭୋଗକାରୀ ସମସ୍ୟା’ (Free-rider Problem) ଧାରଣା ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନକୁ ବୁଝିବାରେ ଉପଯୋଗୀ।

୪. ୱିଲିୟମ୍ ଏଚ୍. ରାଇକର୍ (William H. Riker)

ରାଇକର୍ ରାଜନୈତିକ ମେଣ୍ଟ ଓ ବୁଝାମଣାର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର The Theory of Political Coalitions (୧୯୬୨) ପୁସ୍ତକରେ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି।

ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନେ କ୍ଷମତା ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମର୍ଥନ ଯୋଗାଡ଼ କରିବା ସହିତ କ୍ଷମତା ବାଣ୍ଟିବାର ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ସୀମିତ ରଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରନ୍ତି।

୫. ଜେମ୍ସ ଏସ୍. କୋଲମ୍ୟାନ୍ (James S. Coleman)

କୋଲମ୍ୟାନ୍ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କିପରି ସାମୂହିକ ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହା ତାଙ୍କ ଅଧ୍ୟୟନର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଥିଲା।

୪. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣା

୧. ବ୍ୟକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରିକତା (Individualism)

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାରକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପସନ୍ଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଧାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ସାମୂହିକ ପରିଣାମକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବ୍ୟବହାରକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ।

୨. ଲକ୍ଷ୍ୟଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟବହାର (Goal-oriented Behaviour)

ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତାମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଯଥା—ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟ, ସରକାରୀ ପଦବୀ ହାସଲ, ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା।

୩. ପସନ୍ଦ (Preferences)

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ବିକଳ୍ପ ଓ ପରିଣାମକୁ ନିଜ ପସନ୍ଦ ଅନୁଯାୟୀ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରନ୍ତି। ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପସନ୍ଦ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୪. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ହିସାବ-ନିକାଶ (Strategic Calculation)

ବ୍ୟକ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ ବିକଳ୍ପର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଲାଭ, ଖର୍ଚ୍ଚ, ବିପଦ ଓ ପରିଣାମ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେବେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୫. ସୀମାବଦ୍ଧତା ଓ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ (Constraints and Incentives)

ସମ୍ବଳର ଅଭାବ, ଆଇନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ନିୟମ, ଉପଲବ୍ଧ ସୂଚନା ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଖର୍ଚ୍ଚ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପସନ୍ଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୬. ରଣନୈତିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା (Strategic Interaction)

ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନେକ ସମୟରେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇଥାଏ। ଜଣେ ରାଜନେତାଙ୍କ ରଣନୀତି ଭୋଟର, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦଳ କିମ୍ବା ମେଣ୍ଟ ସହଯୋଗୀଙ୍କ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିପାରେ।

୭. ପସନ୍ଦର ପରିଣାମ (Consequences of Choice)

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ କିପରି ମିଶି ସାମୂହିକ ପରିଣାମ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହା ଏହି ଅଭିଗମର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ। ବେଳେବେଳେ ଏହି ସାମୂହିକ ପରିଣାମ କୌଣସି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ: ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା ରହିବା କିମ୍ବା ସେମାନେ ତ୍ରୁଟିହୀନ ହିସାବ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ବାସ୍ତବ ରାଜନୀତିରେ ଅନିଶ୍ଚିତତା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା ଓ ସୀମିତ ଚିନ୍ତନ କ୍ଷମତା ରହିଥାଏ।

୫. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦର ପ୍ରକ୍ରିୟା

ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତା ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ

ଉଦାହରଣ: ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟ ହାସଲ କରିବା

ଉପଲବ୍ଧ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟାୟନ

ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଲାଭ, ଖର୍ଚ୍ଚ, ବିପଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା

ଏକ ବିକଳ୍ପର ଚୟନ

ନିଜ ପସନ୍ଦ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ବିକଳ୍ପକୁ ବାଛିବା

ରାଜନୈତିକ ପରିଣାମ

ଅନେକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟାରୁ ପରିଣାମ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ

୬. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ପ୍ରୟୋଗ

କ. ଭୋଟଦାନର ବ୍ୟବହାର (Voting Behaviour)

ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ, ଭୋଟରମାନେ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥୀ କିମ୍ବା ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆଶାକରାଯାଉଥିବା ଲାଭ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଭୋଟର ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ଦଳର ନୀତିକୁ ତୁଳନା କରି ଭୋଟ ଦେଇପାରନ୍ତି।

ଡାଉନ୍ସଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଅଜ୍ଞତା (Rational Ignorance) ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା। ଏହା ଅନୁଯାୟୀ, କେତେକ ଭୋଟର ବିସ୍ତୃତ ରାଜନୈତିକ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ ନ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରନ୍ତି, କାରଣ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହର ଖର୍ଚ୍ଚ ନିର୍ବାଚନର ଫଳାଫଳକୁ ଏକାକୀ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଲାଭଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି ସେମାନେ ଭାବିପାରନ୍ତି।

ତଥାପି, ଭୋଟଦାନ କେବଳ ନୀତିଗତ ହିସାବ-ନିକାଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ପରିଚୟ, ଆଦର୍ଶ, ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ଓ ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଭୋଟରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଖ. ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଯୋଗିତା (Political Party Competition)

ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନେ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଇବା ଓ ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ନିର୍ବାଚନୀ ଘୋଷଣାପତ୍ର, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ ଓ ପ୍ରଚାର ରଣନୀତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରନ୍ତି।

ଡାଉନ୍ସଙ୍କ ସରଳୀକୃତ ମଡେଲ୍ ଅନୁଯାୟୀ, ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନେ ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଭୋଟରଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ତେବେ ବାସ୍ତବ ରଣନୀତି ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭୋଟରଙ୍କ ପସନ୍ଦ ଓ ଦଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଗ. ମେଣ୍ଟ ଗଠନ (Coalition Formation)

ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ ନ କଲେ, ଅନେକ ଦଳ ମିଶି ମେଣ୍ଟ ସରକାର ଗଠନ କରିପାରନ୍ତି।

ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମେଣ୍ଟ ଗଠନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜର ଆଦର୍ଶଗତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରୀପଦ ବଣ୍ଟନ, ନୀତିଗତ ବୁଝାମଣା ଓ ସ୍ଥିର ସରକାର ଗଠନର ସମ୍ଭାବନାକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ନିର୍ବାଚନ ପରେ କୌଣସି ଦଳ ଏକାକୀ ସରକାର ଗଠନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଦଳ ସହିତ ମେଣ୍ଟ କରିପାରେ। ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମ ଏହି ମେଣ୍ଟ କାହିଁକି ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ କ’ଣ ଲାଭ ଆଶା କରୁଛି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

ଘ. ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି (Public Policy and Government Decisions)

ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ଏକ ଶାଖା ସାର୍ବଜନୀନ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Public Choice Theory), ଯାହା ରାଜନେତା, ଅମଲାତନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀଙ୍କ ପ୍ରୋତ୍ସାହନକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ସରକାର ଏପରି ନୀତିକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦେଇପାରେ, ଯାହା ନିର୍ବାଚନରେ ଅଧିକ ସମର୍ଥନ ଆଣିବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଏ। ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ଅଧିକ ବଜେଟ୍ କିମ୍ବା ସାଂଗଠନିକ କ୍ଷମତା ହାସଲ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରେ।

ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା; ସମସ୍ତ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତା ସମାନ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ।

ଙ. ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ (Collective Action and Interest Groups)

ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ସାମୂହିକ ଲାଭ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେହି ଲାଭ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ନ କରିପାରନ୍ତି।

ଓଲସନ୍‌ଙ୍କ ମାଗଣା ଲାଭ ଉପଭୋଗକାରୀ ସମସ୍ୟା (Free-rider Problem) ଏହି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଅବଦାନ ନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସାମୂହିକ ଲାଭ ପାଇପାରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି।

ସଦସ୍ୟତାଭିତ୍ତିକ ସୁବିଧା, ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ, ସାମାଜିକ ଚାପ ଓ ସଂଗଠନାତ୍ମକ ନେତୃତ୍ୱ ମାଧ୍ୟମରେ ଏପରି ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇପାରେ।

ଚ. ଖେଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ରଣନୈତିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା (Game Theory and Strategic Interaction)

ଖେଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହେଉଛି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଉପକରଣ। ଏହା ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ପରିଣାମ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଏହାର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ହେଉଛି:

• ରଣନୈତିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା: ନିଜର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟମାନେ କ’ଣ କରିପାରନ୍ତି, ତାହା ବିଚାର କରିବା।
• ନାଶ୍ ସନ୍ତୁଳନ (Nash Equilibrium): ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରଣନୀତି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲେ, କୌଣସି ଜଣେ କେବଳ ନିଜର ରଣନୀତି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଅଧିକ ଲାଭ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏପରି ଏକ ପରିସ୍ଥିତି।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ତିନୋଟି ଦଳ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କଲେ ଏବଂ କୌଣସି ଦଳ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହାସଲ ନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମେଣ୍ଟ କରିବା କିମ୍ବା ବିରୋଧୀ ଦଳରେ ରହିବା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ବିକଳ୍ପ ବାଛିବାକୁ ପଡ଼େ।

ମନ୍ତ୍ରୀପଦ, ନୀତିଗତ ବୁଝାମଣା, ନିର୍ବାଚନୀ ପରିଣାମ ଓ ସ୍ଥିର ସରକାରର ସମ୍ଭାବନାକୁ ବିଚାର କରି ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି। ଖେଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏପରି ମେଣ୍ଟ କାହିଁକି ଗଠିତ ହୁଏ ଏବଂ କାହିଁକି କେତେକ ମେଣ୍ଟ ବିଫଳ ହୁଏ, ତାହା ବୁଝିବାରେ ସହାୟତା କରେ।

୭. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ସୁବିଧା

1. ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ସ୍ପଷ୍ଟତା: ଏହା ବ୍ୟକ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ, ବିକଳ୍ପ, ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ।

2. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭୋଟଦାନ, ଦଳୀୟ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମେଣ୍ଟ ଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ବୁଝାମଣାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବୁଝାଇଥାଏ।

3. ତୁଳନାତ୍ମକ ପ୍ରୟୋଗ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ କ୍ଷମତାବାଦୀ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇପାରେ।

4. ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ: ନିର୍ବାଚନୀ ନିୟମ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରାଜନୈତିକ ପୁରସ୍କାର କିପରି ବ୍ୟବହାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

5. ପୂର୍ବାନୁମାନର ସମ୍ଭାବନା: ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ଆଧାରରେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ପରୀକ୍ଷଣଯୋଗ୍ୟ ଅନୁମାନ ଦେଇପାରେ।

6. ସାମୂହିକ ପରିଣାମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମିଶି କିପରି ଏପରି ପରିଣାମ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା କୌଣସି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ନଥାଇପାରନ୍ତି, ତାହା ବୁଝାଇଥାଏ।

୮. ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

୧. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ

ଏହି ଅଭିଗମ ଅନେକ ସମୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାର ପରୋପକାର, ସାମୂହିକତା, ନୈତିକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା, ପରିଚୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।

୨. ଅବାସ୍ତବ ଧାରଣା

କେତେକ ମଡେଲ୍ ଧରିନିଏ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପସନ୍ଦ ସ୍ଥିର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବିକଳ୍ପର ମୂଲ୍ୟାୟନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ସୂଚନା ରହିଛି। ବାସ୍ତବରେ ସୂଚନା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ସମୟ ସୀମିତ ରହେ ଏବଂ ଚିନ୍ତନ କ୍ଷମତାର ମଧ୍ୟ ସୀମା ରହିଛି।

୩. ପସନ୍ଦ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ଅସୁବିଧା

ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ପସନ୍ଦ କ’ଣ, ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ। ଲୋକମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟବହାର ସେଥିରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୪. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜୀକୀକରଣକୁ ଅବହେଳା

ରାଜନୈତିକ ପରମ୍ପରା, ଐତିହାସିକ ଅଭିଜ୍ଞତା, ସାମାଜିକ ନିୟମ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ସବୁକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ-କ୍ଷତିର ହିସାବ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଝାଇହେବ ନାହିଁ।

୫. କ୍ଷମତାର ଅସମାନତା ପ୍ରତି ଅଳ୍ପ ଧ୍ୟାନ

ସମସ୍ତ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସମାନ ସମ୍ବଳ ଓ ସୁଯୋଗ ନଥାଏ। ଧନ, ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ, ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପ୍ରବେଶାଧିକାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରେ ଯେ କାହାର ସ୍ୱାର୍ଥ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରିବ।

୬. ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ୟା

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମିଶି ଅନିଷ୍ଟକର ସାମୂହିକ ପରିଣାମ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି। ମାଗଣା ଲାଭ ଉପଭୋଗକାରୀ ସମସ୍ୟା ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ।

୭. ପୂର୍ବାନୁମାନର ଅନିଶ୍ଚିତତା

ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ପରିଣାମ ଅନିଶ୍ଚିତ ରହିପାରେ। କାରଣ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାରକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଆକଳନ କରିପାରନ୍ତି, ନୂତନ ସୂଚନା ପାଇପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ନିଜର ପସନ୍ଦ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରନ୍ତି।

୯. ଉପସଂହାର

ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପସନ୍ଦ, ପ୍ରୋତ୍ସାହନ, ରଣନୈତିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଆଧାରରେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବହାରର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଭୋଟଦାନ, ରାଜନୈତିକ ଦଳମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ମେଣ୍ଟ ଗଠନ, ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହା ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ।

ତଥାପି, ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତାମାନେ ସବୁବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନାପ୍ରାପ୍ତ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ପରିଚୟ, ଆଦର୍ଶ, କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ତେଣୁ, ଏହି ଅଭିଗମର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ସହିତ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ, ବ୍ୟବହାରବାଦୀ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଐତିହାସିକ ଅଭିଗମ ସହିତ ସମନ୍ୱୟ କରି ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଅଧିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳିପାରିବ।

୧୦. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।

2. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବିକାଶରେ ଆନ୍ଥୋନି ଡାଉନ୍ସ, ଜେମ୍ସ ବୁକାନାନ୍ ଓ ମାନ୍କର୍ ଓଲସନ୍‌ଙ୍କ ଅବଦାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

3. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତାକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କର।

4. ଭୋଟଦାନ ଓ ମେଣ୍ଟ ଗଠନକୁ ବୁଝିବାରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଭୂମିକା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

5. ସାମୂହିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମାଗଣା ଲାଭ ଉପଭୋଗକାରୀ ସମସ୍ୟା ଆଲୋଚନା କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ପସନ୍ଦ ଅଭିଗମ କ’ଣ?

2. ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଅଜ୍ଞତା କ’ଣ?

3. ସାର୍ବଜନୀନ ପସନ୍ଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ?

4. ମାଗଣା ଲାଭ ଉପଭୋଗକାରୀ ସମସ୍ୟା କ’ଣ?

5. ରଣନୈତିକ ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା କ’ଣ?

6. ନାଶ୍ ସନ୍ତୁଳନର ଧାରଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

7. ଆନ୍ଥୋନି ଡାଉନ୍ସଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ।