ହେଗେଲ: ସ୍ୱାଧୀନତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ (Hegel: Theory of Freedom)

ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନରେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ୱାଧୀନତା କହିଲେ ନିୟମର ଅନୁପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ବୁଝାଏ । କିନ୍ତୁ ଜର୍ମାନ ଦାର୍ଶନିକ ଜି.ଡବ୍ଲୁ.ଏଫ୍. ହେଗେଲ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ । ହେଗେଲଙ୍କ ମତରେ ସ୍ୱାଧୀନତା କୌଣସି ନକାରାତ୍ମକ ଧାରଣା ନୁହେଁ (ଅର୍ଥାତ୍ କେବଳ ପ୍ରତିବନ୍ଧକରୁ ମୁକ୍ତି ନୁହେଁ); ବରଂ ଏହା ଏକ ସକାରାତ୍ମକ, ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଏବଂ ବିକାଶମୂଳକ ଧାରଣା ଅଟେ ।

ହେଗେଲ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ସେତେବେଳେ ହିଁ ମିଳିପାରିବ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ନିୟମ ସହିତ ସାମିଲ କରିଥାଏ ।

୧. “କାଳ୍ପନିକ ସ୍ୱାଧୀନତା” (ନକାରାତ୍ମକ ସ୍ୱାଧୀନତା)ର ସମାଲୋଚନା

ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ସେ କେଉଁ ବିଷୟର ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ତାହା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ଅଟେ । ହେଗେଲ ତାଙ୍କ ସମୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦୁଇଟି ସାଧାରଣ ଧାରଣାକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ:

ମନମୁଖୀ ବା ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ସ୍ୱାଧୀନତା (Willkür): ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ଯାହା ଇଚ୍ଛା ତାହା କରିବା” କିମ୍ବା ନିଜର ତତ୍କାଳୀନ ଆବେଗ, ଜେଦ୍ ଏବଂ ବାସନା ପଛରେ ଗୋଡ଼ାଇବା । ହେଗେଲ କହିଥିଲେ ଯେ ଯଦି ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ (ଯେପରିକି ନିଶାଗ୍ରସ୍ତ ହେବା, କ୍ରୋଧ ବା ଲୋଭ କରିବା), ତେବେ ଆପଣ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହନ୍ତି । ଆପଣ ପ୍ରକୃତରେ ନିଜର ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଆବେଗର ଜଣେ ଦାସ ମାତ୍ର ।
ଉଦାରବାଦୀ ସ୍ୱାଧୀନତା (Negative Liberty): ଏହା ହେଉଛି ପାରମ୍ପରିକ ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା (ଯେପରିକି ଜନ୍ ଲକ୍‌ଙ୍କ ମତ), ଯେଉଁଠି ସରକାରୀ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ନ ରହିବାକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା କୁହାଯାଏ । ହେଗେଲ ଏହାକୁ ‘ନକାରାତ୍ମକ ସ୍ୱାଧୀନତା’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂରେଇ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସ୍ୱାଧୀନ ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ସେ ସମାଜରୁ ଅଲଗା ଓ ଏକାକୀ ହୋଇଯାଏ ।

୨. ମୂଳ ଧାରଣା: ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆତ୍ମ-ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ (Rational Self-Determination)

ହେଗେଲଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ହେଉଛି ‘ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆତ୍ମ-ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ’ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସେତେବେଳେ ହିଁ ସ୍ୱାଧୀନ, ଯେତେବେଳେ ସେ କୌଣସି ଅନ୍ଧ ଆବେଗ ବା ଉତ୍ତେଜନାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ନହୋଇ ନିଜର ବିବେକ ଓ ଯୁକ୍ତି (Reason) ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।

ଆତ୍ମ-ଚେତନା (Self-Consciousness): ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଆତ୍ମ-ଚେତନା ଆବଶ୍ୟକ । ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ସେ କାହିଁକି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଛନ୍ତି ।
ବିବେକର ଭୂମିକା: ଯେହେତୁ ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ (ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା) ମୂଳତଃ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଓ ବିବେକୀ, ମାନବ ଜାତି ନିଜର ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ସେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶ କରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ତେଣୁ, କୌଣସି ଅଯୌକ୍ତିକ ବା କ୍ଷତିକାରକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରକାଶ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱାଧୀନତାର ବିଫଳତା ଅଟେ ।

୩. ସ୍ୱାଧୀନତାର ତିନୋଟି ସାଂଗଠନିକ ଚରଣ

ହେଗେଲ କହିଥିଲେ ଯେ ମାନବ ସ୍ୱାଧୀନତା କୌଣସି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଆଇନହୀନ “ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥା” (State of Nature) ରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ । ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଏକ ରୂପ, ଅର୍ଥ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।

ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ଭଳି, ସ୍ୱାଧୀନତାର ବାସ୍ତବ ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ତିନୋଟି ଚରଣ ବିଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ:

[ ପରିବାର ] ─────────> [ ନାଗରିକ ସମାଜ ] ─────────> [ ରାଷ୍ଟ୍ର ]
(ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ସ୍ୱାଧୀନତା)    (ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ସ୍ୱାଧୀନତା)     (ପରମ ସ୍ୱାଧୀନତା)

କ) ପରିବାର (Subjective Freedom – ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ସ୍ୱାଧୀନତା)

ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରେମ ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଏକ ପ୍ରାଥମିକ ରୂପ ଅନୁଭବ କରେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସ୍ୱାଧୀନତା ସୀମିତ, କାରଣ ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ପରିବାରର ଏକତା ପାଇଁ ସମର୍ପଣ କରିଦିଏ ।

ଖ) ନାଗରିକ ସମାଜ (Objective Freedom – ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ସ୍ୱାଧୀନତା)

ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାର ଛାଡ଼ି ଆର୍ଥିକ ବଜାର ବା ନାଗରିକ ସମାଜରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ନିଜର ଜୀବିକା ଚୟନ କରିବା, ସମ୍ପତ୍ତି କିଣିବା ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉନ୍ନତି କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସ୍ୱାଧୀନତା ସ୍ୱାର୍ଥପର ହୋଇଥାଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ।

ଗ) ରାଷ୍ଟ୍ର (Absolute Freedom – ପରମ ସ୍ୱାଧୀନତା)

ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ପରିବାର ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜର ଏକ ସମନ୍ୱୟ (Synthesis) । ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପସନ୍ଦ (ନାଗରିକ ସମାଜରୁ ପ୍ରାପ୍ତ) ଏବଂ ସାମୂହିକ ନୈତିକ ସୁରକ୍ଷା (ପରିବାରରୁ ପ୍ରାପ୍ତ) ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସନ୍ତୁଳନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ପରମ ସ୍ୱାଧୀନତା’ ହାସଲ କରେ, କାରଣ ସେ ସେହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ପାଳନ କରେ ଯାହାକୁ ସେ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସମଗ୍ର ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ମାନିଥାଏ ।

୪. ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନ ମାନିବା କାହିଁକି ଜରୁରୀ?

ପରୀକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ହେଉଛି ହେଗେଲଙ୍କ ଦର୍ଶନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ । ହେଗେଲ କାହିଁକି କହିଥିଲେ ଯେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନ ମାନିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା?

ଆଇନ ହେଉଛି ଆମର ଉଚ୍ଚତର ବିବେକ: ହେଗେଲ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଏକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଉପରେ ଜବରଦସ୍ତି ଲଦି ଦିଆଯାଇଥିବା କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନୁହେଁ । ବରଂ, ଆଇନ ହେଉଛି ମାନବ ଜାତିର ସାର୍ବଜନୀନ ବିବେକ ଓ ଯୁକ୍ତିର ପ୍ରକାଶ ।
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ସମାଧାନ: ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନାଗରିକ ଏକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆଇନ ପାଳନ କରେ (ଯେପରିକି ଜନକଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଟିକସ ଦେବା ବା ଅନ୍ୟର ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା), ସେ ପ୍ରକୃତରେ ନିଜର ହିଁ ଉଚ୍ଚତର ବିବେକର ଆଦେଶ ପାଳନ କରୁଥାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସଂଘର୍ଷ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ।
ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱୀକୃତି: ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସମାଜରେ ଆପଣଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଏବଂ ଅଧିକାରକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ସ୍ୱୀକୃତି କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରିବ ।

୫. ସମାଲୋଚନା (Critical Evaluation)

ସର୍ବାଧିକାରବାଦ ବା ମୋହର ସଂକଟ: ଉଦାରବାଦୀ ସମାଲୋଚକମାନେ (ଯେପରିକି ଆଇଜା ବର୍ଲିନ୍ ଏବଂ କାର୍ଲ ପପର) ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତୀବ୍ର ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି । ସେମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ “ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି ଆନୁଗତ୍ୟ” ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ ହେଗେଲ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ସରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବାଟ ଦେଖାଇଛନ୍ତି ।
ସ୍ୱାଧୀନତାର ବିରୋଧାଭାସ: ସମାଲୋଚକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ହେଗେଲଙ୍କ ଏହି ଧାରଣା ଏକ ସଂକଟ ସୃଷ୍ଟି କରେ: ଯଦି କୌଣସି ନାଗରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ନିଷ୍ପତ୍ତି ସହ ଅସହମତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ହେଗେଲଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ସେହି ନାଗରିକ ଜଣକ ଅଯୌକ୍ତିକ ଏବଂ ସେ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା କ’ଣ ବୁଝିନାହାନ୍ତି । ଏହା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିବାଦ ଏବଂ ଭିନ୍ନମତ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଣଦେଖା କରେ ।
ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ସମାଲୋଚନା: କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ହେଗେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ଏକ କାଳ୍ପନିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଷୟ ଅଟେ । ମାର୍କ୍ସ କହିଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ଶ୍ରମିକ ଯିଏ ଭୋକିଲା ଅଛି ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ କାରଖାନାରେ ଦିନକୁ ୧୪ ଘଣ୍ଟା କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛି, ସେ କେବେ ବି “ସ୍ୱାଧୀନ” ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ; ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନ ଯେତେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ବୋଲି ଦାବି କଲେ ମଧ୍ୟ ତାର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ । ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ଓ ଭୌତିକ ମୁକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ, କେବଳ ଆଇନଗତ ଅନୁପାଳନ ନୁହେଁ ।

ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରାଂଶ (Quick Revision)

ସଂଜ୍ଞା: ସ୍ୱାଧୀନତା କେବଳ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ; ବରଂ ଏକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ରହି ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତା ଅଟେ ।
ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ: ହେଗେଲ ନକାରାତ୍ମକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ମଣିଷକୁ ନିଜର ଅନ୍ଧ ଆବେଗ ଏବଂ କାମନାର ଦାସ କରିଦିଏ ।
ପ୍ରକ୍ରିୟା: ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୁଏ, ଯାହା ପରିବାରର ଆବେଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ନାଗରିକ ସମାଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପସନ୍ଦ ଦେଇ, ଶେଷରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଥାଏ ।
ମୂଳ ସୂତ୍ର: ସ୍ୱାଧୀନତା $=$ ଏକ ନୈତିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆଇନକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ମାନି ଚଳିବା, କାରଣ ସେହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ବିବେକର ପ୍ରତିଫଳନ ଅଟନ୍ତି ।

ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ (UG Level)

ହେଗେଲଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମାଲୋଚନା ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର । ସେ କିପରି ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ମନମୁଖୀ ଚୟନ ଠାରୁ ଅଲଗା କରିଛନ୍ତି? (୧୫ ନମ୍ବର)
“ଏକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ସମ୍ଭବ” – ହେଗେଲଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଧାରରେ ଏହି ଉକ୍ତିର ସମୀକ୍ଷା କର । (୧୦ ନମ୍ବର)