୧. ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳର ଅର୍ଥ

ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ କହିଲେ ଏପରି ଏକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ ହେବା ପରେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଆନୁଗତ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଯେଉଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଚିହ୍ନରେ ସେ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିଥିଲେ, ସେହି ଦଳକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦଳରେ ଯୋଗଦେବା କିମ୍ବା ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ନିଜ ଦଳର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ସଂସଦୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ, ସରକାର ଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଁ ଏକ ସଂଗଠନାତ୍ମକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ନିଜର ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହା ସରକାରର ଗଠନ ଓ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ରହିଛି:

1. ଦଳୀୟ ସଂପୃକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଜଣେ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟ ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦଳରେ ଯୋଗଦିଅନ୍ତି।

2. ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ: ଜଣେ ବିଧାୟକ କିମ୍ବା ସାଂସଦ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ସେହି ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦଳର ଟିକେଟ୍‌ରେ ସେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ।

3. ଦଳୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିରୋଧରେ ଭୋଟଦାନ: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ନିଜ ଦଳର ହ୍ୱିପ୍‌ ବିରୋଧରେ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଭୋଟଦାନରୁ ବିରତ ରହନ୍ତି।

4. ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଦଳରେ ଯୋଗଦାନ: ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟୀ ହେବା ପରେ ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗଦିଅନ୍ତି।

5. ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଦଳରେ ଯୋଗଦାନ: ଜଣେ ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଅନୁମୋଦିତ ଛଅ ମାସର ସମୟସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗଦିଅନ୍ତି।

ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳର ସମ୍ପର୍କ ରାଜନୈତିକ ନୈତିକତା, ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଜନପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ରହିଛି।

୨. ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

୧୯୬୦ ଓ ୧୯୭୦ ଦଶକରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ ଭାରତରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟା ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଜାତୀୟ ଓ ଅଧିକାଂଶ ରାଜ୍ୟସ୍ତରୀୟ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୧୯୬୭ ମସିହାର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପରେ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ବିରୋଧୀ ଦଳର ମେଣ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ଅଣକଂଗ୍ରେସ ସରକାର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ସମୟରେ ଅନେକ ବିଧାୟକ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଆନୁଗତ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। କେତେକ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧି ଗୋଟିଏ ଦଳ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦଳରେ ଯୋଗଦେବା ଫଳରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥିରତା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ସମୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି ହେଉଛି—“ଆୟା ରାମ, ଗୟା ରାମ”। ୧୯୬୭ ମସିହାରେ ହରିୟାଣାର ବିଧାୟକ ଗୟା ଲାଲ୍‌ ବାରମ୍ବାର ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ପରେ ଏହି ଉକ୍ତି ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ବାରମ୍ବାର ଦଳବଦଳ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିଲା।

ଦଳବଦଳ ସମସ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ ନିର୍ବାଚିତ ସରକାରଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥିରତା ରକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଆଇନଗତ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଦାବି ବଢ଼ିଥିଲା।

୧୯୬୯ ମସିହାରେ ୱାଇ. ବି. ଚଭନ୍‌ କମିଟି ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ ସମସ୍ୟାର ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ କେତେକ ପଦକ୍ଷେପ ସୁପାରିସ କରିଥିଲା। ତେବେ ୧୯୮୫ ମସିହାରେ ହିଁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା।

୩. ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିକାଶ: ୫୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୧୯୮୫

୫୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୧୯୮୫ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତରେ ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହି ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହା ଅନୁଯାୟୀ ଦଳବଦଳ ସମ୍ପର୍କିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧାରରେ ସଂସଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିବାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:

• ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ଦଳବଦଳରୁ ନିବୃତ୍ତ କରିବା।
• ବାରମ୍ବାର ଦଳବଦଳ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ହ୍ରାସ କରିବା।
• ବିଧାନମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା।
• ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ମତଦାତାମାନେ ଦେଇଥିବା ଜନମତର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
• ସଂସଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥିରତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।

ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ଓ ବିଧାନ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ।

୪. ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ

ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀରେ ଦଳବଦଳ ଆଧାରରେ ସଦସ୍ୟତାରୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

କ. ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ

କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଦସ୍ୟ ଯଦି ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ସେହି ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଇପାରେ।

“ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ” କେବଳ ଔପଚାରିକ ଇସ୍ତଫାପତ୍ର ଦାଖଲ କରିବା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଜଣେ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦଳୀୟ ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ କରିବାର ପ୍ରମାଣ ହୋଇପାରେ।

ତେଣୁ ଔପଚାରିକ ଇସ୍ତଫା ନଦେଇ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଜଣେ ବିଧାୟକ କିମ୍ବା ସାଂସଦଙ୍କ ଆଚରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦଳୀୟ ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗକୁ ସୂଚିତ କରେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଯୋଗ୍ୟତାର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିପାରେ।

ଖ. ଦଳୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିରୋଧରେ ଭୋଟଦାନ କିମ୍ବା ଭୋଟଦାନରୁ ବିରତ ରହିବା

ଯଦି କୌଣସି ସଦସ୍ୟ ନିଜ ରାଜନୈତିକ ଦଳ କିମ୍ବା ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିରୋଧରେ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ଭୋଟ ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଭୋଟଦାନରୁ ବିରତ ରହନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଇପାରେ।

ତେବେ ଏଥିପାଇଁ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁମତି ନେଇନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ଭୋଟଦାନ କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତିର ତାରିଖଠାରୁ ୧୫ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଦଳ କିମ୍ବା ଅଧିକୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ କ୍ଷମା କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ କରିନଥିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସାଧାରଣତଃ ଦଳୀୟ ହ୍ୱିପ୍‌ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ହ୍ୱିପ୍‌ ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ବିଧାୟକ କିମ୍ବା ସାଂସଦମାନଙ୍କୁ ଭୋଟଦାନ ଓ ବିଧାନମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମ୍ପର୍କରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଔପଚାରିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।

ଗ. ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟ

ଜଣେ ନିର୍ବାଚିତ ସ୍ୱାଧୀନ ସଦସ୍ୟ ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟୀ ହେବା ପରେ ଯଦି କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯେଉଁ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଆଧାରରେ ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ି ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା।

ଘ. ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟ

କୌଣସି ସଦନର ମନୋନୀତ ସଦସ୍ୟ ସଦନରେ ନିଜର ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ତାରିଖଠାରୁ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗଦେଇପାରିବେ। ଏହି ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗଦେଲେ ଏହି ଆଧାରରେ ତାଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯିବ ନାହିଁ।

କିନ୍ତୁ ଛଅ ମାସର ସମୟସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପରେ ଯଦି ସେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଯୋଗଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷିତ ହୋଇପାରନ୍ତି।

୫. ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ବ୍ୟତିକ୍ରମ

ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ମିଶ୍ରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସୀମିତ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ରହିଛି।

ରାଜନୈତିକ ଦଳର ମିଶ୍ରଣ: ଯଦି ମୂଳ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଅନ୍ୟ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଧାୟକ ଦଳର ଅତିକମରେ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ସଦସ୍ୟ ଏହି ମିଶ୍ରଣରେ ସହମତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଆଧାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷଣା କରାଯିବ ନାହିଁ।

ଏଠାରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସର୍ତ୍ତ ହେଉଛି ବିଧାୟକ ଦଳର ଅତିକମରେ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହମତି; କେବଳ ସାଧାରଣ ବହୁମତ ନୁହେଁ।

ପୂର୍ବରୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବିଭାଜନ ବା ସ୍ପ୍ଲିଟ୍‌ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ୯୧ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୨୦୦୩ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଥିଲା। ତେଣୁ ବର୍ତ୍ତମାନ କୌଣସି ବିଧାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପୂର୍ବର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ବିଭାଜନ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟତିକ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ।

ଏହି ମିଶ୍ରଣ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟତିକ୍ରମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଆଇନଗତ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତ ଦଳୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କିମ୍ବା ଛୋଟ ଗୋଷ୍ଠୀର ଦଳବଦଳ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

୬. ବାଚସ୍ପତି ଓ ସଭାପତିଙ୍କ ଭୂମିକା

ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ ଦଳବଦଳ ଆଧାରରେ ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଲୋକସଭାର ବାଚସ୍ପତି, ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ବାଚସ୍ପତି, ରାଜ୍ୟସଭାର ସଭାପତି କିମ୍ବା ବିଧାନ ପରିଷଦର ସଭାପତି ନେଇଥାନ୍ତି।

ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଦାୟିତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରିବା।

2. ସମ୍ପୃକ୍ତ ତଥ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଣର ଯାଞ୍ଚ କରିବା।

3. ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଧାୟକ କିମ୍ବା ସାଂସଦଙ୍କୁ ନିଜର ପକ୍ଷ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେବା।

4. ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।

5. ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆବେଦନ ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିବା।

ଏପରି ମାମଲାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ସମୟରେ ବାଚସ୍ପତି କିମ୍ବା ସଭାପତି ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ-ନ୍ୟାୟିକ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି।

ତେବେ ଏହି କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗକୁ ନେଇ ନିରପେକ୍ଷତା, ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ବିଳମ୍ବ ଓ ପୀଠାସୀନ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂପୃକ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଆସିଛି।

୭. ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା ଓ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ପ୍ରମୁଖ ରାୟ

ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।

କ. କିହୋଟୋ ହୋଲୋହାନ୍ ବନାମ ଜାଚିଲ୍ଲୁ (୧୯୯୨)

ଏହା ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ସମ୍ପର୍କିତ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବୈଧତାକୁ ବଜାୟ ରଖିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ସହିତ ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ ବାଚସ୍ପତି କିମ୍ବା ସଭାପତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷାର ଅଧୀନ ରହିବ।

ସାଧାରଣତଃ ପୀଠାସୀନ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉଲ୍ଲଂଘନ, ଦୁର୍ଭାବନା, ମନମୁଖୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ନ୍ୟାୟର ନୀତି ଉଲ୍ଲଂଘନ ଭଳି ଆଧାରରେ ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା କରାଯାଇପାରେ।

ଖ. ରବି ଏସ୍. ନାଏକ ବନାମ ଭାରତ ସଂଘ (୧୯୯୪)

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ ଔପଚାରିକ ଇସ୍ତଫାପତ୍ର ଦେବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଜଣେ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବିଚାର କରି ସେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ନିଜ ଦଳର ସଦସ୍ୟତା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।

ଗ. ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ରାଣା ବନାମ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରସାଦ ମୌର୍ଯ୍ୟ (୨୦୦୭)

ଏହି ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଦଳର ବିଭାଜନ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ଏବଂ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଏହି ରାୟ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ କ୍ଷମତାର ସୀମା ଓ ଦଳବଦଳ ବିବାଦରେ ପ୍ରକୃତ ତଥ୍ୟର ଯାଞ୍ଚର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା।

ଘ. ନବାମ ରେବିଆ ବନାମ ଉପବାଚସ୍ପତି (୨୦୧୬)

ଏହି ମାମଲାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଦରୁ ହଟାଇବା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଆବେଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବିଚାର କରିଥିଲେ।

ଏହି ରାୟ ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ସାଂସ୍ଥାଗତ ସ୍ଥିତି ଓ ଦଳବଦଳ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନିରପେକ୍ଷତାକୁ ନେଇ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲା।

ଙ. କେଇଶାମ ମେଘଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହ ବନାମ ମଣିପୁର ବିଧାନସଭାର ବାଚସ୍ପତି (୨୦୨୦)

ଅଯୋଗ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କିତ ଆବେଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଳମ୍ବକୁ ନେଇ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଉଦ୍‌ବେଗ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।

ନ୍ୟାୟାଳୟ ସୁପାରିସ କରିଥିଲେ ଯେ ଅଯୋଗ୍ୟତା ମାମଲାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ସଂସଦ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ ଅସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବାଦ୍‌ ଦେଲେ ସାଧାରଣତଃ ଏପରି ଆବେଦନ ଉପରେ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମତ ଦେଇଥିଲେ।

୮. ୯୧ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୨୦୦୩

୯୧ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୨୦୦୩ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ମନ୍ତ୍ରିପଦ ବଣ୍ଟନ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ କେତେକ ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲା।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀରୁ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ବିଭାଜନ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟତିକ୍ରମକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା।
• କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରିପରିଷଦର ଆକାର ଉପରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।
• କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମନ୍ତ୍ରିପରିଷଦର ଆକାରକୁ ଲୋକସଭାର ମୋଟ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାର ୧୫ ପ୍ରତିଶତ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିବା; ତେବେ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସର୍ବନିମ୍ନ ସଂଖ୍ୟା ୧୨ ରହିବ।
• ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରିପରିଷଦର ଆକାରକୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଧାନସଭାର ମୋଟ ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାର ୧୫ ପ୍ରତିଶତ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖିବା; ତେବେ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସର୍ବନିମ୍ନ ସଂଖ୍ୟା ୧୨ ରହିବ।
• ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ ଅଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା କେତେକ ଲାଭଜନକ ରାଜନୈତିକ ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇବା।

ମନ୍ତ୍ରିପଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ସୁବିଧା ପାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଉଥିବା ଦଳବଦଳକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରିବା ଏହି ସଂଶୋଧନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।

୯. ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସୁବିଧା

ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି।

୧. ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା: ବିଧାୟକମାନଙ୍କ ଦଳବଦଳ ଯୋଗୁଁ ସରକାରରେ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିବାକୁ ଏହା ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

୨. ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଦଳର ସହମତ ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

୩. ନିର୍ବାଚନୀ ଜନମତର ସୁରକ୍ଷା: ଦଳଭିତ୍ତିକ ନିର୍ବାଚନରେ ମତଦାତାମାନେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ରାଜନୈତିକ ପସନ୍ଦକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବାରୁ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତ କରିବା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

୪. ରାଜନୈତିକ ଦୁର୍ନୀତି ହ୍ରାସ: ଅର୍ଥ, ମନ୍ତ୍ରିପଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ଦଳବଦଳକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରିବା ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ।

୫. ଶାସନର ନିରନ୍ତରତା: ସୁବିଧାବାଦୀ ଦଳବଦଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସଂସଦ ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଗୁଡ଼ିକର ଅଧିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ନିରନ୍ତରତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଏହା ଚେଷ୍ଟା କରେ।

୬. ସାଂସ୍ଥାଗତ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ: ଦଳବଦଳ ମାମଲାରେ ଅଯୋଗ୍ୟତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥାପନ କରେ।

୧୦. ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନର ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱେ ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନକୁ ଶିକ୍ଷାବିତ୍‌, ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି।

କ. ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ

ଏହି ଆଇନ ବିଧାୟକମାନଙ୍କର ନିଜ ଦଳର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ସହିତ ଅସହମତି ପ୍ରକାଶ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୀମିତ କରିପାରେ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ଦଳୀୟ ହ୍ୱିପ୍‌ ଜାରି ହୋଇଥାଏ।

ଖ. ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ଆଲୋଚନା ଦୁର୍ବଳ ହେବା

ଯଦି ବିଧାୟକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦଳୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ବିଧାନମଣ୍ଡଳରେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଭୋଟଦାନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ।

ଗ. ଦଳୀୟ ନେତୃତ୍ୱର ଅତ୍ୟଧିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ

ଏହି ଆଇନ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ନେତୃତ୍ୱର କ୍ଷମତା ବଢ଼ାଇପାରେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଧାୟକଙ୍କ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାକୁ ସୀମିତ କରିପାରେ।

ଘ. ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ

ବାଚସ୍ପତି ସାଧାରଣତଃ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଥିବାରୁ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଆବେଦନ ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ନିରପେକ୍ଷତାକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିପାରେ।

ଙ. ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣରେ ବିଳମ୍ବ

ଦଳବଦଳ ମାମଲାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନହେଲେ ବିବାଦୀୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ବିଧାନମଣ୍ଡଳର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଭାଗ ନେଇଚାଲିପାରନ୍ତି। ଏହା ସରକାରର ସ୍ଥିରତାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ଚ. ନ୍ୟାୟିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ସୀମା

ଯଦିଓ ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି, ତଥାପି ସାଧାରଣତଃ ବାଚସ୍ପତି କିମ୍ବା ସଭାପତିଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ଫଳରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଜାରି ରହିପାରେ।

ଛ. ଦଳୀୟ ଆନୁଗତ୍ୟ ଓ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ

ଜଣେ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କର ନିଜ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ନିଜ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ମତଦାତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ରହିଛି। କଠୋର ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ବେଳେବେଳେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରକାଶ କରିବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

୧୧. ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ ଓ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର

ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରଶ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ: ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରାଯିବ?

ସଂସଦୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ସେମାନେ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ସଂଗଠିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ନିର୍ବାଚିତ ବିଧାୟକ ଓ ସାଂସଦମାନେ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ଆଲୋଚନାରେ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗୀଦାରିର ସୁଯୋଗ ମିଳିବା ଉଚିତ।

ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅଯୋଗ୍ୟତାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। କିନ୍ତୁ ଦଳୀୟ ହ୍ୱିପ୍‌ର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଆବେଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ବିଳମ୍ବ ଯୋଗୁଁ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସାଂସ୍ଥାଗତ ନିରପେକ୍ଷତା ସମ୍ପର୍କରେ ନିରନ୍ତର ଆଲୋଚନା ହୋଇଆସୁଛି।

ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଏହି ଆଇନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୋଟଦାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲାଗୁ ହେବା ଉଚିତ କି, ନା କେବଳ ସରକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ, ଯଥା ବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତାବ, ଅବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ସରକାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଟଦାନରେ ଏହା ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ କି? ଏହା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ।

୧୨. ଉପସଂହାର

ରାଜନୈତିକ ଦଳବଦଳ ଭାରତର ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥିରତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆହ୍ୱାନ ହୋଇଆସିଛି। ବିଶେଷକରି ୧୯୬୦ ଦଶକର ଶେଷଭାଗ ଓ ୧୯୭୦ ଦଶକରେ ବାରମ୍ବାର ଦଳବଦଳ ଘଟଣା ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ କ୍ଷମତାର ଅପବ୍ୟବହାର ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ୫୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୧୯୮୫ ମାଧ୍ୟମରେ ଦଶମ ଅନୁସୂଚୀ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୯୧ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୨୦୦୩ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜନ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟତିକ୍ରମକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରିପରିଷଦର ଆକାର ଉପରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ କରାଯାଇଥିଲା।

ଦଳବଦଳ ବିରୋଧୀ ଆଇନ ଦଳବଦଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଛି। ତଥାପି ବିଧାୟକମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା, ବାଚସ୍ପତିଙ୍କ ନିରପେକ୍ଷତା ଓ ଅଯୋଗ୍ୟତା ଆବେଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ବିଳମ୍ବ ସମ୍ପର୍କିତ ଚିନ୍ତା ଏବେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

ତେଣୁ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତା, ଦଳୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା, ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ଆଲୋଚନାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରିବା ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ। ଭାରତର ସଂସଦୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।