କ୍ୟାରୋଲ୍ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍: ପିତୃତନ୍ତ୍ର, ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା (Patriarchy, Contract, and Property in the Person)

କ୍ୟାରୋଲ୍ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଏହି ତିନୋଟି ଅବଧାରଣାର ଆମୂଳଚୂଳ ପୁନର୍ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ କିପରି ଏଗୁଡ଼ିକ ସମାଜରେ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିପାତ ହେଉଛି ଯେ ଆଧୁନିକ “ସ୍ୱାଧୀନତା” (ଚୁକ୍ତି ବା Contract) ପିତୃତନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିନାହିଁ; ବରଂ ଏହାକୁ ଏକ ନୂତନ ରୂପରେ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛି।

୧. ଉପକ୍ରମଣିକା: ପିତୃତନ୍ତ୍ରର ରୂପାନ୍ତରଣ (Introduction: The Transformation of Patriarchy)

• ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା: ଉଦାରବାଦୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦାବି କରେ ଯେ ଆମେ ପିତୃତନ୍ତ୍ର (ପିତା/ରାଜାଙ୍କ ଶାସନ) ରୁ ବାହାରି ନାଗରିକ ସମାଜ (ସମାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ଶାସନ) ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଛୁ।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ସଂଶୋଧନ: ଆମେ ପିତୃତନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିନାହୁଁ; ବରଂ ଏହାର ଆଧୁନିକୀକରଣ କରିଛୁ।

ପରିବର୍ତ୍ତନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ:

• ପୁରୁଣା ପିତୃତନ୍ତ୍ର: ପିତୃସୁଲଭ ଅଧିକାର (Paternal Right), ଯାହା ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା। ପିତା ଶାସନ କରୁଥିଲେ କାରଣ ସେ ପିତା ଥିଲେ।
• ନୂତନ ପିତୃତନ୍ତ୍ର: ଭ୍ରାତୃତ୍ୱଭିତ୍ତିକ ଅଧିକାର (Fraternal Right), ଯାହା ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ସହମତି (Contract/Consent) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପୁରୁଷମାନେ ଏଥିପାଇଁ ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି କାରଣ ସେମାନେ ଏକ ଗୋପନ “ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି” ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରୁ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇଛି।

ପରିଣାମ: ପିତୃତନ୍ତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ “ସ୍ୱାଧୀନତା” ଏବଂ “ପସନ୍ଦ” (Freedom & Choice) ର ଆଧୁନିକ ଭାଷା ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛି।

୨. ଚୁକ୍ତିର ଅବଧାରଣା: ଅଧୀନତାର ଏକ ଆୟୁଧ (The Concept of Contract)

ସାଧାରଣତଃ “ଚୁକ୍ତି” (Contract) କୁ ଦାସତ୍ୱର ବିପରୀତ ବୋଲି ମନେକରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଆଧୁନିକ ଦୁନିଆରେ ଚୁକ୍ତି ହିଁ ହେଉଛି ଜଣକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣକର ଅଧୀନ କରିବାର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ।

• ତର୍କ: ଏକ ଚୁକ୍ତିରେ ଦୁଇଜଣ “ମାଲିକ” ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଜିନିଷର ବିନିମୟ କରନ୍ତି।
• କିନ୍ତୁ କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚୁକ୍ତିରେ (ଯେପରିକି ଚାକିରି, ବିବାହ, ବେଶ୍ୟାବୃତ୍ତି), ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଜଣକ ସାମ୍ନାରେ ନିଜର ଆଜ୍ଞାବହତା କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପଣ ବିକ୍ରି କରିଦିଏ।
• ନାଗରିକ ଦାସତ୍ୱ: ଯଦି ମୁଁ ଜୀବନସାରା ପାଇଁ ନିଜକୁ କାହା ପାଖରେ ଚୁକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ବିକ୍ରି କରିଦେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିଥିବା ଯୋଗୁଁ ତାହାକୁ “ସ୍ୱାଧୀନତା” କୁହାଯିବ କି? ବିଲକୁଲ୍ ନୁହେଁ। ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ଶରୀର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଚୁକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ (ଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଯୌନ ସେବା ବିକ୍ରି କରିବା) ସର୍ବଦା “ଆଦେଶ ଏବଂ ଆଜ୍ଞାବହତା” (Command and Obedience) ର ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ନୁହେଁ।

“ଚୁକ୍ତି ହେଉଛି ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନାରୀମାନଙ୍କର ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିପତିମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ଅଧୀନତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।”

୩. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା: ମାଲିକାନାର ମିଥ୍ୟା (Property in the Person)

ଜନ୍ ଲକ୍‌ଙ୍କ ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା — “ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ନିଜ ଶରୀର ଉପରେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା ରହିଛି” — କୁ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ତୀବ୍ର ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି।

• ସମସ୍ୟା: ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଆମ ଶରୀରକୁ ଏକ “ବସ୍ତୁ” (Object) ଭାବରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ଆମେ ଏକ କାର୍ କିମ୍ବା ମୋବାଇଲ୍‌ର ମାଲିକ ହୋଇଥାଉ।
• କାଳ୍ପନିକ ସତ୍ୟ: ଉଦାରବାଦ କହେ ଯେ ଯଦି ମୋ ଶରୀର ଏକ ବସ୍ତୁ, ତେବେ ମୁଁ ନିଜକୁ ବିକ୍ରି ନକରି ମଧ୍ୟ ମୋ ଶରୀରର ସେବା (ଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଯୌନ ସେବା) ବିକ୍ରି କରିପାରିବି।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍‌ଙ୍କ ଉତ୍ତର: ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ। ଆପଣ ହିଁ ଆପଣଙ୍କର ଶରୀର। ଆପଣ ନିଜର ଭୌତିକ ସ୍ଥିତିରୁ ନିଜର “ଶ୍ରମ ଶକ୍ତି” କିମ୍ବା “ଯୌନ ସେବା” କୁ କେବେ ହେଲେ ପୃଥକ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

ଉଦାହରଣ: ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଶ୍ରମିକ କାରଖାନାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ କେବଳ ତା’ର “ଶ୍ରମ” ପଠାଏ ନାହିଁ; ସେ ତା’ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ନେଇ ସେଠାକୁ ଯାଏ, ଯାହାକୁ ମାଲିକର ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।

• ନିଷ୍କର୍ଷ: “ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା” (Property in the Person) ର ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଏକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରହସନ, ଯାହା ଶୋଷଣ ଓ ଅଧୀନତାକୁ ଏକ “ମୁକ୍ତ ବ୍ୟବସାୟ” ଭାବରେ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

୪. ଯୌନ ଚୁକ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତି ଭାବେ ନାରୀ (The Sexual Contract and Women as Property)

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ପୁରୁଷ ଏବଂ ନାରୀର ସମ୍ପର୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି:

• ବିବାହ ଚୁକ୍ତି: ଇତିହାସ ସାକ୍ଷୀ ଅଛି ଯେ ବିବାହ କେବେ ହେଲେ ଦୁଇ ସମାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଇନଗତ ଚୁକ୍ତି ନଥିଲା। ଏହା ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀ ସୁରକ୍ଷା ବଦଳରେ ପୁରୁଷର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଶତା ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱାମୀକୁ “ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଅଧିକାର” (Conjugal Right) ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା — ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀର ଶରୀର ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୌନ ଅଧିକାର। ତେଣୁ ପୁରୁଣା ଆଇନରେ ‘ବୈବାହିକ ଦୁଷ୍କର୍ମ’ (Marital Rape) ବୋଲି କିଛି ଅପରାଧ ନଥିଲା, କାରଣ ସ୍ୱାମୀ ସେହି ଅଧିକାରର ମାଲିକ ଥିଲା।
• ବେଶ୍ୟାବୃତ୍ତି (ଯୌନ ଶିଳ୍ପ): ଏହାର ସମର୍ଥକମାନେ ଏହାକୁ “ଯୌନ ଶ୍ରମ” (Sex work) ବୋଲି କହି ଏକ ସାଧାରଣ ସେବା ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଏହାକୁ ଯୌନ ଚୁକ୍ତିର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସମାଜରେ ପୁରୁଷର “ଯୌନ ଅଧିକାର” ର ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୃଢ଼ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଜାରରେ ନାରୀର ଶରୀରକୁ ଏକ ସାମଗ୍ରୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା ନୁହେଁ, ବରଂ ପୁରୁଷର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବିସ୍ତାରର ଆଶା।

୫. ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମାଲୋଚନା: ଜନକଲ୍ୟାଣ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସର୍ବନିମ୍ନ ଆୟ (UBI)

ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର (Welfare State) ର ମଧ୍ୟ ଜଣେ ବଡ଼ ସମାଲୋଚକ ଅଟନ୍ତି।

• ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର: ଆଧୁନିକ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ପାରମ୍ପରିକ “ପୁରୁଷ ରୋଜଗାରକାରୀ ମଡେଲ” (Breadwinner Model) ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଚାକିରି ଆଧାରରେ ସୁବିଧା (ପେନ୍‌ସନ୍/ଇନ୍‌ସୁରାନ୍ସ) ମିଳେ, ଯେତେବେଳେ କି ନାରୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ କାହା ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ (ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ବିଧବା) ଥିବା ଆଧାରରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳେ। ଏହା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସମାଜରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ନାଗରିକ କରି ରଖେ।
• ସମାଧାନ – ସାର୍ବଜନୀନ ସର୍ବନିମ୍ନ ଆୟ (Universal Basic Income – UBI): ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ UBI ସପକ୍ଷରେ ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା “ଚାକିରି” ଏବଂ “ନାଗରିକତା” ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଏହା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ସେମାନେ କୌଣସି ନିର୍ଯାତନା ଦେଉଥିବା ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ଖରାପ ମାଲିକକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ “ନା” କହିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ (Power to say No) ପାଇପାରିବେ।

୬. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Critical Analysis – Mains Perspective)

ଗୁଣ / ସଫଳତା (Strengths):

• ସହମତିର ବିଶ୍ଳେଷଣ: ସେ ଆମକୁ ଏହା ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ ଯେ “ସହମତି” (Consent) ସବୁ ସମୟରେ ମୁକ୍ତ କି? ଯଦି ଜଣେ ଭୋକିଲା ମଣିଷ ଏକ ଖରାପ ଚାକିରି ପାଇଁ ହଁ କହୁଛି, କିମ୍ବା ଜଣେ ଅତି ଗରିବ ମହିଳା ବେଶ୍ୟାବୃତ୍ତି ଆପଣାଉଛି, ତେବେ ତାହାକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା କୁହାଯିବ ନା ବାଧ୍ୟବାଧକତା?
• ଶରୀରର ମହତ୍ତ୍ୱ: ସେ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟକୁ “ଶରୀର” (Body) ର ଅବଧାରଣାକୁ ଆଣିଲେ। ସେ ମନେ ପକାଇ ଦେଲେ ଯେ ଆମେ କେବଳ କାଳ୍ପନିକ ମସ୍ତିଷ୍କ ନୁହୁଁ ଯେଉଁମାନେ ଚୁକ୍ତି କରନ୍ତି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରକ୍ତମାଂସର ଭୌତିକ ପ୍ରାଣୀ।

ଦୁର୍ବଳତା / ସମାଲୋଚନା (Weaknesses):

• ସାଂସ୍କୃତିକ ରକ୍ଷଣଶୀଳତା? କେତେକ ଆଧୁନିକ ନାରୀବାଦୀ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ବେଶ୍ୟାବୃତ୍ତିକୁ କେବଳ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ବା ଶୋଷଣ ଭାବରେ ଦେଖି ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ସେହି ମହିଳାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନ ପସନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ଷମତାକୁ ଅଣଦେଖା କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ବୃତ୍ତିକୁ ଆପଣାନ୍ତି।
• ଅତ୍ୟଧିକ ଜଟିଳ ଦର୍ଶନ: “ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା” ଉପରେ ତାଙ୍କର ସମାଲୋଚନା ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତ ଅତି ଚମତ୍କାର, କିନ୍ତୁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ଏହା ଜଟିଳ। ଯଦି ଆମ ଶରୀର ଉପରେ ଆମର ନିଜର ମାଲିକାନା ନାହିଁ, ତେବେ କାହାର ଅଛି? ରାଷ୍ଟ୍ରର? ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥିତି ଉପୁଜିପାରେ।

୭. ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା (Contemporary Relevance)

• ସରୋଗେସୀ ବଜାର (Surrogacy Markets): ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ବ୍ୟବସାୟିକ ସରୋଗେସୀକୁ ଯୌନ ଚୁକ୍ତିର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ରୂପ ଭାବରେ ଦେଖିବେ — ଯେଉଁଠାରେ ଭଡ଼ାରେ ଦେବା ପାଇଁ ମହିଳାଙ୍କ ଗର୍ଭାଶୟକୁ ଏକ “ସମ୍ପତ୍ତି” ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।
• ଗିଗ୍ ଇକୋନୋମି (Gig Economy): ଆଜିର ସମୟରେ ଓଲା, ଉବେର କିମ୍ବା ଜୋମାଟୋ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ “ସ୍ୱାଧୀନ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର” ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି। ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ଏହାକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ନୁହେଁ, ବରଂ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଏକ ଚୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ଚାଲାକି ବୋଲି କହିବେ।
• UBI ବିତର୍କ: ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱରେ ଚାଲିଥିବା ୟୁନିଭର୍ସାଲ ବେସିକ୍ ଇନକମ୍ ବିତର୍କରେ ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ୱର, ଯିଏ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଯେ UBI କେବଳ ଏକ ଆର୍ଥିକ ବିଷୟ ନୁହେଁ, ଏହା ନାରୀମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ନାରୀବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟ।

୮. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରଣୀ (Summary Table)

୯. ସ୍ରୋତ (Sources)

• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍, କ୍ୟାରୋଲ୍‌। ଦି ସେକ୍ସୁଆଲ୍ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟ (୧Status)।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍, କ୍ୟାରୋଲ୍। ଦି ପ୍ରବ୍ଲେମ୍ ଅଫ୍ ପଲିଟିକାଲ୍ ଅବ୍ଲିଗେସନ୍।
• ପେଟ୍‌ମ୍ୟାନ୍, କ୍ୟାରୋଲ୍। ୱେଲଫେୟାର, ସେକ୍ସ, ଆଣ୍ଡ ବେସିକ୍ ଇନକମ୍।
• ରେଡିନ୍, ମାର୍ଗାରେଟ୍ ଜେନ୍। କଣ୍ଟେଷ୍ଟେଡ୍ କମୋଡିଟିଜ୍ (ଶରୀରର ବ୍ୟବସାୟୀକରଣ ଉପରେ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ)।