କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ: ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ (Historical Materialism)

ଉପକ୍ରମ (Introduction)

‘ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ’ (Historical Materialism) ହେଉଛି କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ଏବଂ ଫ୍ରିଡ୍ରିକ୍ ଏଙ୍ଗେଲ୍ସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ। ଏହା ହେଉଛି ଇତିହାସର ଏକ ବସ୍ତୁବାଦୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୂଳଦୁଆ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ମାର୍କ୍ସ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ଯେ ସମାଜଗୁଡ଼ିକ କିପରି ବିକଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କାହିଁକି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଏବଂ କେଉଁ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଐତିହାସିକ ପ୍ରଗତିକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥାନ୍ତି।

ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ, ଇତିହାସକାରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଇତିହାସକୁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ କିମ୍ବା ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ମାର୍କ୍ସ ଏହି ସବୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହି ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ଇତିହାସର ପ୍ରକୃତ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଜୀବନର ଭୌତିକ ବା ବସ୍ତୁଗତ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି, ବିଶେଷ କରି ସେହି ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକରେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ସାମଗ୍ରୀ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି। ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ମନୁଷ୍ୟ ରାଜନୀତି, ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ସଂସ୍କୃତିରେ ଲିପ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ନିଜର ଭୌତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ଜରୁରୀ।

ତେଣୁ, ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ସମାଜକୁ ଗଢ଼ୁଥିବା ପ୍ରାଥମିକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଐତିହାସିକ ବିକାଶର ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦର ଅର୍ଥ (Meaning of Historical Materialism)

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ହେଉଛି ଏକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଯାହା ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ଐତିହାସିକ ବିକାଶକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

ସଂଜ୍ଞା (Definition)

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦକୁ ଏହିପରି ଭାବରେ ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରାଯାଇପାରେ:

ଇତିହାସକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାର ଏକ ପଦ୍ଧତି, ଯାହା ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି, ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କକୁ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିକାଶର ମୌଳିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ମାନବ ସମାଜର ଇତିହାସ ହେଉଛି ବଦଳୁଥିବା ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ସେଥିରୁ ଉପୁଜୁଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଇତିହାସ। ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି:

“ଭୌତିକ ଜୀବନର ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ହିଁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧିକ ଜୀବନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରେ।”

ସରଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, ଲୋକେ ନିଜ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଯେଉଁଭଳି ଭାବେ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ସମାଜ, ରାଜନୀତି, ଆଇନ, ଧର୍ମ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦ

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ସହିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦ (Dialectical Materialism) ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଟି ଅବଧାରଣା ଏକ ନୁହେଁ।

ଆଧାର	ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦ	ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ
ସ୍ୱରୂପ	ଦାର୍ଶନିକ ପଦ୍ଧତି	ଇତିହାସରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ
ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର	ବିରୋଧାଭାସ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ	ଐତିହାସିକ ବିକାଶ
ବିଷୟବସ୍ତୁ	ପ୍ରକୃତି, ସମାଜ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରା	ମାନବ ସମାଜ
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ	ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା	ଐତିହାସିକ ବିବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା

ତେଣୁ, ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ହେଉଛି ମାନବ ଇତିହାସର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦର ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ।

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦର ମୂଳ ଧାରଣା ବା ଅନୁମାନ (Fundamental Assumptions)

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ:

1. ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ମଣିଷକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ହେବ: ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବାସଗୃହ ଭଳି ଭୌତିକ ଆବଶ୍ୟକତାର ଉତ୍ପାଦନ। ରାଜନୀତି, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଦର୍ଶନରେ ଜଡ଼ିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜର ପ୍ରାଥମିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
2. ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ ହେଉଛି ସମାଜର ମୂଳଦୁଆ: ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଆଧାର ସୃଷ୍ଟି କରେ।$$\text{ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା} \rightarrow \text{ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ} \rightarrow \text{ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା} \rightarrow \text{ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତି}$$ତେଣୁ, ଅର୍ଥନୀତି ହିଁ ସେହି ମୂଳଦୁଆ ଯାହା ଉପରେ ସମାଜ ଗଠିତ।
3. ଇତିହାସ ହେଉଛି କ୍ରମାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ସମାଜ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଉତ୍ପାଦନ ଶକ୍ତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ ଏହା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିରୋଧାଭାସ ଥାଏ ଯାହା ଶେଷରେ ରୂପାନ୍ତରଣ ଆଣିଥାଏ।
4. ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ଐତିହାସିକ ବିକାଶକୁ ଆଗକୁ ନେଇଥାଏ: ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ଅଧୀନ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜର ବିକାଶ ଘଟେ। ମାର୍କ୍ସ ଲେଖିଥିଲେ: “ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବା ସମସ୍ତ ସମାଜର ଇତିହାସ ହେଉଛି ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷର ଇତିହାସ।”

ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ: ମୁଖ୍ୟ ଅବଧାରଣା (Mode of Production)

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଧାରଣା ହେଉଛି ‘ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ’ (Mode of Production)। ଏକ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ଦୁଇଟି ଜିନିଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

• ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତି (Productive Forces): ଏଥିରେ ଶ୍ରମ, ଉପକରଣ, ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା, ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
• ଉତ୍ପାଦନର ସମ୍ପର୍କ (Relations of Production): ଏହା ମାଲିକାନାର ସ୍ୱରୂପ, ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବୁଝାଏ।

ଚିତ୍ର: ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ

$$\text{ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ (Mode of Production)} \rightarrow \begin{cases} \text{ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତି (ଶ୍ରମ + ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା)} \\ \text{ଉତ୍ପାଦନର ସମ୍ପର୍କ (ମାଲିକାନା + ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ)} \end{cases}$$

ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ କ୍ରିୟା ହିଁ ସମାଜର ଚରିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ।

ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (Economic Base and Superstructure)

ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଧାରଣା ହେଉଛି ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି (Economic Base) ଏବଂ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (Superstructure) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ।

• ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି (Economic Base): ଏଥିରେ ଉତ୍ପାଦନର ମାଧ୍ୟମ, ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ହେଉଛି ସମାଜର ପ୍ରକୃତ ଆଧାର ବା ମୂଳଦୁଆ।
• ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (Superstructure): ଏଥିରେ ରାଷ୍ଟ୍ର, ସରକାର, ଆଇନଗତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଧର୍ମ, ଶିକ୍ଷା, ପରିବାର, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରା (Ideology) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଚିତ୍ର: ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା

Plaintext

        ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା (SUPERSTRUCTURE)
------------------------------------------------
ଆଇନ • ରାଜନୀତି • ଧର୍ମ • ଶିକ୍ଷା • ପରିବାର • ସଂସ୍କୃତି
            ଗଣମାଧ୍ୟମ • ବିଚାରଧାରା
------------------------------------------------
         ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି (ECONOMIC BASE)
------------------------------------------------
   ଉତ୍ପାଦନ • ଶ୍ରମ • ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା • ସମ୍ପତ୍ତି
               ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ

ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା ସର୍ବଦା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ଏବଂ ସମର୍ଥନ କରେ।

ସମାଜର ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ (Historical Stages of Society)

ମାର୍କ୍ସ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ମାନବ ଇତିହାସ କେତେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ।

୧. ଆଦିମ ସାମ୍ୟବାଦ (Primitive Communism)

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ନଥିଲା, ସାମୂହିକ ମାଲିକାନା ଥିଲା, ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଏବଂ ସରଳ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ଥିଲା।
• ସାମାଜିକ ସଂରଚନା: ସାମୂହିକ ମାଲିକାନା $\rightarrow$ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାନତା $\rightarrow$ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରାଥମିକ ଜନଜାତି କିମ୍ବା ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

୨. ଦାସ ସମାଜ (Slave Society)

ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତିର ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଦାସମାନଙ୍କ ଉପରେ ମାଲିକାନା, ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ।
• ଶ୍ରେଣୀ: ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଣୀ: ଦାସ ମାଲିକ, ଅଧୀନ ଶ୍ରେଣୀ: ଦାସ। ଦାସ ପ୍ରଥା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିରୋଧାଭାସ ଶେଷରେ ଏହାର ପତନର କାରଣ ହେଲା।

୩. ସାମନ୍ତବାଦ (Feudalism)

ଦାସ ସମାଜର ପତନ ପରେ ସାମନ୍ତବାଦର ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଜମି ହିଁ ସମ୍ପତ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଥିଲା, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକୃତ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଏବଂ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଅର୍ଥନୀତି।
• ଶ୍ରେଣୀ: ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଣୀ: ସାମନ୍ତ ପ୍ରଭୁ (Feudal Lords), ଅଧୀନ ଶ୍ରେଣୀ: ଭୂମିହୀନ ଚାଷୀ/ଦାସ (Serfs)। ଚାଷୀମାନେ ସାମନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଜମିରେ ଚାଷ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ବଦଳରେ କର ବା ସେବା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ।

୪. ପୁଞ୍ଜିବାଦ (Capitalism)

ଶିଳ୍ପାୟନ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ବଜାରର ବିକାଶ ସହିତ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଉତ୍ପାଦନର ମାଧ୍ୟମ ଉପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା, ମଜୁରୀ ଭିତ୍ତିକ ଶ୍ରମ, ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ କେବଳ ଲାଭ ପାଇବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
• ଶ୍ରେଣୀ: ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଣୀ: ବୁର୍ଜୁଆ (Bourgeoisie – ମାଲିକ), ଅଧୀନ ଶ୍ରେଣୀ: ପ୍ରୋଲେଟାରିଏଟ୍ (Proletariat – ଶ୍ରମିକ)। ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ପାଦନକ୍ଷମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ୱଭାବଗତ ଭାବେ ଶୋଷଣମୂଳକ।

ଚିତ୍ର: ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସଂରଚନା

$$\text{ବୁର୍ଜୁଆ (ମାଲିକ)} \rightarrow \text{ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ} \rightarrow \text{ଶ୍ରମିକ ନିଯୁକ୍ତି} \rightarrow \text{ବଳକା ମୂଲ୍ୟର ଶୋଷଣ} \rightarrow \text{ପୁଞ୍ଜି ଜମା କରିବା}$$

୫. ସମାଜବାଦ (Socialism)

ଶ୍ରମିକ ବିପ୍ଳବ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜବାଦର ଆବିର୍ଭାବ ହୁଏ।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ସାମୂହିକ ମାଲିକାନା, ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଶୋଷଣର ଅନ୍ତ। ସମାଜବାଦ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଏବଂ ସାମ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପର୍ଯ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

୬. ସାମ୍ୟବାଦ (Communism)

ସାମ୍ୟବାଦ ହେଉଛି ଐତିହାସିକ ବିକାଶର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜ, ରାଷ୍ଟ୍ରହୀନ ସମାଜ, ସାଧାରଣ ସାମୂହିକ ମାଲିକାନା ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପଦର ବଣ୍ଟନ। ମାର୍କ୍ସ ଏପରି ଏକ ସମାଜର କଳ୍ପନା କରିଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଶୋଷଣ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଶେଷ ହୋଇଯିବ।

ଇତିହାସର ଚାଳକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ (Class Struggle)

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷକୁ ଐତିହାସିକ ବିକାଶର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ରଖେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀଭିତ୍ତିକ ସମାଜରେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ଥାଏ:

$$\text{ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଣୀ} \longleftrightarrow \text{ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ} \longleftrightarrow \text{ଅଧୀନ/ନିର୍ଯାତିତ ଶ୍ରେଣୀ}$$

ଉଦାହରଣ:

• ଦାସ ପ୍ରଥା: ଦାସ ମାଲିକ $\leftrightarrow$ ଦାସ
• ସାମନ୍ତବାଦ: ସାମନ୍ତ ପ୍ରଭୁ $\leftrightarrow$ ଭୂମିହୀନ ଚାଷୀ
• ପୁଞ୍ଜିବାଦ: ବୁର୍ଜୁଆ $\leftrightarrow$ ପ୍ରୋଲେଟାରିଏଟ୍ (ଶ୍ରମିକ)

ଏହି ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହିଁ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥାଏ।

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ଏବଂ ବିପ୍ଳବ (Revolution)

ମାର୍କ୍ସ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ବିଦ୍ୟମାନ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପର୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ବିକଶିତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିପ୍ଳବାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ।

ବିପ୍ଳବର ପ୍ରକ୍ରିୟା:

$$\text{ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତିର ବିକାଶ} \rightarrow \text{ବିରୋଧାଭାସ ବୃଦ୍ଧି} \rightarrow \text{ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ତୀବ୍ର ହେବା} \rightarrow \text{ବିପ୍ଳବ} \rightarrow \text{ନୂତନ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା}$$

ତେଣୁ, ବିପ୍ଳବ କୌଣସି ଆକସ୍ମିକ ଘଟଣା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଐତିହାସିକ ବିରୋଧାଭାସର ପରିଣାମ ଅଟେ।

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ

1. ଇତିହାସର ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ମାର୍କ୍ସ କେବଳ କଳ୍ପନାଜଳ୍ପନା ଭିତ୍ତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବଦଳରେ ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
2. ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା: ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ସମାଜ ଗଠନରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଇଥିଲା।
3. ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବୁଝିବା: ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସାମାଜିକ ରୂପାନ୍ତରଣ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ବିବର୍ତ୍ତନକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରେ।
4. ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଆଧାର: ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ, ବଳକା ମୂଲ୍ୟ, ବିପ୍ଳବ ଏବଂ ସମାଜବାଦ ଭଳି ସମସ୍ତ ଅବଧାରଣା ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦରୁ ହିଁ ଆସିଛି।
5. ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏହା ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ, ସମାଜଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର, ମାନବବିଜ୍ଞାନ (Anthropology) ଏବଂ ଇତିହାସକୁ ବହୁଳ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି।

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦର ସମାଲୋଚନା (Criticisms)

• ଅର୍ଥନୈତିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣବାଦ (Economic Determinism): ସମାଲୋଚକମାନେ ଯୁକ୍ତି କରନ୍ତି ଯେ ମାର୍କ୍ସ ସଂସ୍କୃତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ବିଚାରଧାରାକୁ ଅବହେଳା କରି ଅର୍ଥନୈତିକ କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି।
• ସଂକ୍ଷିପ୍ତକରଣ ବା ସରଳୀକରଣ (Reductionism): ଜଟିଳ ସାମାଜିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁବେଳେ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ କାରଣ ସହ ଯୋଡ଼ା ଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
• ଐତିହାସିକ ଭବିଷ୍ୟତବାଣୀର ବିଫଳତା: ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତବାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ଉନ୍ନତ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସମାଜଗୁଡ଼ିକର ପତନ ଘଟିଲା ନାହିଁ।
• ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ଜାତୀୟତାବାଦର ଅବମୂଲ୍ୟାୟନ: ମାର୍କ୍ସ ଜାତୀୟତାବାଦ (Nationalism), ପରିଚୟ ରାଜନୀତି ଏବଂ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକାକୁ କମ୍ ମନେ କରିଥିଲେ।
• ଐତିହାସିକ ଜଟିଳତା: ଇତିହାସ ସବୁବେଳେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ତ କ୍ରମାଗତ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗତି କରେନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ସମାଜ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିକାଶର ପଥ ଦେଇ ଗତି କରିଛନ୍ତି।

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା (Contemporary Relevance)

ଆଜିର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଅଟେ:

• ବିଶ୍ୱ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା
• ଶ୍ରମିକ ଶୋଷଣ ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ
• କର୍ପୋରେଟ୍ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱାୟନ (Globalization)ଶ୍ରେଣୀ ଅସମାନତା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଧୁନିକ ଆଲୋଚନାରେ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଐତିହାସିକ ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଆସିଥିବା ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି।

ତୁଳନାତ୍ମକ ସାରଣୀ: ଇତିହାସର ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବନାମ ବସ୍ତୁବାଦୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା

ଆଧାର	ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Idealist)	ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ (Materialist)
ଚାଳକ ଶକ୍ତି	ଚିନ୍ତାଧାରା / ବିଚାର (Ideas)	ଭୌତିକ/ବସ୍ତୁଗତ ପରିସ୍ଥିତି
ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର	ଚେତନା (Consciousness)	ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା
ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ	ବୌଦ୍ଧିକ ବିକାଶ	ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ
ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ	ଚିନ୍ତାନାୟକ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରା	ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ

ନିଷ୍କର୍ଷ (Conclusion)

ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପାଇଁ କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅବଦାନ। ଏହା ଭୌତିକ ପରିସ୍ଥିତି, ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଐତିହାସିକ ବିକାଶକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଉତ୍ପାଦନ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷର ଭୂମିକା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ମାର୍କ୍ସ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ, ସମାଜଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଇତିହାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି। ଅର୍ଥନୈତିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣବାଦ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତବାଣୀର ସୀମିତତା ପାଇଁ ସମାଲୋଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା, ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଏବଂ ଐତିହାସିକ ରୂପାନ୍ତରଣର ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇ ରହିଛି।

ପରୀକ୍ଷା-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (Examination-Oriented Questions)

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ (Short Answer Questions)

୧. ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ କ’ଣ?

୨. ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭେଦ ଦର୍ଶାଅ।

୩. ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ?

୪. ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

୫. ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଶ୍ନ (Long Answer Questions)

୧. ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

୨. ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଐତିହାସିକ ବିକାଶର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।

୩. ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ପରୀକ୍ଷା କର।

୪. ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କର।

୫. ଐତିହାସିକ ବିକାଶରେ ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷର ଭୂମିକା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ଦ୍ରୁତ ପୁନରୀକ୍ଷଣ ବିନ୍ଦୁ (Quick Revision Points)

• ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ହେଉଛି ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଇତିହାସର ଏକ ବସ୍ତୁବାଦୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
• ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନା ହିଁ ସମାଜର ପ୍ରକୃତ ମୂଳଦୁଆ।
• ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ଇତିହାସର ବିକାଶ ଘଟେ।
• ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ ହେଉଛି ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମୁଖ୍ୟ ଚାଳକ ଶକ୍ତି।
• ସମାଜ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଏବଂ ଉପରିସ୍ଥ ସଂରଚନାକୁ ନେଇ ଗଠିତ।
• ଐତିହାସିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ: ଆଦିମ ସାମ୍ୟବାଦ $\rightarrow$ ଦାସ ପ୍ରଥା $\rightarrow$ ସାମନ୍ତବାଦ $\rightarrow$ ପୁଞ୍ଜିବାଦ $\rightarrow$ ସମାଜବାଦ $\rightarrow$ ସାମ୍ୟବାଦ।
• ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ଶକ୍ତି ଏବଂ ବିଦ୍ୟମାନ ଉତ୍ପାଦନ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିପ୍ଳବ ଘଟେ।
• ଐତିହାସିକ ବସ୍ତୁବାଦ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ମୂଳ ଆଧାର ଅଟେ।