୧. ହେଗେଲୀୟ ଦର୍ଶନର ପରିଚୟ (Introduction)
ଜର୍ଜ ୱିଲହେଲ୍ମ ଫ୍ରିଡ୍ରିକ୍ ହେଗେଲ (Georg Wilhelm Friedrich Hegel) ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଜର୍ମାନ ଦାର୍ଶନିକ ଥିଲେ, ଯିଏ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଦାର୍ଶନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ଦର୍ଶନକୁ ‘ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ଆଦର୍ଶବାଦ’ (Dialectical Idealism) କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଅଟେ । ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଏବଂ ବାସ୍ତବ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ।
ହେଗେଲଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିବା ଯେ, ଏହି ସଂସାରରେ ଘଟୁଥିବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଆକସ୍ମିକ ବା ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ବିଷୟ ନୁହେଁ; ବରଂ ଏହା ଏକ ସୁସଂଗଠିତ, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏବଂ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବିକଶିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ।
୨. ପରମ ଆଦର୍ଶବାଦର ମୂଳଦୁଆ (The Premise of Absolute Idealism)
ହେଗେଲଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ:
- ଚେତନାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ (Primacy of Consciousness): ବସ୍ତୁବାଦୀମାନେ (Materialists) ଭୌତିକ ପଦାର୍ଥକୁ ପ୍ରାଥମିକ ବୋଲି ମାନୁଥିବା ବେଳେ, ହେଗେଲ ଏହାର ବିପରୀତ ମତ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଚିନ୍ତା, ମନ ବା ଚେତନା ହିଁ ସର୍ବପ୍ରଥମ ଓ ସତ୍ୟ । ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ, ମାନବ ଶରୀର ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଏହି ଆନ୍ତରିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟର ବାହ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ମାତ୍ର ।
- ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ ବା ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାର ଧାରଣା (The Concept of Geist): ହେଗେଲ ଜର୍ମାନ ଶବ୍ଦ Geist (ଯାହାକୁ ଓଡ଼ିଆରେ ‘ଆତ୍ମା’ କିମ୍ବା ‘ମନ’ କୁହାଯାଇପାରେ) ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ । ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ ହେଉଛି ଏକ ଗତିଶୀଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଚେତନା, ଯାହା ସମସ୍ତ ମାନବ ମନ ଏବଂ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ କରିଥାଏ । ଏହା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମୟ ସହିତ ବିକଶିତ ହେଉଥିବା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶକ୍ତି ।
- ବାସ୍ତବତାର ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତତା (The Rationality of Reality): ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ Philosophy of Right ରେ ସେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ: “ଯାହା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ତାହା ହିଁ ବାସ୍ତବ; ଏବଂ ଯାହା ବାସ୍ତବ ତାହା ହିଁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ।” ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଇତିହାସରେ ଯାହା କିଛି ବି ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ତାହା ମାନବ ସମାଜର ବିକାଶ ପାଇଁ ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଚରଣ ଅଟେ । ଇତିହାସରେ କୌଣସି ବିଷୟ ଅର୍ଥହୀନ ଭୁଲ୍ ନୁହେଁ ।
୩. ପ୍ରଗତିର ଇଞ୍ଜିନ୍: ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତି (The Dialectical Method)
ଯଦି ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ଉପାଦାନ ହୁଏ, ତେବେ ‘ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱ’ (Dialectic) ହେଉଛି ସେହି ନିୟମ ବା ଯନ୍ତ୍ର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଏବଂ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ହୋଇଥାଏ । ହେଗେଲ କହିଥିଲେ ଯେ ମାନବ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଆଇନ ଏବଂ ସଭ୍ୟତା କେବେ ବି ଏକ ସରଳ ରେଖାରେ ଅଗ୍ରଗତି କରେ ନାହିଁ । ବରଂ ପ୍ରଗତି ସବୁବେଳେ ଆନ୍ତରିକ ବିରୋଧାଭାସ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରିଥାଏ ।
ଏହି ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତିନୋଟି ପଦକ୍ଷେପ ବା ଚରଣରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:
- ବାଦ / ପ୍ରତିଷ୍ଠା (The Thesis): ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିନ୍ଦୁ—ଏକ ପ୍ରଚଳିତ ବିଚାର, ବିଶ୍ୱାସ ବା ଇତିହାସର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ । ଏହା କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥିରତା ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ । ଏହା ମଧ୍ୟରେ କିଛି ତ୍ରୁଟି ଏବଂ ଆନ୍ତରିକ ବିରୋଧାଭାସ ଲୁଚି ରହିଥାଏ ।
- ପ୍ରତିବାଦ / ବିରୋଧ (The Antithesis): ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ଯେତେବେଳେ ‘ବାଦ’ର ତ୍ରୁଟିଗୁଡ଼ିକ ସାମ୍ନାକୁ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିପରୀତ ଏକ ନୂଆ ବିଚାର ବା ଆନ୍ଦୋଳନ ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏହାକୁ ‘ପ୍ରତିବାଦ’ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରବଳ ବୌଦ୍ଧିକ ବା ଐତିହାସିକ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
- ସମନ୍ୱୟ (The Synthesis): ବାଦ ଏବଂ ପ୍ରତିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଘର୍ଷ ଚିରଦିନ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ । ଶେଷରେ ଏହା ଏକ ତୃତୀୟ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତର ଚରଣରେ ପହଞ୍ଚେ, ଯାହାକୁ ‘ସମନ୍ୱୟ’ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ଉଚ୍ଚତର ସତ୍ୟ, ଯାହା ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଶକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ସମାଧାନ ପ୍ରଦାନ କରେ ।
୪. ‘ଆଉଫେବୁଙ୍ଗ’ ବା ରୂପାନ୍ତରଣର ମୂଳ ଧାରଣା (The Concept of Aufhebung)
ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି ଯେ, ସମନ୍ୱୟ (Synthesis) ପୂର୍ବର ବାଦ ଓ ପ୍ରତିବାଦକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ପରୀକ୍ଷାରେ ଭଲ ନମ୍ବର ରଖିବା ପାଇଁ ହେଗେଲଙ୍କ ବୈଷୟିକ ଜର୍ମାନ ଶବ୍ଦ Aufhebung (ଯାହାକୁ ଓଡ଼ିଆରେ ‘ରୂପାନ୍ତରଣ’ କିମ୍ବା ‘ଉନ୍ନୀତକରଣ’ କୁହାଯାଇପାରେ) ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ।
ଏହି ‘ଆଉଫେବୁଙ୍ଗ’ର ତିନୋଟି ବିଶେଷ ଅର୍ଥ ଅଛି:
- ରଦ୍ଦ କରିବା (To Cancel): ଏହା ପୂର୍ବ ଦୁଇଟି ଚରଣର ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ହିଂସା ଏବଂ ସୀମିତତାକୁ ଦୂର କରେ ।
- ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା (To Preserve): ଏହା ବାଦ ଏବଂ ପ୍ରତିବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରକୃତ ସାରସତ୍ୟ ବା ଭଲ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବଜାୟ ରଖେ ।
- ଉପରକୁ ଉଠାଇବା (To Elevate): ଏହା ସେହି ସଂରକ୍ଷିତ ସତ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଉଚ୍ଚ, ଅଧିକ ବିକଶିତ ଏବଂ ବ୍ୟାପକ ସ୍ତରକୁ ଉନ୍ନୀତ କରିଥାଏ ।
ଯେତେବେଳେ ଏକ ‘ସମନ୍ୱୟ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ପୁଣି ଏକ ନୂଆ ‘ବାଦ’ (Thesis) ପାଲଟିଯାଏ ଏବଂ ଏହି ଚକ୍ର ପୁନର୍ବାର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ମାନବ ଇତିହାସରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ ।
୫. ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତିର ବାସ୍ତବ ଉଦାହରଣ (Examples of the Dialectic)
ଏହି ଜଟିଳ ଧାରଣାକୁ ପରୀକ୍ଷାରେ ସହଜରେ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ:
ଦାର୍ଶନିକ ଉଦାହରଣ (Philosophical Example)
- ବାଦ (Thesis): ଅନୁଭବବାଦ / ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷବାଦ (Empiricism) – ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଯେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବାହ୍ୟ ପଞ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁଭୂତିରୁ ହିଁ ମିଳିଥାଏ ।
- ପ୍ରତିବାଦ (Antithesis): ବୁଦ୍ଧିବାଦ (Rationalism) – ଏହି ବିପରୀତ ବିଶ୍ୱାସ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତାରଣା କରିପାରନ୍ତି, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମାନବିକ ଯୁକ୍ତି-ବୁଦ୍ଧିରୁ ହିଁ ଆସେ ।
- ସମନ୍ୱୟ (Synthesis): କାଣ୍ଟଙ୍କ ଆଦର୍ଶବାଦ (Kant’s Idealism) – ଦାର୍ଶନିକ ଇମାନୁଏଲ କାଣ୍ଟ ଏହି ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱର ସମାଧାନ କରି ପ୍ରମାଣ କଲେ ଯେ, ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭୂତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ମନ ନିଜର ଆନ୍ତରିକ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସଂରଚନା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଅନୁଭୂତିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥାଏ ।
ରାଜନୈତିକ ଉଦାହରଣ (Political Example)
- ବାଦ (Thesis): ନିରଙ୍କୁଶ ରାଜତନ୍ତ୍ର / ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିତା (Absolute Monarchy) – ଏପରି ଏକ ସମାଜ ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସ୍ଥିରତା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଦୌ ନଥାଏ ।
- ପ୍ରତିବାଦ (Antithesis): ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ / ଅରାଜକତା (Anarchy) – ନିରଙ୍କୁଶ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସମାଜରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦାବି ହେଲା, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ସାଂଗଠନିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ନଥିବାରୁ ଏହା ବ୍ୟାପକ ହିଂସା ଓ ଆତଙ୍କରାଜ ଆଡ଼କୁ ଗତି କଲା ।
- ସମନ୍ୱୟ (Synthesis): ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର (The Constitutional State) – ଏକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସରକାର ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ସମାଜର ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଇନ ପରିସରଭୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
୬. ବିଶ୍ୱ ଇତିହାସର ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବିକାଶ (Evolution of World History)
ହେଗେଲ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବକ୍ତୃତାମାଳା Lectures on the Philosophy of History ରେ ନିଜର ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଅଗ୍ରଗତିକୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ସେ ଏହି ପ୍ରଗତିକୁ ‘ସ୍ୱାଧୀନତାର ଚେତନାର ବିସ୍ତାର’ ଆଧାରରେ ମାପିଛନ୍ତି ।
ତାଙ୍କ ମତରେ ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ (ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା) ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଐତିହାସିକ ଚରଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥାଏ:
- ପ୍ରାଚ୍ୟ ଜଗତ (The Oriental World – ପ୍ରାଚୀନ ପୂର୍ବ ଏସିଆ): ଚୀନ, ଭାରତ ଏବଂ ପର୍ସିଆ ଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାରେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଥିଲା । ସମଗ୍ର ସମାଜ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ଶାସକ ବା ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥିଲା । ତେଣୁ, ଏଠାରେ କେବଳ ଜଣେ ହିଁ ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ (ସେହି ରାଜା), ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଜା ବା ଦାସ ଥିଲେ ।
- ଗ୍ରୀକୋ-ରୋମାନ ଜଗତ (The Greco-Roman World): ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀସ୍ ଏବଂ ରୋମରେ ନାଗରିକତା ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଧାରଣା ଜନ୍ମ ନେଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ବହୁ ପରିମାଣରେ ‘ଦାସ ପ୍ରଥା’ (Slavery) ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲେ । ତେଣୁ, ଏଠାରେ କେବଳ କିଛି ଲୋକ ସ୍ୱାଧୀନ ଥିଲେ (ଯେଉଁମାନେ ନାଗରିକ ଥିଲେ), କିନ୍ତୁ ଏକ ବଡ଼ ଶ୍ରେଣୀ ଶୋଷିତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ ।
- ଜର୍ମାନିକ ଜଗତ (The Germanic World – ଆଧୁନିକ ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପ): ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ସଂସ୍କାରର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସମାନତା ଏବଂ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଆଧୁନିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଠନ ହେଲା । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ୱୀକାର କଲା ଯେ ମାନବ ଜାତି ସ୍ୱଭାବଗତ ଭାବେ ବିବେକବାନ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ । ତେଣୁ, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସ୍ୱାଧୀନ ଅଟନ୍ତି ।
୭. ‘ଇତିହାସର ସମାପ୍ତି’ ଧାରଣା (The End of History)
ହେଗେଲ କହିଥିଲେ ଯେ ଇତିହାସର ଏହି ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ଚକ୍ର ଅସୀମ ନୁହେଁ; ଏହା ‘ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ’ (Teleological), ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରୁଛି ।
‘ଇତିହାସର ସମାପ୍ତି’ ସେତେବେଳେ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପରମ ସ୍ୱାଧୀନତା ହାସଲ କରେ । ରାଜନୈତିକ ସ୍ତରରେ, ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସେତେବେଳେ ପୂରଣ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ମାନବ ସମାଜ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଷ୍ଟ୍ର (Rational State) ଗଠନ କରିବାରେ ସଫଳ ହୁଏ । ଏହି ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଆଇନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିରୋଧାଭାସ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ପରେ ଆଉ କୌଣସି ବଡ଼ ଧରଣର କ୍ରାନ୍ତି ବା ବିପ୍ଳବର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେ ନାହିଁ ।
୮. ସମାଲୋଚନା (Critical Evaluation)
ଏକ ଉଚ୍ଚ ମାନର ବିଶ୍ୱାବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରର ଉତ୍ତର ପାଇଁ ସମାଲୋଚନା ଲେଖିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ । ବିଭିନ୍ନ ବିଚାରଧାରାର ଚିନ୍ତାନାୟକମାନେ ହେଗେଲଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି:
- କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ବସ୍ତୁବାଦୀ ସମାଲୋଚନା: ମାର୍କ୍ସ କହିଥିଲେ ଯେ ହେଗେଲଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଓଲଟା ଠିଆ ହୋଇଥିଲା, ସେ ତାକୁ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞ କରି ସିଧା ଠିଆ କରାଇଲେ । ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ମତରେ ଚିନ୍ତା ବା ଆଦର୍ଶ ଇତିହାସ ଗଢ଼େ ନାହିଁ; ବରଂ ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି (ଖାଦ୍ୟ, ଶ୍ରମ, କାରଖାନା, ଟଙ୍କା) ହିଁ ଇତିହାସର ଗତିପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ । ଏହି ସମାଲୋଚନା ହେଗେଲଙ୍କ ‘ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ଆଦର୍ଶବାଦ’କୁ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ‘ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦ’ (Dialectical Materialism) ରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିଥିଲା ।
- ନିରଙ୍କୁଶତାର ଆରୋପ: ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉଦାରବାଦୀ ଦାର୍ଶନିକ କାର୍ଲ ପପର (Karl Popper) ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ The Open Society and Its Enemies ରେ ହେଗେଲଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ସମାଜର ଶତ୍ରୁ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି । ହେଗେଲ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ “ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦଯାତ୍ରା” ବୋଲି କହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିବାରୁ, ସମାଲୋଚକମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ କ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଶାସନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦିଏ ।
- ଅବୈଜ୍ଞାନିକ ଧାରଣା: ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏବଂ ଯୁକ୍ତିବାଦୀମାନେ ହେଗେଲଙ୍କ ‘ଗାଇଷ୍ଟ’ ବା ‘ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା’ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହା ଏକ କାଳ୍ପନିକ ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟ ବିଷୟ, ଯାହାକୁ କୌଣସି ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାରାଂଶ (Quick Revision)
- ଆଦର୍ଶବାଦ: ବାସ୍ତବତା ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ଚେତନା ଏବଂ ବିକାଶଶୀଳ ବିଚାର (ଗାଇଷ୍ଟ) ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।
- ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିୟମ ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ: ବାଦ (Thesis) $\rightarrow$ ପ୍ରତିବାଦ (Antithesis) $\rightarrow$ ସମନ୍ୱୟ (Synthesis) ।
- ଐତିହାସିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ: ଇତିହାସ ହେଉଛି ମାନବ ସ୍ୱାଧୀନତାର କ୍ରମ ବିକାଶର ଯାତ୍ରା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ (ଜଣେ ମାତ୍ର ସ୍ୱାଧୀନ) ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ (ସମସ୍ତେ ସ୍ୱାଧୀନ) ପହଞ୍ଚିଛି ।
- ରାଷ୍ଟ୍ର: ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ସମାଜର ନିୟମ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ରହେ, ଯାହା ମାନବ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଶେଷ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅଟେ ।