ଉପନିବେଶବାଦର ପ୍ରମୁଖ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଉଦାରବାଦ, ମାର୍କ୍ସବାଦ ଓ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକବାଦ (Select Main Perspectives on Colonialism: Liberalism, Marxism, Post-colonialism Main Perspectives on Colonialism: Liberalism, Marxism, Post-colonialism)

୩.୧ ପରିଚୟ

ଉପନିବେଶବାଦ ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଶ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଶ ବା ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶାସକ ଦେଶ ଉପନିବେଶର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଶାସନ, ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ବଳ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ପରିଚାଳନା କରେ। ଉପନିବେଶବାଦ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଉପନିବେଶିତ ସମାଜର ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା, ଇତିହାସ, ପରିଚୟ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଉପନିବେଶବାଦକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୱାନ ଅନେକ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିକଶିତ କରିଛନ୍ତି। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଓ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଆଇନର ଶାସନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନ ଆଧାରରେ ଉପନିବେଶବାଦକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ। ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିସ୍ତାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ଶ୍ରେଣୀଗତ ଅସମାନତା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖେ। ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ଜ୍ଞାନର ନିର୍ମାଣ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରଭାବକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହି ତିନୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି। ଏଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବକୁ ବୁଝିହେବ।

୩.୨ ଉପନିବେଶବାଦର ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଉଦାରବାଦ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ନାଗରିକ ଅଧିକାର, ଆଇନର ଶାସନ, ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାର ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନ ଅଧିକାର ପାଇବା ଉଚିତ। ସରକାରୀ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ୟୁରୋପୀୟ ଉଦାରବାଦ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ ଦେଖାଯାଏ।

ସଭ୍ୟତା ଓ ଆଧୁନିକତାର ପ୍ରସାର ଭାବରେ ଉପନିବେଶବାଦ

ୟୁରୋପର କେତେକ ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ ଉପନିବେଶବାଦକୁ ଏକ ସଭ୍ୟତାମୂଳକ ଓ ସଂସ୍କାରମୂଳକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଏସିଆ ଓ ଆଫ୍ରିକାର ସମାଜଗୁଡ଼ିକରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ବିଜ୍ଞାନ, ଆଇନ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିକାଶ କରିପାରିବେ। ଏହି ମତ ଅନୁସାରେ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ ଉପନିବେଶିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା।

ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା, ଆଧୁନିକ ନ୍ୟାୟାଳୟ, ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ରେଳପଥ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶକୁ ନିଜ ଶାସନର ସଫଳତା ଭାବରେ ଦର୍ଶାଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନଙ୍କ ଦାବି ଥିଲା ଯେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ଆଧୁନିକ ଓ ପ୍ରଗତିଶୀଳ କରିବ।

ଉଦାରବାଦୀ ଆଦର୍ଶ ଓ ଔପନିବେଶିକ ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧାଭାସ

ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ମୁଖ୍ୟ ସମାଲୋଚନା ହେଉଛି ଯେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତାର ଆଦର୍ଶକୁ ଭାରତରେ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିନଥିଲା। ବ୍ରିଟେନରେ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ସରକାର, ନାଗରିକ ଅଧିକାର ଓ ଆଇନର ଶାସନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟମାନେ ସମାନ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ନିଜ ଶାସନରେ ପ୍ରକୃତ ଭାଗୀଦାରି ପାଇନଥିଲେ।

ଔପନିବେଶିକ ଶାସନରେ ପ୍ରକୃତ କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା କ୍ଷମତା ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ହାତରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥିଲା। ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଭାଗୀଦାରି ସୀମିତ ଥିଲା। ମତଦାନ ଅଧିକାର ସମ୍ପତ୍ତି, କର ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ଭଳି ସର୍ତ୍ତ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀରେ ମଧ୍ୟ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଥିଲା।

ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍ ଏହି ବିରୋଧାଭାସକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜଣେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ତାବିଦ୍। ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ସମାଜଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଔପନିବେଶିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଏକ ପଟେ ନିରଙ୍କୁଶ ଶାସନର ସମାଲୋଚନା ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ପଟେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା।

ଉପନିବେଶବାଦର ଉଦାରବାଦୀ ସମାଲୋଚନା

ଉଦାରବାଦୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାରର ଦାବିକୁ ମଧ୍ୟ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ଭାରତୀୟ ନେତାମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ନାଗରିକ ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନର ଧାରଣାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କାର ଦାବି କରିଥିଲେ।

ଦାଦାଭାଇ ନାଉରୋଜୀ, ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ ଓ ଗୋପାଳକୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତାମାନେ ପ୍ରଶାସନରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ସୀମିତ ଭାଗୀଦାରି, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଦାଦାଭାଇ ନାଉରୋଜୀ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ସୁଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତର ସମ୍ପଦ ନିରନ୍ତର ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା।

ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ

ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଘୋଷିତ ଆଦର୍ଶ ଓ ବାସ୍ତବ ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିରୋଧାଭାସକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ଭାରତରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍କାର, ନାଗରିକ ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନର ଦାବିକୁ ବୁଝିବାରେ ଏହା ଉପଯୋଗୀ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦ୍ୱାରା ଉପନିବେଶବାଦର ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିହେବ ନାହିଁ।

୩.୩ ଉପନିବେଶବାଦର ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିକାଶ, ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ, ଶ୍ରେଣୀଗତ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସମ୍ବଳର ଶୋଷଣ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖେ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଔପନିବେଶିକ ବିସ୍ତାର କେବଳ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ନଥିଲା। ଏହା ପଛରେ କଞ୍ଚାମାଲ, ବଜାର, ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ ଓ ଅଧିକ ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିବାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା।

ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିସ୍ତାରର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଉପନିବେଶବାଦ

ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ ଶିଳ୍ପଭିତ୍ତିକ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ, ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ବଜାର ଓ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ ପାଇଁ ନୂତନ କ୍ଷେତ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା। ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ ଏହି ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାରେ ସହାୟତା କରିଥିଲା। ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଔପନିବେଶିକ ଶକ୍ତିମାନେ ନିଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥିଲେ।

ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବ୍ରିଟିଶ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଶିଳ୍ପର ଆବଶ୍ୟକତା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଭାରତରୁ କଞ୍ଚାମାଲ ରପ୍ତାନି କରାଯାଉଥିଲା, ବ୍ରିଟିଶ ନିର୍ମିତ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ବଜାରକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ଆୟ କରୁଥିଲା।

କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଓ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ

କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ୧୮୫୦ ଦଶକରେ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଜଟିଳ ଥିଲା ଏବଂ ଏଥିରେ କେତେକ ବିରୋଧାଭାସ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। ସେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ହିଂସା, ଶୋଷଣ ଓ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଏହାର ବିନାଶକାରୀ ପ୍ରଭାବକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସେ ମନେ କରୁଥିଲେ ଯେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତର ପୁରୁଣା ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିଲା ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ଯୋଗାଯୋଗର କେତେକ ମାଧ୍ୟମର ପରିଚୟ କରାଉଥିଲା।

ଏହିପରି ମାର୍କ୍ସ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ଶୋଷଣକାରୀ ଓ ବିନାଶକାରୀ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ପୁରୁଣା ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣୁଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ଏହି ଆଧାରରେ ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ଯେ ସେ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଜଟିଳତାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇନଥିଲେ ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। Stanford Encyclopedia of Philosophy+1

ଲେନିନ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ

ଭ୍ଲାଦିମିର ଲେନିନ ତାଙ୍କର ପୁସ୍ତକ Imperialism: The Highest Stage of Capitalism (୧୯୧୭) ରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିକଶିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶକ୍ତି କେତେକ ବଡ଼ ଶିଳ୍ପ ଓ ଆର୍ଥିକ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ହାତରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ନୂତନ ବଜାର, କଞ୍ଚାମାଲ, ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶର ସୁଯୋଗ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଲେନିନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିକାଶ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ବଜାର ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷର କାରଣ ହୋଇପାରେ।

ଭାରତୀୟ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ

ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅର୍ଥନୈତିକ ପ୍ରଭାବକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।

  • ଦାଦାଭାଇ ନାଉରୋଜୀ ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଭାରତର ସମ୍ପତ୍ତି ନିରନ୍ତର ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣର ସମାଲୋଚନାକୁ ଏହା ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
  • ଆର୍. ସି. ଦତ୍ତ ତାଙ୍କର ପୁସ୍ତକ The Economic History of India ରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ନୀତି, ବାଣିଜ୍ୟିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଶିଳ୍ପନୀତିର ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
  • ଆର୍. ପି. ଦତ୍ତ ତାଙ୍କର India Today (୧୯୪୦) ପୁସ୍ତକରେ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସ୍ୱାର୍ଥ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦର ବିକାଶ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।
  • ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଇତିହାସକାରମାନେ ଉପନିବେଶବାଦ, କୃଷି ଗଠନ, ଶ୍ରେଣୀ ନିର୍ମାଣ, ଶିଳ୍ପ ବିକାଶ ଓ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।

ଉପନିବେଶବାଦ ଓ ଶ୍ରେଣୀଗତ ସମ୍ପର୍କ

ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏହା ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଭୂମି ରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବାଣିଜ୍ୟିକ କୃଷି, ମହାଜନୀ ପ୍ରଥା ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୃଷକ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଚା ବଗିଚା, ଖଣି, ରେଳପଥ ଓ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର କେତେକ ଅଂଶର ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଶିଳ୍ପପତିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ସବୁବେଳେ ବ୍ରିଟିଶ ପୁଞ୍ଜିର ସ୍ୱାର୍ଥ ସହିତ ସମାନ ନଥିଲା। ଏହିପରି ଔପନିବେଶିକ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ, ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ସଂଘର୍ଷର ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।

ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ

ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦର ଅର୍ଥନୈତିକ ଭିତ୍ତିକୁ ବୁଝିବାରେ ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ। ଏହା ସମ୍ପଦ ନିଷ୍କାସନ, କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ରେଣୀଗତ ଅସମାନତା ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ବିସ୍ତାର ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରେ। ତଥାପି କେତେକ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଲିଙ୍ଗ, ଜାତିଗତ ପରିଚୟ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଅବହେଳିତ ସମୁଦାୟଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇନଥିବା ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ଉପନିବେଶବାଦର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ସହିତ ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

୩.୪ ଉପନିବେଶବାଦର ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଶାସନ, ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ମାନସିକ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଯାଇଥିବା ଔପନିବେଶିକ ଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ଉପନିବେଶବାଦ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ଶିକ୍ଷା, ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ, ଇତିହାସ ରଚନା, ଜାତିଗତ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ ଜ୍ଞାନର ନିର୍ମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନିଜର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।

ତେଣୁ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଅଧ୍ୟୟନ କେବଳ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥିବା କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରେ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଭାବରେ ଉପନିବେଶବାଦ

ଔପନିବେଶିକ ଶାସକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଉପନିବେଶିତ ସମାଜଗୁଡ଼ିକୁ ପଛୁଆ, ଅବିବେକୀ, ଅସଭ୍ୟ ଓ ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦେଶୀ ଶାସନକୁ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ନିଜକୁ ସଂସ୍କାର ଓ ସଭ୍ୟତାର ବାହକ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲା।

ଔପନିବେଶିକ ଶିକ୍ଷା, ସରକାରୀ ଇତିହାସ ରଚନା, ପ୍ରଶାସନିକ ବର୍ଗୀକରଣ ଓ କେତେକ ବିଦ୍ୱତ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲେଖା ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରିଥିଲା। ଉପନିବେଶିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ପରିଚୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଉଥିଲା। ଏହା ସମାଜର ନିଜସ୍ୱ ପରିଚୟ ଓ ଶାସନର ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ଏଡୱାର୍ଡ ସଇଦ୍ ଓ ଓରିଏଣ୍ଟାଲିଜମ୍

ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ **ଏଡୱାର୍ଡ ସଇଦ୍**ଙ୍କର ବିଶେଷ ଅବଦାନ ରହିଛି। ତାଙ୍କର Orientalism (୧୯୭୮) ପୁସ୍ତକ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା। ସଇଦ୍ଙ୍କ ମତରେ ପଶ୍ଚିମୀ ଲେଖକ ଓ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବୀୟ ସମାଜଗୁଡ଼ିକର ଚିତ୍ରଣ ସବୁବେଳେ ନିରପେକ୍ଷ ନଥିଲା। ଅନେକ ପଶ୍ଚିମୀ ବିବରଣୀରେ ପୂର୍ବକୁ ଅବିବେକୀ, ସ୍ଥିର, ରହସ୍ୟମୟ ଓ ପଶ୍ଚିମ ତୁଳନାରେ ହୀନ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିଲା।

ସଇଦ୍ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ ଯେ ପୂର୍ବ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନର ନିର୍ମାଣ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନେ ପୂର୍ବୀୟ ସମାଜଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା, ବର୍ଗୀକରଣ କରିବା ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରିବାରେ ସହାୟତା ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କେବଳ ଭୂମି ଓ ସମ୍ବଳ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିଲା; ଏଥିରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଥିଲା। seop.lovelace.illc.uva.nl+1

ଫ୍ରାନ୍ତ୍ଜ ଫାନନ୍ ଓ ଉପନିବେଶବାଦର ମାନସିକ ପ୍ରଭାବ

ଫ୍ରାନ୍ତ୍ଜ ଫାନନ୍ ତାଙ୍କର Black Skin, White Masks (୧୯୫୨) ଓ The Wretched of the Earth (୧୯୬୧) ପୁସ୍ତକରେ ଉପନିବେଶବାଦର ମାନସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଉପନିବେଶବାଦ ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ହୀନତାର ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଉପନିବେଶିତ ଲୋକମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ଶାସକ ସମାଜର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମାନଦଣ୍ଡକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି।

ଫାନନ୍ ଔପନିବେଶିକ ହିଂସା ଓ ଜାତୀୟ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଉପନିବେଶବାଦରୁ ମୁକ୍ତିର ଅର୍ଥ କେବଳ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ହସ୍ତାନ୍ତର ନୁହେଁ; ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ପରିଚୟ ଓ ଚେତନାରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆବଶ୍ୟକ।

ହୋମି କେ. ଭାଭା: ସଂକରତା ଓ ଅନୁକରଣ

ହୋମି କେ. ଭାଭା Hybridity ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂକରତା ଏବଂ Mimicry ବା ଅନୁକରଣ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା ବିକଶିତ କରିଥିଲେ। ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂକରତାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଔପନିବେଶିକ ସମ୍ପର୍କ ଫଳରେ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବ ମିଶି ନୂତନ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି ହେବା। ଅନୁକରଣର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଉପନିବେଶିତ ଲୋକମାନେ ଶାସକ ସମାଜର ଭାଷା, ଆଚରଣ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନୁକରଣ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ହୋଇନଥାଏ।

ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ଏକପାଖିଆ ଭାବରେ ଥୋପାଯାଇନଥିଲା। ଔପନିବେଶିକ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା, ଅନୁକୂଳନ, ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ନୂତନ ପରିଚୟର ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।

ଗାୟତ୍ରୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ପିଭାକ୍ ଓ ସବାଲଟର୍ନ

ଗାୟତ୍ରୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ପିଭାକ୍ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରବନ୍ଧ Can the Subaltern Speak? (୧୯୮୮) ରେ ସମାଜର ଅବହେଳିତ ଓ ଅଧସ୍ଥନ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ। ସବାଲଟର୍ନ ଶବ୍ଦଟି ସାଧାରଣତଃ ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ କ୍ଷମତା ଗଠନରୁ ବାହାରେ ବା ଅଧସ୍ଥନ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଥାନ୍ତି।

ସ୍ପିଭାକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଯେ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗ କ’ଣ ଅବହେଳିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଓ ସ୍ୱରକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିପାରିବେ? ତାଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନ ଏହା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ଦଲିଲ ଓ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ଇତିହାସରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଭୁଲ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ବା ନୀରବ କରିଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷା, ଭାଷା, ପରିଚୟ, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ପ୍ରଭାବକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି।

  • ପାର୍ଥ ଚାଟାର୍ଜୀ ତାଙ୍କର Nationalist Thought and the Colonial World (୧୯୮୬) ପୁସ୍ତକରେ ୟୁରୋପୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା କେତେଦୂର ୟୁରୋପୀୟ ରାଜନୈତିକ ଧାରଣାରୁ ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା, ସେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।
  • ଆଶିଷ ନନ୍ଦୀ ତାଙ୍କର The Intimate Enemy (୧୯୮୩) ପୁସ୍ତକରେ ଉପନିବେଶବାଦର ମାନସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ସମ୍ପର୍କ ଉଭୟ ଶାସକ ଓ ଶାସିତଙ୍କ ମାନସିକତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
  • ରଣଜିତ ଗୁହା ଓ ସବାଲଟର୍ନ ଷ୍ଟଡିଜ୍‌ର ଇତିହାସକାରମାନେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଅଭିଜାତ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବହେଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଆଲୋଚନା ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ, ଯଦିଓ ସବାଲଟର୍ନ ଷ୍ଟଡିଜ୍ ଇତିହାସ ଲେଖନରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ

ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣଠାରୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଜାତିଗତ ଚିନ୍ତାଧାରା, ପରିଚୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ। ଏହା ଏହି କଥା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଯେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମଧ୍ୟ ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ରହିପାରେ। ତଥାପି ଏହାର କେତେକ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ବାସ୍ତବ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ନଦେବା ଆଧାରରେ ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। Stanford Encyclopedia of Philosophy+1

୩.୫ ତିନୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ

ଆଧାରଉଦାରବାଦମାର୍କ୍ସବାଦଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟସ୍ୱାଧୀନତା, ଅଧିକାର, ଆଇନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନପୁଞ୍ଜିବାଦ, ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣସଂସ୍କୃତି, ପରିଚୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ
ଉପନିବେଶବାଦର ବ୍ୟାଖ୍ୟାଉଦାରବାଦୀ ଆଦର୍ଶ ଓ ଔପନିବେଶିକ ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧାଭାସ; କେତେକ ସମୟରେ ସଭ୍ୟତାମୂଳକ ମିଶନ ଭାବରେ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ବିସ୍ତାର ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥାରାଜନୈତିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର, ସମାନତା ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନସମ୍ପଦ ନିଷ୍କାସନ, ଶ୍ରେଣୀଗତ ସମ୍ପର୍କ, ବଜାର ଓ ସମ୍ବଳଜାତିଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ସାଂସ୍କୃତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଉପନିବେଶିତ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱର
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ଜନ୍ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ୍ ଓ ଭାରତୀୟ ଉଦାରବାଦୀ ଜାତୀୟତାବାଦୀକାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ, ଲେନିନ, ଆର୍. ପି. ଦତ୍ତଏଡୱାର୍ଡ ସଇଦ୍, ଫ୍ରାନ୍ତ୍ଜ ଫାନନ୍, ହୋମି ଭାଭା, ଗାୟତ୍ରୀ ସ୍ପିଭାକ୍
ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅର୍ଥଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠାରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ମୁକ୍ତି
ମୁଖ୍ୟ ସୀମାବଦ୍ଧତାଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣର ଗଠନକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେସଂସ୍କୃତି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ପରିଚୟର ପ୍ରଶ୍ନକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେକେତେକ ସମୟରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ବାସ୍ତବ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେ

୩.୬ ଉପସଂହାର

ଉଦାରବାଦ, ମାର୍କ୍ସବାଦ ଓ ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକବାଦ ଉପନିବେଶବାଦକୁ ବୁଝିବାର ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗତ ଆଧାର। ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତାର ଆଦର୍ଶ ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ବାସ୍ତବ ନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିରୋଧାଭାସକୁ ଦର୍ଶାଏ। ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ବିସ୍ତାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ଶ୍ରେଣୀଗତ ସମ୍ପର୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଉତ୍ତର-ଔପନିବେଶିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଜାତିଗତ ଅସମାନତା, ଜ୍ଞାନର ନିର୍ମାଣ ଓ ଔପନିବେଶିକ ମାନସିକତାର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରଭାବକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହି ତିନୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଓ ଏହା ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିବା ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ବୁଝିହେବ। କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଉପନିବେଶବାଦର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହାର ବ୍ୟାପକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଉପନିବେଶିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ ଏକାଠି ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Leave a Reply