1. ପରିଚୟ
ଭାରତରେ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ପ୍ରଶାସନିକ ଅସମାନତା, ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଏବଂ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ବିକାଶ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ନୀତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ସହିତ ପ୍ରଶାସନରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଦାବି କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସମସ୍ତ ନେତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସଂଘର୍ଷର ପଦ୍ଧତି ସମାନ ନଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରଥମେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଓ ଚରମପନ୍ଥୀ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଧାରାର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ପରି ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଥିଲେ।
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଧାରା ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗତିପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା।
2. ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ଗଠନ
File:1st INC1885.jpg – Wikimedia Commons
Congress Foundation Day: How was the party formed?
4
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ (Indian National Congress—INC) ୧୮୮୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତରେ ସଂଗଠିତ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିର ବିକାଶରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା। ଏହି ସଂଗଠନ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଯୋଗାଇ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ଦେଶର ସମସ୍ୟା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ସହିତ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜର ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରିପାରିଥିଲେ।
କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରଥମ ଅଧିବେଶନ ୨୮ରୁ ୩୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୮୮୫ ମଧ୍ୟରେ ବମ୍ବେର ଗୋକୁଳଦାସ ତେଜପାଲ ସଂସ୍କୃତ କଲେଜରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ୭୨ ଜଣ ପ୍ରତିନିଧି ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ୱୋମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ବାନାର୍ଜୀ (W.C. Bonnerjee) ଏହାର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଏ.ଓ. ହ୍ୟୁମ୍ (A.O. Hume) କଂଗ୍ରେସର ଗଠନ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସାଂଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ। INC Timeline+2
କଂଗ୍ରେସ ଗଠନର ପଛରେ ଅନେକ କାରଣ ରହିଥିଲା:
- ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର: ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଅଧିକାର ଏବଂ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଥିଲେ।
- ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ବିକାଶ: ଓକିଲ, ଶିକ୍ଷକ, ସାମ୍ବାଦିକ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ବୃତ୍ତିଜୀବୀମାନେ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଓ ରାଜନୀତିରେ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲେ।
- ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ: ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତର ସମ୍ପତ୍ତି କିପରି ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
- ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ବିକାଶ: ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଓ ପତ୍ରିକା ରାଜନୈତିକ ଚେତନାର ପ୍ରସାର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
- ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ: ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ସୀମିତ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଜାତିଗତ ଅସମାନତା ଯୋଗୁଁ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାରର ଦାବି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।
- ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ: କଲିକତାର ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଆସୋସିଏସନ୍, ପୁନା ସାର୍ବଜନିକ ସଭା, ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ଆସୋସିଏସନ୍ ଏବଂ ମାଡ୍ରାସ ମହାଜନ ସଭା ପରି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସର୍ବଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଗଠନ ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।
କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଧିବେଶନଗୁଡ଼ିକରେ ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ, ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଅଧିକ ନିଯୁକ୍ତି, ସାମରିକ ବ୍ୟୟ ହ୍ରାସ, ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର ଭଳି ବିଷୟ ଉଠାଯାଇଥିଲା।
ପ୍ରଥମେ କଂଗ୍ରେସରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ସକ୍ରିୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଥିଲା। ତଥାପି, ଏହା ସର୍ବଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧୀ ଜାତୀୟ ସଂଗ୍ରାମର ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।
3. ଉଦାର ସାମ୍ବିଧାନିକବାଦୀ ବା ନରମପନ୍ଥୀ
History in Minutes: Gandhi Called Him ‘Father Of The Nation’ – Rediff.com India News
गोपाळ कृष्ण गोखले (१८६६-१९१५) / प्रश्नमंजुषा १२७
Surendranath Banerjea – Important Leaders of Moderate Phase – Modern India History Notes
4
ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନେତାମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣତଃ ନରମପନ୍ଥୀ (Moderates) ବା ଉଦାର ସାମ୍ବିଧାନିକବାଦୀ (Liberal Constitutionalists) କୁହାଯାଏ। ୧୮୮୫ରୁ ୧୯୦୫ ମଧ୍ୟରେ କଂଗ୍ରେସର ରାଜନୀତିରେ ସେମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା। ଦାଦାଭାଇ ନୌରୋଜୀ, ଗୋପାଳକୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେ, ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ, ଫିରୋଜଶାହ ମେହେଟ୍ଟା, ମହାଦେବ ଗୋବିନ୍ଦ ରାଣାଡେ ଏବଂ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ.ସି. ବାନାର୍ଜୀ ଏହି ଧାରାର ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା
ନରମପନ୍ଥୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଜନମତ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇ ସଂସ୍କାର ହାସଲ କରାଯାଇପାରିବ। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଦାବି ଥିଲା:
- ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ଏବଂ ସଂସ୍କାର।
- ପ୍ରଶାସନ ଓ ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
- ଅତ୍ୟଧିକ ସାମରିକ ବ୍ୟୟ ହ୍ରାସ।
- ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା।
- ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଓ କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପୃଥକ କରିବା।
- କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଶାସନରେ ସଂସ୍କାର।
- ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବା।
- ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ଶାସନର କ୍ରମିକ ବିକାଶ।
ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷର ପଦ୍ଧତି
ନରମପନ୍ଥୀମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା:
- ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଦାବିପତ୍ର ଓ ସ୍ମାରକପତ୍ର ପ୍ରଦାନ।
- କଂଗ୍ରେସ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ।
- ସାଧାରଣ ସଭା ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଷଣ ଆୟୋଜନ।
- ସମ୍ବାଦପତ୍ରରେ ଲେଖା ଓ ରାଜନୈତିକ ମତାମତ ପ୍ରକାଶ।
- ଭାରତୀୟ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବ୍ରିଟେନକୁ ପ୍ରତିନିଧିମଣ୍ଡଳ ପଠାଇବା।
- ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦ ଓ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭାରତର ସମସ୍ୟା ଉପସ୍ଥାପନ।
ସେମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ ପ୍ରଶାସନିକ ଅନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଏବଂ ଜନମତ ଗଠନ କରି ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କୁ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରଭାବିତ କରାଯାଇପାରିବ।
ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାଲୋଚନା
ନରମପନ୍ଥୀମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅବଦାନ ଥିଲା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାଲୋଚନା। ଦାଦାଭାଇ ନୌରୋଜୀ ‘ଧନ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’ (Drain of Wealth Theory) ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ, ଦରମା, ପେନ୍ସନ୍, ଲାଭ, ସୁଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତର ସମ୍ପତ୍ତି ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
ମହାଦେବ ଗୋବିନ୍ଦ ରାଣାଡେ ଓ ଆର୍.ସି. ଦତ୍ତଙ୍କ ପରି ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଶିଳ୍ପର ପତନ, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୂ-ରାଜସ୍ୱ ଏବଂ ଅସମାନ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଆକର୍ଷଣ କରିଥିଲେ।
ସଫଳତା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
ନରମପନ୍ଥୀମାନେ ସର୍ବଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ନେତାମାନଙ୍କୁ ଏକ ମଞ୍ଚରେ ଆଣିଥିଲେ ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍କାର ଉପରେ ଜାତୀୟ ଆଲୋଚନାର ପରମ୍ପରା ଗଢ଼ିଥିଲେ।
ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷିତ ସହରାଞ୍ଚଳ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଉଦାରବାଦ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଉପରେ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିକ ବିଶ୍ୱାସ କେତେକ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଦାବିକୁ ସୀମିତ କରିଥିଲା। ସଂସ୍କାରର ଧୀର ଗତି ଯୁବ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ାଇଥିଲା। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷର ଦାବି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।
4. ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଚରମପନ୍ଥୀମାନଙ୍କର ଉଦୟ
India History Series : Swadeshi Movement | Gadding About
Indian History | Partition of Bengal and Swadeshi Movement | বঙ্গভঙ্গ ও স্বদেশী আন্দোলন
7
ବଙ୍ଗ ବିଭାଜନ, ୧୯୦୫
ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଥିଲା ଲର୍ଡ କର୍ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ବଙ୍ଗ ବିଭାଜନ। ଏହି ବିଭାଜନ ୧୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୦୫ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଏହାକୁ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ନିଆଯାଇଥିବା ପଦକ୍ଷେପ ବୋଲି କହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଏହାକୁ ବଙ୍ଗର ରାଜନୈତିକ ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବା ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ବିଭାଜନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାର ଉଦ୍ୟମ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ।
ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିରୋଧରେ ବଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରତିବାଦ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା।
ସ୍ୱଦେଶୀର ଅର୍ଥ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
‘ସ୍ୱଦେଶୀ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ ଦେଶରେ ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀର ବ୍ୟବହାର ଓ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:
- ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀ, ବିଶେଷକରି ବ୍ରିଟିଶ କପଡ଼ାର ବର୍ଜନ।
- ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପ ଓ ସ୍ୱଦେଶୀ ଉତ୍ପାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।
- ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।
- ସାଧାରଣ ସଭା, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ପ୍ରତିବାଦ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ।
- ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ମଜବୁତ କରିବା।
ବିଦେଶୀ କପଡ଼ାର ବର୍ଜନ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସାମଗ୍ରୀର ବ୍ୟବହାର ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବିରୋଧୀ ପ୍ରତିରୋଧର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଥିଲା।
ଆନ୍ଦୋଳନର ବିସ୍ତାର
ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ବଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ପଞ୍ଜାବ ଓ ମାଡ୍ରାସ ସମେତ ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା। ଛାତ୍ର, ଶିକ୍ଷକ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ମହିଳା ଏବଂ ସହରାଞ୍ଚଳର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏଥିରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ସରକାରୀ ଶିକ୍ଷାର ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତୀୟ ଶିଳ୍ପ, ରାଜନୈତିକ ସାମ୍ବାଦିକତା, ସାର୍ବଜନୀନ ଉତ୍ସବ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ମଧ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସାମାଜିକ ଏକତା ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିବାର ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ।
ଚରମପନ୍ଥୀ ବା ସକ୍ରିୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତାଙ୍କ ଉଦୟ
ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ମତରେ କେବଳ ଯାଚିକା ଓ ନିବେଦନ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ହାସଲ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ସ୍ୱରାଜ, ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀର ବର୍ଜନ, ସ୍ୱଦେଶୀ, ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
ଏହି ଧାରାର ତିନିଜଣ ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଥିଲେ:
- ବାଲ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକ: ସେ ସ୍ୱରାଜକୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଅଧିକାର ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସାର୍ବଜନୀନ ଗଣେଶ ଉତ୍ସବ, ଶିବାଜୀ ଉତ୍ସବ ଏବଂ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
- ବିପିନ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଲ: ସେ ସ୍ୱଦେଶୀ, ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀର ବର୍ଜନ, ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ସକ୍ରିୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
- ଲାଲା ଲଜପତ ରାୟ: ସେ ପଞ୍ଜାବରେ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତିକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସ୍ୱଶାସନ ଦାବିକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
ଏହି ତିନିଜଣ ନେତାଙ୍କୁ ସାମୂହିକ ଭାବେ ଲାଲ-ବାଲ-ପାଲ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।
ସୁରତ ବିଭାଜନ, ୧୯୦୭
ନରମପନ୍ଥୀ ଓ ଚରମପନ୍ଥୀ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ପଦ୍ଧତି, ନେତୃତ୍ୱ ଏବଂ କଂଗ୍ରେସର ଭବିଷ୍ୟତ ଦିଗକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଏହି ମତଭେଦ ୧୯୦୭ ମସିହାର ସୁରତ ଅଧିବେଶନରେ କଂଗ୍ରେସର ବିଭାଜନର କାରଣ ହୋଇଥିଲା। ଏହାକୁ ସୁରତ ବିଭାଜନ କୁହାଯାଏ।
ଏହି ବିଭାଜନ ଫଳରେ କଂଗ୍ରେସର ତତ୍କାଳୀନ ସାଂଗଠନିକ ଏକତା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା। ତଥାପି, ଚରମପନ୍ଥୀ ନେତାମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସଂଘର୍ଷ ପଦ୍ଧତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲା। ଏହା ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀର ବର୍ଜନ, ସ୍ୱଦେଶୀ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ, ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିବାଦର ନୂତନ ପଦ୍ଧତିକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ଏହା ଫଳରେ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତି ଶିକ୍ଷିତ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ବ୍ୟାପକ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା।
ତଥାପି, ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସମାନ ନଥିଲା। ବଙ୍ଗରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସର୍ବାଧିକ ଥିଲା ଏବଂ ଭାରତର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହାର ସାଂଗଠନିକ ପ୍ରଭାବ ସମାନ ଭାବରେ ପହଞ୍ଚିପାରିନଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କଠୋର ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ।
5. ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା
Timeline: the road to independence 1900 to 1940 | Timetoast
Aga Khan and the Pakistan Movement – Newsweek Pakistan
4
ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ (All-India Muslim League) ୩୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୦୬ରେ ଢାକାଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ଇତିହାସରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଥିଲା।
ଏହାର ଗଠନ ପଛରେ ଅନେକ କାରଣ ରହିଥିଲା:
- ମୁସଲିମ୍ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା।
- ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ଚାକିରି ଓ ରାଜନୈତିକ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ।
- ୧୯୦୫ ମସିହାର ବଙ୍ଗ ବିଭାଜନର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ।
- ମୁସଲିମ୍ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ପୃଥକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦାବି କରୁଥିବା ନେତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ।
- ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଯୋଗୁଁ ସଂଗଠିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ବିକାଶ।
ନବାବ ସଲିମୁଲ୍ଲା, ନବାବ ୱକାର-ଉଲ୍-ମୁଲ୍କ ଏବଂ ନବାବ ମୋହସିନ୍-ଉଲ୍-ମୁଲ୍କ ପରି ନେତାମାନେ ଏହାର ଗଠନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ। ଆଗା ଖାନ୍ ତୃତୀୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମୁସଲିମ୍ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ।
ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:
- ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା।
- ମୁସଲିମ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଔପନିବେଶିକ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା।
- ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତି ଆନୁଗତ୍ୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା।
- ବିଧାନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥାରେ ମୁସଲିମ୍ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
- ମୁସଲିମ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି ରାଜନୈତିକ ସହଯୋଗ ବିକାଶ କରିବା।
୧୯୦୬ ମସିହାରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବଂ ୧୯୪୦ ଦଶକରେ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ଏକାପରି ନଥିଲା। ସମୟ ସହିତ ଏହାର ନେତୃତ୍ୱ, ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା।
ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର, ୧୯୦୯
୧୯୦୯ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ପରିଷଦ ଆଇନକୁ ସାଧାରଣତଃ ମର୍ଲେ-ମିଣ୍ଟୋ ସଂସ୍କାର କୁହାଯାଏ। ଏହି ସଂସ୍କାର ଅନୁସାରେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Separate Electorates) ପ୍ରଚଳନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ମୁସଲିମ୍ ଭୋଟରମାନେ ମୁସଲିମ୍ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚିତ କରୁଥିଲେ।
ଏହି ସଂସ୍କାର ଔପନିବେଶିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପୃଥକ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା। ଏହା ନିର୍ବାଚନୀ ରାଜନୀତିରେ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟକୁ ଏକ ସଂସ୍ଥାଗତ ରୂପ ଦେବାରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା।
ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା
କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ର ସମ୍ପର୍କ ସମୟ ସହିତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୧୬ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ଓ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା। ଉଭୟ ସଂଗଠନ ଏକ ସାଧାରଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଉପରେ ସହମତ ହୋଇଥିଲେ। ଏଥିରେ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଥିଲା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମହମ୍ମଦ ଅଲ୍ଲୀ ଜିନ୍ନାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଏକ ପୃଥକ ମୁସଲିମ୍ ରାଜନୈତିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦାବି ସହିତ ଅଧିକ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲା। ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୪୦ର ଲାହୋର ପ୍ରସ୍ତାବ ଏହି ରାଜନୈତିକ ବିକାଶର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା। ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତର ବିଭାଜନ ଫଳରେ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଦୁଇଟି ସ୍ୱାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
6. ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭାର ଗଠନ ଓ ବିକାଶ
Delhi college named after Savarkar: BJP’s another political project ahead of polls
In Search of the Real Savarkar
4
ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ହିନ୍ଦୁ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାବେ ସଂଗଠିତ କରିବା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ସଂଗଠନ ଥିଲା। ଏହାର ସାଂଗଠନିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ସହିତ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଠିତ ହିନ୍ଦୁ ସଭା ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ। ୧୯୧୦ ଦଶକରେ ସମ୍ମିଳନୀ ଓ ସାଂଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭାର ରୂପ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ୧୯୧୫ ମସିହାର ହରିଦ୍ୱାର ଅଧିବେଶନ ଏହାର ସର୍ବଭାରତୀୟ ସାଂଗଠନିକ ବିକାଶର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଥିଲା।
ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ସେହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଏହାର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା।
ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା
ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:
- ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚରେ ସଂଗଠିତ କରିବା।
- ଏହାର ନେତାମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା କରିବା।
- ହିନ୍ଦୁ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା।
- ହିନ୍ଦୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପାଇଁ ପ୍ରତିକୂଳ ବୋଲି ଏହାର ନେତାମାନେ ମନେ କରୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିରୋଧ କରିବା।
- ଔପନିବେଶିକ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇବା।
ମଦନ ମୋହନ ମାଲବ୍ୟ ଏହି ସଂଗଠନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନେତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିନାୟକ ଦାମୋଦର ସାବରକର ଏହାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ବୈଚାରିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ନେତା ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହିନ୍ଦୁତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଚିନ୍ତାଧାରା ସଂଗଠନର ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ଔପନିବେଶିକ ରାଜନୀତିରେ ଭୂମିକା
ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏବଂ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱରୂପ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଲୋଚନାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ଏହାର ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଔପନିବେଶିକ ବିରୋଧୀ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଗଠନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ଏକ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟ ଭାବେ ସଂଗଠିତ କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
୧୯୩୦ ଓ ୧୯୪୦ ଦଶକରେ ଏହି ସଂଗଠନ ଭାରତର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଦାବି ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲା। ନେତୃତ୍ୱ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଏହାର ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା।
ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ଓ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ
ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭାର କଂଗ୍ରେସ ଓ ବ୍ୟାପକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଜଟିଳ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଏହି ସଂଗଠନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାତୀୟତାବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସଂଗଠନ ଭାବେ ଏହା ନିଜସ୍ୱ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଓ ରଣନୀତି ଅନୁସରଣ କରିଥିଲା। ତେଣୁ ଏହାକୁ କଂଗ୍ରେସ ସହିତ ସମାନ ସଂଗଠନ ବା ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ବିବେଚନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏହାର ବିକାଶ ଔପନିବେଶିକ ଭାରତରେ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବଢ଼ୁଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
7. ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଧାରାର ତୁଳନା
| ସଂଗଠନ ବା ରାଜନୈତିକ ଧାରା | ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବା ପ୍ରମୁଖ ସମୟ | ମୁଖ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟ |
|---|---|---|
| ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ | ୧୮୮୫ | ପ୍ରଥମେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଜାତୀୟତାବାଦ; ପରେ ବ୍ୟାପକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ |
| ଉଦାର ସାମ୍ବିଧାନିକବାଦୀ | ବିଶେଷକରି ୧୮୮୫–୧୯୦୫ | ଯାଚିକା, ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାଲୋଚନା |
| ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ | ୧୯୦୫ରୁ | ବିଦେଶୀ ସାମଗ୍ରୀର ବର୍ଜନ, ସ୍ୱଦେଶୀ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା |
| ଚରମପନ୍ଥୀ ଜାତୀୟତାବାଦୀ | ବିଶେଷକରି ୧୯୦୫–୧୯୦୭ | ସ୍ୱରାଜ, ବର୍ଜନ, ସ୍ୱଦେଶୀ, ଜନସଂଗଠନ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପ୍ରତିରୋଧ |
| ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ | ୧୯୦୬ | ମୁସଲିମ୍ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା |
| ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା | ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରୁ ସାଂଗଠନିକ ବିକାଶ | ହିନ୍ଦୁ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ସଂଗଠନ |
8. ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ସାମଗ୍ରିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଏହି ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଥମତଃ, ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଏକ ସର୍ବଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆଲୋଚନା କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ଉଦାର ସାମ୍ବିଧାନିକବାଦୀମାନେ ରାଜନୈତିକ ସମାଲୋଚନାର ପରମ୍ପରା ଗଢ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ତୃତୀୟତଃ, ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଚରମପନ୍ଥୀ ନେତାମାନେ ବର୍ଜନ, ସ୍ୱଦେଶୀ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ବ୍ୟାପକ ଜନଅଂଶଗ୍ରହଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର ପଦ୍ଧତିକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଓ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ପରି ସଂଗଠନର ବିକାଶ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟ ଆଧାରିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ବଢ଼ୁଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା। ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଉପରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କିତ ବିତର୍କର ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା। ସମୟ ସହିତ ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ରାଜନୈତିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ସଂଗଠନ ନିଜ ଧାର୍ମିକ ସମୁଦାୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁନଥିଲା।
ଏହିପରି ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ଆଧାରିତ ନଥିଲା। ଏଥିରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଜନୀତି, ଅର୍ଥନୈତିକ ଜାତୀୟତାବାଦ, ସକ୍ରିୟ ପ୍ରତିବାଦ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବ୍ୟାପକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ସାମିଲ ଥିଲା।
9. ଉପସଂହାର
୧୮୮୫ରୁ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦଶକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଗଠନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସଂଗଠିତ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଉଦାର ସାମ୍ବିଧାନିକବାଦୀମାନେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପଦ୍ଧତି ଓ ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନାକୁ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଚରମପନ୍ଥୀ ନେତାମାନେ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ କରିବା ସହିତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଓ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ସଂଗଠିତ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲେ।
ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିବିଧତା, ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିତର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାଏ।
