ଆଣ୍ଟୋନିଓ ଗ୍ରାମସ୍କି: ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା (Antonio Gramsci: Major Political Thoughts)

୧. ଉପକ୍ରମଣିକା: ଏକ ବିପ୍ଳବୀ ମାନସିକତାର ଜୀବନ ଓ ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Introduction: The Life and Context of a Revolutionary Mind)

ଆଣ୍ଟୋନିଓ ଗ୍ରାମସ୍କି (୧୮୯୧–୧୯୩୭) ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦର୍ଶନର ଇତିହାସରେ ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ଓ ବିରାଟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଇଟାଲୀର ସାର୍ଡିନିଆଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଗ୍ରାମସ୍କି କେବଳ ଜଣେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକାରୀ ନଥିଲେ, ବରଂ ସେ ଇଟାଲୀର କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି ଗଠନ କରିଥିବା ଜଣେ ସକ୍ରିୟ ବିପ୍ଳବୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବୌଦ୍ଧିକ ଯାତ୍ରା ରାଜନୈତିକ ନିର୍ଯାତନା ମଧ୍ୟରେ ଗତିଶୀଳ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୨୮ ମସିହାରେ, ବେନିଟୋ ମୁସୋଲିନିଙ୍କ ଫାସିବାଦୀ ପ୍ରଶାସନ ତାଙ୍କ ବୌଦ୍ଧିକ ପ୍ରତିଭାକୁ ଭୟ କରି ତାଙ୍କୁ କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଜେଲ୍‌ ଦଣ୍ଡାଦେଶ ଦେଇଥିଲା, ଯେପରି ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀରବ ହୋଇଯିବେ।

ତେବେ, କାରାଗାରର ଚାରିକାନ୍ଥ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଅଟକାଇ ପାରିନଥିଲା। ଜେଲ୍‌ରେ ଥିବା ସମୟରେ ଗ୍ରାମସ୍କି ବହୁ ପରିମାଣରେ ଲେଖାଲେଖି କରିଥିଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ “ଦି ପ୍ରିଜନ୍ ନୋଟ୍‌ବୁକ୍ସ” (The Prison Notebooks) ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ନୋଟ୍‌ବୁକ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋପନରେ ଜେଲ୍‌ରୁ ବାହାରକୁ ଅଣାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଥିରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ, ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ବିଶ୍ଳେଷଣ ରହିଛି। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏଥିପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ, ଏହା ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ବିଶ୍ଳେଷଣର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁକୁ କାରଖାନା ଓ ମଜୁରୀର “କଠୋର” ଅର୍ଥନୀତିରୁ ହଟାଇ ସଂସ୍କୃତି, ଚିନ୍ତାଧାରା (Ideology) ଏବଂ ମାନବ ମନର “କୋମଳ” କ୍ଷମତା ଆଡ଼କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରିଥିଲା।

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ସେ ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଐତିହାସିକ ପ୍ରହେଳିକାକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ: ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜଗତରେ ବିପ୍ଳବର ବିଫଳତା।

ମହାନ ଐତିହାସିକ ବିରୋଧାଭାସ (The Great Historical Paradox)

୧୯୧୭ ଅକ୍ଟୋବରରେ ରୁଷିଆରେ ହୋଇଥିବା ବୋଲସେଭିକ ବିପ୍ଳବ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥିଲା। ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ କ୍ଷମତା ଦଖଲ କରିଥିଲେ। ସାରା ବିଶ୍ୱର ମାର୍କ୍ସବାଦୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଏହି ବିପ୍ଳବ ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପ (ଜର୍ମାନୀ, ଫ୍ରାନ୍ସ, ଇଟାଲୀ) କୁ ବ୍ୟାପିଯିବ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଅଧିକ ବିକଶିତ ଥିଲା ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ ଅଧିକ ଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଏହା ଘଟିଲା ନାହିଁ। କମ୍ୟୁନିଜମ୍ ବଦଳରେ ଇଟାଲୀ ଏବଂ ଜର୍ମାନୀ ଫାସିବାଦ ଆଡ଼କୁ ଗତି କଲେ।

ଲେନିନଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭ୍ଲାଦିମିର ଲେନିନ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ (Imperialism) ଯୋଗୁଁ ପଶ୍ଚିମ ଜଗତରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ବଞ୍ଚି ରହିଲା। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଏବଂ ଏସୀୟ ଉପନିବେଶଗୁଡ଼ିକରୁ ଲୁଟ୍ ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟଧିକ ମୁନାଫାକୁ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପୁଞ୍ଜିପତିମାନେ ନିଜ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ “ଲାଞ୍ଚ” (ବିଭିନ୍ନ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ) ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଯାହା ବିପ୍ଳବକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଟାଳି ଦେଲା। ସେ ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଥିଲେ ଯେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ଶେଷ ହେବା ମାତ୍ରେ ବିପ୍ଳବ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେବ।
ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଗ୍ରାମସ୍କି ରୁଷୀୟ ବିପ୍ଳବକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ରୁଷୀୟ ମଡେଲ ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଥିଲା। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ୟୁରୋପରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ କେବଳ ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ଯୋଗୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଥିଲା, ବରଂ ଏହାର ବୈଚାରିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ (Ideological Dominance) ଯୋଗୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା। ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ କେବଳ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରୁନଥିଲେ; ବରଂ ସେମାନେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଶାସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦେଇଥିଲେ।

୨. ରାଷ୍ଟ୍ରର ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ସମଗ୍ର ବା ସମନ୍ୱିତ ରାଷ୍ଟ୍ର (Redefining the State: The Integral State)

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି “ରାଷ୍ଟ୍ର” ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ, ତାର ପୁନର୍ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା। ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କେବଳ ସରକାର କିମ୍ବା ପୋଲିସ ବାହିନୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗ୍ରାମସ୍କି ଏହି ସଂଜ୍ଞାକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ସଂପ୍ରସାରିତ କରିଥିଲେ।

ପାରମ୍ପରିକ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (The Classical Marxist View)

କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ମୂଳତଃ ଶୋଷଣର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ। ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ମତରେ, ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ଦମନମୂଳକ ସଂସ୍ଥା ଥିଲା — ବୁର୍ଜୁଆ ଶ୍ରେଣୀର ଏକ କମିଟି, ଯାହା ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀକୁ ବଶତା ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ସେନା, ପୋଲିସ ଏବଂ ଜେଲ୍ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ, ଯଦି ଆପଣ ସେନା ଏବଂ ପୋଲିସକୁ ସମାପ୍ତ କରିଦେବେ, ତେବେ ଆପଣ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ।

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ବଳ + ସହମତି (Gramsci’s View: Force + Consent)

ଗ୍ରାମସ୍କି ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସମାଜ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅତି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେ ଦାବି କରିଥିଲେ ଯେ ରାଷ୍ଟ୍ର କେବଳ ଏକ ଦମନମୂଳକ ସଂସ୍ଥା ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ବୈଚାରିକ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟ। ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏକ ଦ୍ୱିମୁଖୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସନ କରେ:

ବଳ ପ୍ରୟୋଗ / ବାଧ୍ୟବାଧକତା (Force/Coercion): ଯେଉଁମାନେ ଆଜ୍ଞା ମାନିବାକୁ ମନା କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ସହମତି (Consent/Hegemony): ବହୁସଂଖ୍ୟକ ଲୋକଙ୍କୁ ପରିଚାଳିତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ ସହମତ ହୁଅନ୍ତି।

ଗ୍ରାମସ୍କି ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କେବଳ “ସରକାର”ର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥରୁ ବାହାର କରି ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଣମାଧ୍ୟମ, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସମାଜର ନିୟମ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ରୂପ ଦେଇଥାଏ। ଏପରିକି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ କଲ୍ୟାଣମୂଳକ ପଦକ୍ଷେପ (ଯେପରିକି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ବା ବେକାରୀ ଭତ୍ତା) କେବଳ “ଦାନ” ନୁହେଁ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଲୋକଙ୍କ ସହମତି ଜିତିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆପଣାଯାଇଥିବା ମାଧ୍ୟମ।

ତେଣୁ, ରାଷ୍ଟ୍ର କେବଳ ଜଣେ “ପୋଲିସ” ନୁହେଁ; ଏହା ଜଣେ “ଶିକ୍ଷକ” ଏବଂ “ସମାଜସେବୀ” ମଧ୍ୟ। ଏହା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନଜରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୈଧ ବା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କରିବା ପାଇଁ ଜନକଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର କରେ, ଯଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସବୁ ସମୟରେ ହିଂସା ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।

ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମୀକରଣ (The Equation of the State):

$$\text{ରାଷ୍ଟ୍ର (State)} = \text{ରାଜନୈତିକ ସମାଜ (Political Society)} + \text{ନାଗରିକ ସମାଜ (Civil Society)}$$

ରାଜନୈତିକ ସମାଜ (Political Society): ବଳ ପ୍ରୟୋଗର କ୍ଷେତ୍ର (ସେନା, ପୋଲିସ, ସରକାର)।
ନାଗରିକ ସମାଜ (Civil Society): ସହମତିର କ୍ଷେତ୍ର (ଚର୍ଚ୍ଚ/ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଗଣମାଧ୍ୟମ, ପରିବାର)।

୩. ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବା ହେଜିମୋନି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (The Theory of Hegemony)

ଯଦି ରାଷ୍ଟ୍ର ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ “ସହମତି” ବ୍ୟବହାର କରେ, ତେବେ ସେହି ସହମତି ପ୍ରକୃତରେ କିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ? ଏହା ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅବଦାରଣା ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ: ହେଜିମୋନି (Hegemony)।

ହେଜିମୋନି କ’ଣ? (What is Hegemony?)

ହେଜିମୋନି କେବଳ ସାଧାରଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବା ଦମନ ନୁହେଁ। ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ପାଇଁ ହେଜିମୋନିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱ”। ଏହା ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଶାସକ ଗୋଷ୍ଠୀ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ସହମତି ହାସଲ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଶ୍ୱଦୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଚିନ୍ତାଧାରା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ “ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ” (Common sense) ପରି ମନେହୁଏ।

ଗ୍ରାମସ୍କି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି:

ପ୍ରଭୁତ୍ୱ (Domination): ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ସରକାର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଏକ ଫାସିବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ଲୋକଙ୍କ ସହମତି ପାଇବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ “ନଗ୍ନ ବଳ” ପ୍ରୟୋଗ କରେ।
ହେଜିମୋନି (Hegemony): ଏହା ନାଗରିକ ସମାଜ (Civil Society) ଉପରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ବୈଚାରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ହିଂସାତ୍ମକ ବା ବଳପୂର୍ବକ ନୁହେଁ।

ବାସ୍ତବରେ ହେଜିମୋନି କିପରି କାମ କରେ (How Hegemony Works in Practice)

ହେଜିମୋନି ନାଗରିକ ସମାଜର ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ — ପରିବାର, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଗଣମାଧ୍ୟମ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜଣେ ପୁଞ୍ଜିପତିକୁ ଶ୍ରମିକ ଦ୍ୱାରା କାମ କରାଇବା ପାଇଁ ତାର ମୁଣ୍ଡରେ ବନ୍ଧୁକ ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ବରଂ, ବିଦ୍ୟାଳୟ ଶ୍ରମିକକୁ ସମୟାନୁବର୍ତ୍ତୀ ଏବଂ ଆଜ୍ଞାବହ ହେବାକୁ ଶିଖାଏ। ଚର୍ଚ୍ଚ ବା ଧର୍ମ ଶିଖାଇପାରେ ଯେ କଷ୍ଟ ସହିବା ଏକ ଗୁଣ। ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଫଳ ବିଲିୟନେୟାରମାନଙ୍କର ଗୌରବଗାନ କରିପାରେ।

ପରିଣାମ: ଶ୍ରମିକ ଜଣକ ବଡ଼ ହେବା ସହିତ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଟେ। ଶ୍ରମିକ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ସହମତି ପ୍ରଦାନ କରେ କାରଣ ତାର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।

ଗ୍ରାମସ୍କି ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ପଶ୍ଚିମ ଜଗତରେ ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀ ନାଗରିକ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳତାର ସହ ହେଜିମୋନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିସାରିଛି। ସେମାନେ ନିଜର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଲୋକଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ — ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟକୁ ସଂପ୍ରସାରିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଶ୍ରମିକମାନେ ବିପ୍ଳବ କଲେ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ମନ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ପଡ଼ିଥିଲା।

ବିଫଳ ହେଜିମୋନି ଭାବରେ ଫାସିବାଦ (Fascism as Failed Hegemony)

ଗ୍ରାମସ୍କି ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରି ଫାସିବାଦର ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଫାସିବାଦ ହେଉଛି ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ। ଯେତେବେଳେ ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀ ସହମତି ମାଧ୍ୟମରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୁଏ (ଅର୍ଥାତ୍ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ହେଜିମୋନି ହରାନ୍ତି), ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ପଶୁବଳର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି। ଫାସିବାଦର ଆବିର୍ଭାବ ସେତେବେଳେ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ବିଚାରର “କୋମଳ କ୍ଷମତା” (Soft power) ବିଫଳ ହୁଏ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ହିଂସାର “କଠୋର କ୍ଷମତା” (Hard power) ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ।

୪. ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷବାଦ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିଶ୍ଚିତତାବାଦର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ (Rejection of Positivism and Economic Determinism)

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ସେ କିପରି ପାରମ୍ପରିକ ମାର୍କ୍ସବାଦରୁ ଦୂରେଇ ଯାଇଥିଲେ ତାହା ବୁଝିବାକୁ ହେବ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ନବ-ମାର୍କ୍ସବାଦୀ (Neo-Marxist) ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରେ।

ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଅର୍ଥନୈତିକ ନିଶ୍ଚିତତାବାଦ (The Traditional View: Economic Determinism)

ପାରମ୍ପରିକ ମାର୍କ୍ସବାଦ (ମାର୍କ୍ସ ଏବଂ ଲେନିନଙ୍କ ଅନେକ ଅନୁଗାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିବା ପରି) ସମାଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ନିଶ୍ଚିତତାବାଦ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁବାଦୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା।

ଯୁକ୍ତି: ସେମାନେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ କେବଳ ଏଥିପାଇଁ ନିଜର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବଜାୟ ରଖିଛି କାରଣ ଏହା ଉତ୍ପାଦନର ସାଧନ (କାରଖାନା, ଜମି, ପୁଞ୍ଜି) କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
ନିଷ୍କର୍ଷ: ଯିଏ ଅର୍ଥନୀତିକୁ (ମୂଳଦୁଆ ବା Base) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଭାବେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ସରକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ତେଣୁ, ଯଦି ଆପଣ ବିପ୍ଳବ ମାଧ୍ୟମରେ ଅର୍ଥନୀତି ବଦଳାଇ ଦେବେ, ତେବେ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଆଇନ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଭାବେ ବଦଳିଯିବ।

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ସମାଲୋଚନା: ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନାର ଗୁରୁତ୍ୱ (Gramsci’s Critique: The Importance of the Superstructure)

ଗ୍ରାମସ୍କି ଏହି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ଇତିହାସ କିମ୍ବା ସମାଜକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଯଦିଓ ସେ ଜଣେ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା ହେଉଛି ମୂଳ ସଂରଚନା, କିନ୍ତୁ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ମାର୍କ୍ସ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (Superstructure) ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକାକୁ ଅଣଦେଖା କରିଛନ୍ତି।

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ:

ମୂଳଦୁଆ (The Base): ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ।
ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (The Superstructure): ରାଷ୍ଟ୍ର, ସଂସ୍କୃତି, ଚିନ୍ତାଧାରା (Ideology) ଏବଂ ଧର୍ମ।

ଗ୍ରାମସ୍କି କେବଳ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନଦେଖି ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନାକୁ ତାଙ୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ କେବଳ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଦେଖିବା ଅପେକ୍ଷା ସମାଜର ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତି, ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ। ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀ କେବଳ ନିଜ ପଇସା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ଏହା ପରିବାର, ଚର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବିସ୍ତାର କରି ନାଗରିକ ସମାଜରେ ନିଜର ହେଜିମୋନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିସାରିଛି।

୫. ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆପେକ୍ଷିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା (The Relative Autonomy of the State)

ଯେହେତୁ ଗ୍ରାମସ୍କି ଅର୍ଥନୈତିକ ନିଶ୍ଚିତତାବାଦକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।

କ୍ରୋଚେ ଏବଂ ମାକିଆଭେଲିଙ୍କ ପ୍ରଭାବ (Influence of Croce and Machiavelli)

ଗ୍ରାମସ୍କି ଇଟାଲୀର ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଚିନ୍ତାନାୟକ ବେନେଡେଟୋ କ୍ରୋଚେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ, ଯିଏ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ସମାଜକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଚେତନା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରକ। ସେ ମାକିଆଭେଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ, ଯିଏ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ ବା ସ୍ୱାୟତ୍ତ ବୋଲି ଦେଖୁଥିଲେ।

ଆପେକ୍ଷିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଅବଧାରଣା (The Concept of Relative Autonomy)

ଗ୍ରାମସ୍କି ଏକ ମଧ୍ୟମ ପନ୍ଥା ଆପଣେଇଥିଲେ। ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକରୁ ଆଂଶିକ ଭାବେ ସ୍ୱାଧୀନ (କିମ୍ବା ଆପେକ୍ଷିକ ଭାବେ ସ୍ୱାୟତ୍ତ)।

ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ (ଧନୀକ ଶ୍ରେଣୀର ଏକ ହାତବାରିସି)।
ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଅର୍ଥନୀତି ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକ — ଯେପରିକି ସଂସ୍କୃତି, ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ଧର୍ମ — ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରକୃତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଣ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ (ପରିବାର, ଧର୍ମ, ଚିନ୍ତାଧାରା) ହିଁ ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷମତାକୁ ବୈଧତା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ରାଷ୍ଟ୍ର କେବଳ ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ କାଠପୁତଳି ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଜଟିଳ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ନାଗରିକ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଜିମୋନି ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ଷମତା ବଜାୟ ରଖେ। ଏହି “ଆପେକ୍ଷିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା” (Relative Autonomy) ର ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରାଲ୍ଫ ମିଲିବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ ନିକୋସ୍ ପୌଲାଣ୍ଟଜାସ୍‌ଙ୍କ ଭଳି ଚିନ୍ତାନାୟକମାନେ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।

୬. ନାଗରିକ ସମାଜ: ଚିନ୍ତାଧାରାର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର (Civil Society: The Battlefield of Ideas)

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ନାଗରିକ ସମାଜ (Civil Society) ହେଉଛି ବୋଧହୁଏ ସବୁଠାରୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅବଧାରଣା।

ନାଗରିକ ସମାଜର ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା (Redefining Civil Society)

ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା: ମାର୍କ୍ସ ନାଗରିକ ସମାଜକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖୁଥିଲେ — “ଉତ୍ପାଦନର ପଦ୍ଧତି” ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ।
ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା: ଗ୍ରାମସ୍କି ନାଗରିକ ସମାଜକୁ ଅର୍ଥନୀତିରୁ ବାହାର କରି ଚିନ୍ତାଧାରା ବା ବିଚାରଧାରାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଣିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାଗରିକ ସମାଜ ପରିବାର, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଚର୍ଚ୍ଚ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ଏବଂ କଲେଜଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ।

ନାଗରିକ ସମାଜର କାର୍ଯ୍ୟ (The Function of Civil Society)

ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଆଚରଣର ନିୟମାବଳୀ ସହିତ ପରିଚିତ କରାନ୍ତି ଏବଂ ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀର କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ପ୍ରତି ସ୍ୱାଭାବିକ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି।

୧Display ମସିହାରେ, ରୁଷିଆ ଭଳି ଏକ ସାମନ୍ତବାଦୀ ଦେଶରେ ନାଗରିକ ସମାଜ ଅତି ଅବିକଶିତ ଥିଲା।
ଏହାର ବିପରୀତରେ, ୟୁରୋପୀୟ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ଅତି ବିକଶିତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗରିକ ସମାଜ ଥିଲା।

ଏହି ଶକ୍ତି ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀକୁ ବୈଧତା ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ହେଜିମୋନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଉତ୍ପାଦନର ଶକ୍ତି ଉପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନାଗରିକ ସମାଜ ଉପରେ ଅଧିକ ରହିଥାଏ।

୭. ବିପ୍ଳବର ରଣନୀତି: ଗତିଶୀଳତାର ଯୁଦ୍ଧ ବନାମ ସ୍ଥିତିର ଯୁଦ୍ଧ (Strategy of Revolution: War of Manoeuvre vs. War of Position)

ଗ୍ରାମସ୍କି ନିଜର ନାଗରିକ ସମାଜର ବିଶ୍ଳେଷଣ ବ୍ୟବହାର କରି ତାଙ୍କ ସମୟର ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ ରଣନୀତିର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ସେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବିପ୍ଳବ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଏକ ସାମରିକ ରୂପକ ବା ଉଦାହରଣ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।

କ) ଗତିଶୀଳତାର ଯୁଦ୍ଧ / ଆନ୍ଦୋଳନର ଯୁଦ୍ଧ (War of Manoeuvre / War of Movement)

ସଂଜ୍ଞା: ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଦଖଲ କରିବା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ, ହିଂସାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନକୁ ବୁଝାଏ। ଏହା ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ସମ୍ମୁଖ ଆକ୍ରମଣ।
ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା: ୧୯୧୭ର ବୋଲସେଭିକ ବିପ୍ଳବରେ ଏହି ରଣନୀତି ସଫଳ ହୋଇଥିଲା।
ରୁଷିଆରେ ଏହା କାହିଁକି କାମ କଲା: ରୁଷୀୟ ସମାଜ ସାମନ୍ତବାଦୀ ଏବଂ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଥିଲା। ନାଗରିକ ସମାଜ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ନଥିଲା। ରାଷ୍ଟ୍ର ହିଁ ସବୁକିଛି ଥିଲା ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା। ତେଣୁ, ରାଷ୍ଟ୍ର ଉପରେ ଏକ ଏକକ ହିଂସାତ୍ମକ ଆଘାତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲା।

ଖ) ସ୍ଥିତିର ଯୁଦ୍ଧ / ବୈଚାରିକ ବିପ୍ଳବ (War of Position)

ସଂଜ୍ଞା: ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂସ୍କୃତି, କଳା, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ଦର୍ଶନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଧୀର, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ “ବୈଚାରିକ ଯୁଦ୍ଧ” (Ideological Warfare)।
ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା: ଶିଳ୍ପୋନ୍ନତ ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
ପଶ୍ଚିମ ଜଗତରେ ଏହା କାହିଁକି ଆବଶ୍ୟକ: ୟୁରୋପରେ ନାଗରିକ ସମାଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା। ଯଦିଓ ବିପ୍ଳବୀମାନେ ହିଂସାତ୍ମକ ଭାବେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଦଖଲ କରନ୍ତି, ତଥାପି ନାଗରିକ ସମାଜର “ଦୁର୍ଗ” ଗୁଡ଼ିକ (ଗଣମାଧ୍ୟମ, ଚର୍ଚ୍ଚ, ବିଦ୍ୟାଳୟ) ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବେ।
ରଣନୀତି: ବିପ୍ଳବୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ନାଗରିକ ସମାଜର ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ହାସଲ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ଜନଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ହେବ। ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରତି-ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବା ପ୍ରତି-ହେଜିମୋନି (Counter-Hegemony) ଗଠନ କରିବାକୁ ହେବ।

ଗ୍ରାମସ୍କି ପ୍ରଥମ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଥିଲେ ଯିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଥିଲେ ଯେ ରୁଷୀୟ ବିପ୍ଳବର କୌଶଳ (ଗତିଶୀଳତାର ଯୁଦ୍ଧ) ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଲୋକଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ମନକୁ ବଦଳାଇବା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗେ, ଯାହା ପାଇଁ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ କ୍ରମାଗତ ବିପ୍ଳବ ଆବଶ୍ୟକ।

୮. ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନଙ୍କ ଭୂମିକା (The Role of Intellectuals)

ଗ୍ରାମସ୍କି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ, ବୈଚାରିକ ହେଜିମୋନି ହେଉଛି ନାଗରିକ ସମାଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର ଚାବିକାଠ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି “ପ୍ରତିନିଧି” (Agents) ଯେଉଁମାନେ ଏହି ହେଜିମୋନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ଦାୟୀ।

ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ କିଏ? (Who is an Intellectual?)

ଗ୍ରାମସ୍କି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ “ସବୁ ମଣିଷ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ” କାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକ ହେତୁବାଦୀ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ମନ ଅଛି। ତେବେ, ସମସ୍ତେ ସମାଜରେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ମତରେ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସମାଜକୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ଏବଂ ସହମତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା। ଯେପରି ପୁଞ୍ଜିପତିମାନେ ପରିବାର, ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଚର୍ଚ୍ଚ ଏବଂ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ହେଜିମୋନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଏହାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା ଏବଂ ଏକ ପ୍ରତି-ହେଜିମୋନି (Counter-Hegemony) ଗଠନ କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଆବଶ୍ୟକ।

ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନ (Categories of Intellectuals)

ଗ୍ରାମସ୍କି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି:

୧. ପାରମ୍ପରିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ (Traditional Intellectuals)

ଉତ୍ପତ୍ତି: ଏମାନେ ପୂର୍ବ ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ବର୍ତ୍ତମାନର ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ (ପୁଞ୍ଜିବାଦ) ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ।
ଭୂମିକା: ସେମାନେ ନିଜକୁ “ନିରପେକ୍ଷ” ପଣ୍ଡିତ କିମ୍ବା କଳାକାର ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ରାଜନୀତିରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥାନ୍ତି।
ବାସ୍ତବତା: ପ୍ରକୃତରେ, ଏମାନେ ସ୍ଥିତାବସ୍ଥା (Status-quoism) ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଅଜାଣତରେ କିମ୍ବା ଜାଣିଶୁଣି ପ୍ରଚଳିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଶୋଷଣକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି।
ଉଦାହରଣ: ପୁରୋହିତ/ପାଦ୍ରୀ, ଅଧ୍ୟାପକ ଏବଂ ଲେଖକ ଯେଉଁମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି।

୨. ଜୈବିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ (Organic Intellectuals)

ଉତ୍ପତ୍ତି: ଏମାନେ ଏପରି ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଯେଉଁମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀରୁ (ଯେପରିକି ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ) ସିଧାସଳଖ ଆବିର୍ଭାବ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭାବନା ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ।
ଭୂମିକା: ସେମାନଙ୍କର କାମ ହେଉଛି ଏକ ନୂତନ ଜନଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କରି ସମାଜରେ ବିପ୍ଳବ ଆଣିବା।
“ନୂତନ ରାଜକୁମାର” (The New Prince): ଗ୍ରାମସ୍କି କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିକୁ ଆଧୁନିକ ଯୁଗର “ଜୈବିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ” ଭାବରେ ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଏହାକୁ ମାକିଆଭେଲିଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ “ନୂତନ ରାଜକୁମାର” (New Prince) ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ନାଗରିକ ସମାଜରେ ଏକ ନୂତନ ହେଜିମୋନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।

୯. ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନ ଏବଂ ରଣନୀତି (Class Divisions and Strategy)

ଗ୍ରାମସ୍କି ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା “ବୁର୍ଜୁଆ ବନାମ ସର୍ବହରା”ର କଠୋର ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ସଂରଚନାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ। ସେ ସମାଜରେ ତିନୋଟି ବିଭାଗ ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି:

ପୁଞ୍ଜିପତି ଶ୍ରେଣୀ (The Capitalist Class): ଶାସକ ସମୂହ।
ବିରୋଧୀ (The Opposition): ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଜୈବିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଏବଂ ବିପ୍ଳବୀ।
ନିରପେକ୍ଷ (The Neutrals): ସମାଜର ଏପରି ଏକ ବିଭାଗ ଯିଏ ଶୋଷଣର ଅଂଶ ନୁହେଁ କିନ୍ତୁ ପୁଞ୍ଜିପତିମାନଙ୍କର ସକ୍ରିୟ ବିରୋଧ ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ।

ରଣନୀତି: ଜୈବିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି “ନିରପେକ୍ଷ” ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଆଣିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସଂପ୍ରସାରିତ ହୋଇପାରିବ।

୧୦. ନିଷ୍କର୍ଷ: ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ସ୍ମରଣୀୟ ଅବଦାନ (Conclusion: Gramsci’s Legacy)

ଆଣ୍ଟୋନିଓ ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଯଦିଓ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ The Prison Notebooks ରେ ଜଟିଳ ଭାବରେ ସଂକଳିତ ହୋଇଥିଲା, ତଥାପି ଏହା ନବ-ମାର୍କ୍ସବାଦୀ (Neo-Marxist) ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।

ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ ଥିଲା ଏହି ଅନୁଭବ ଯେ ସୋଭିଏତ୍ ୟୁନିଅନ୍‌ର ବିପ୍ଳବ ମଡେଲ (ଗତିଶୀଳତାର ଯୁଦ୍ଧ) ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ବ୍ଲୁପ୍ରିଣ୍ଟ ବା ସୂତ୍ର ନୁହେଁ। ଚେ ଗୁଏଭାରାଙ୍କ ଭଳି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିପ୍ଳବୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ କରାଯାଇଥିବା ପରି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ ମଡେଲ ଆବଶ୍ୟକ।

ବିକଶିତ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ଶିଳ୍ପୋନ୍ନତ ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଗ୍ରାମସ୍କି ଶିଖାଇଥିଲେ ଯେ କ୍ଷମତାର ପଥ କେବଳ କାରଖାନା ଦଖଲ କରିବାରେ ନାହିଁ, ବରଂ ସ୍ଥିତିର ଯୁଦ୍ଧ (War of Position) — ଅର୍ଥାତ୍ ମନ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ନାଗରିକ ସମାଜର ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିବାରେ ନିହିତ ଅଛି।

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ: ପାରମ୍ପରିକ ମାର୍କ୍ସବାଦ ବନାମ ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ନବ-ମାର୍କ୍ସବାଦ (Comparative Summary Table)

ବିଷୟ (Aspect)	ପାରମ୍ପରିକ ମାର୍କ୍ସବାଦ (Classical Marxism)	ଗ୍ରାମସ୍କିଙ୍କ ନବ-ମାର୍କ୍ସବାଦ (Gramsci’s Neo-Marxism)
ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରକୃତି	କେବଳ ଦମନମୂଳକ ଓ ବଳ ପ୍ରୟୋଗକାରୀ ସଂସ୍ଥା	ବଳ ପ୍ରୟୋଗ (Political Society) + ସହମତି (Civil Society)
ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ମାଧ୍ୟମ	ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତି	ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ବୈଚାରିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ (Hegemony)
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ର	ଅର୍ଥନୈତିକ ମୂଳଦୁଆ (Base)	ବୈଚାରିକ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (Superstructure)
ବିପ୍ଳବର ରଣନୀତି	ଗତିଶୀଳତାର ଯୁଦ୍ଧ (War of Manoeuvre)	ସ୍ଥିତିର ଯୁଦ୍ଧ / ପ୍ରତି-ହେଜିମୋନି (War of Position)
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧି	ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ / ସର୍ବହରା	ଜୈବିକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ (Organic Intellectuals)