ବିପ୍ଳବୀ ଆନ୍ଦୋଳନ: କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ, ସମାଜବାଦୀ ଏବଂ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜ (INA) (Revolutionaries: Communists, Socialists and the Indian National Army (INA))

ପରିଚୟ

ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ କେବଳ ଉଦାରବାଦୀ ନେତାମାନଙ୍କର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦାବି କିମ୍ବା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପରିଚାଳିତ ଅହିଂସା ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଅନେକ ବିପ୍ଳବୀ ଓ ବାମପନ୍ଥୀ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନ, ସମାଜବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ସେନା (INA) ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ।

ଏହି ତିନୋଟି ଧାରାର ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ସଂଗଠନ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷର ପଦ୍ଧତି ଭିନ୍ନ ଥିଲା। କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରି ସମାଜବାଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ସମାଜବାଦୀମାନେ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ମନେ କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅବସାନ ଘଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ଏକ ବ୍ୟାପକ ସାମାଜିକ ଓ ବୈଚାରିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

3.1 ଭାରତରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଉଦୟ

ଭାରତରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶ ଉପରେ 1917 ମସିହାର ରୁଷ ବିପ୍ଳବର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥିଲା। ଏହି ବିପ୍ଳବ ସମାଜବାଦ, ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର, ଆର୍ଥିକ ସମାନତା ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନର ମାଧ୍ୟମ ଉପରେ ସାମୂହିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭଳି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିଲା।

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନେ ଆର୍ଥିକ ଶୋଷଣର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ। ବମ୍ବେ, କଲିକତା ଓ ମାଡ୍ରାସ ଭଳି ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବିକାଶ ସହିତ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ ଓ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ୍‌ର ମଧ୍ୟ ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ କର୍ମୀମାନେ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୀତିର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ଏମ୍. ଏନ୍. ରୟ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭାରତୀୟ ବିପ୍ଳବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ। 1920 ମସିହାରେ ତାସକେଣ୍ଟଠାରେ ଏକ ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ସଂଗଠନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସହରରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲେ।

1925 ମସିହା ଡିସେମ୍ବର 26 ତାରିଖରେ କାନପୁରଠାରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ଏକ ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି (CPI) ଏହି ସମ୍ମିଳନୀକୁ ନିଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ। ତାସକେଣ୍ଟର 1920 ମସିହାର ପ୍ରୟାସ ଓ କାନପୁରର 1925 ମସିହାର ସମ୍ମିଳନୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ। Explained-history News – The Indian Express+1

କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଭାରତକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଶାସନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଏବଂ ସମାଜବାଦୀ ନୀତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଶ୍ରମିକ, କୃଷକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ଉପରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।

3.2 କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ଅବଦାନ

କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନେ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ୍, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କମ୍ ମଜୁରି, ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି, ବେକାରୀ, ଜମି ଶୋଷଣ ଏବଂ କୃଷି ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଅଧିକାର ଭଳି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇଥିଲେ।

କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଅନେକ ମାମଲା ରୁଜୁ କରିଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ ହେଲା:

  • ପେଶାୱାର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ମାମଲା (1922–1923): କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ବିପ୍ଳବୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଉଥିବା ସନ୍ଦେହରେ କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏହି ମାମଲା ରୁଜୁ ହୋଇଥିଲା।
  • କାନପୁର ବୋଲ୍‌ସେଭିକ୍ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ମାମଲା (1924): ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା ପାଇଁ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗରେ ଅନେକ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ନେତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମାମଲା ଚାଲିଥିଲା।
  • ମେରଠ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ମାମଲା (1929): ଅନେକ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଓ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ୍ ନେତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବିଚାର କରାଯାଇଥିଲା।

ମେରଠ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ମାମଲା ଦେଶବ୍ୟାପୀ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ମାମଲା ସମୟରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ନେତାମାନେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ସମାଲୋଚନା କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ। Egyankosh+1

1920 ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକ ପାର୍ଟି ଗଠନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅବସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା। 1941 ମସିହା ଜୁନ୍‌ରେ ନାଜି ଜର୍ମାନୀ ସୋଭିଏତ୍ ସଂଘ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଫାସିବାଦ ବିରୋଧୀ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲା। ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି ଫାସିବାଦ ବିରୋଧୀ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟାସକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା ଏବଂ 1942 ମସିହାର ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ କଂଗ୍ରେସ ନେତୃତ୍ୱ ଭଳି ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲା। ଏହା ଅନ୍ୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସଂଗଠନ ସହିତ ମତଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। Explained-history News – The Indian Express+1

ଏହି ମତଭେଦ ସତ୍ତ୍ୱେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତରେ ଶ୍ରମିକ ଚେତନା, କୃଷକ ସଂଗଠନ ଏବଂ ବାମପନ୍ଥୀ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲା।

3.3 ଭାରତରେ ସମାଜବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ

ସମାଜବାଦ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଚାରିକ ଧାରା ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ସମାଜବାଦୀମାନଙ୍କ ମତରେ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ଆର୍ଥିକ ଶୋଷଣ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ରୁଷ ବିପ୍ଳବ, ୟୁରୋପୀୟ ସମାଜବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସମସ୍ୟା ସମାଜବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଅନେକ ଯୁବ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଓ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ସମାଜବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତି ସହାନୁଭୂତି ରଖୁଥିବା ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ନେତା ଥିଲେ। ତଥାପି, ସେମାନେ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର ଔପଚାରିକ ସଦସ୍ୟ ନଥିଲେ।

1934 ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟି (CSP) ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମାଜବାଦୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା କଂଗ୍ରେସର ନୀତିକୁ ସମାଜବାଦୀ ଦିଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏବଂ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି ବଢ଼ାଇବା।

1934 ମସିହା ମେ 17 ତାରିଖରେ ପାଟନାଠାରେ ପ୍ରଥମ ସର୍ବଭାରତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ସମ୍ମିଳନୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବ କରିଥିଲେ। 1934 ମସିହା ଅକ୍ଟୋବରରେ ବମ୍ବେଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ସମ୍ମିଳନୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଗଠନକୁ ସର୍ବଭାରତୀୟ ରୂପ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବ, ମୀନୁ ମସାନୀ, ଅଚ୍ୟୁତ ପଟ୍ଟବର୍ଦ୍ଧନ, ୟୁସୁଫ ମେହେରଅଲ୍ଲୀ ଏବଂ ଅଶୋକ ମେହେତା ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ନେତା ଥିଲେ। 1950)+2

3.4 ସମାଜବାଦୀମାନଙ୍କର ବିଚାରଧାରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ

ସମାଜବାଦୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସହିତ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସଂଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ ସହିତ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ସମାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।

ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା:

  1. ଆର୍ଥିକ ସମାନତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମାଜବାଦୀ ସମାଜ ଗଠନ।
  2. ଜମିଦାରୀ ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ଭୂମି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଚ୍ଛେଦ।
  3. ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିରେ ଉନ୍ନତି।
  4. ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳର ଜାତୀୟକରଣ।
  5. ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର ଓ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ୍‌ର ସୁରକ୍ଷା।
  6. ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ଅତ୍ୟଧିକ ଅସମାନତା ହ୍ରାସ।
  7. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିର ବିସ୍ତାର।

ସମାଜବାଦୀ ନେତାମାନଙ୍କ ମତରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନର ସକ୍ରିୟ ଅଂଶୀଦାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅର୍ଥ କେବଳ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଭାରତୀୟ ଶାସକଙ୍କ ଆଗମନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଅଧିକ ସମାନତାଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଗଠନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟମାନେ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ରଣନୀତି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କଂଗ୍ରେସର ନୀତିକୁ ସମାଜବାଦୀ ଦିଗ ଦେବା ସହିତ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କର ଭୂମିକାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। Netaji Subhas Open University+1

3.5 ସମାଜବାଦୀ ନେତାମାନଙ୍କର ଭୂମିକା

ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବ: ସେ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଚାରିକ ନେତା ଥିଲେ। ସେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ସହିତ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଜୋର ଦେଇଥିଲେ।

ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ: ସେ ସମାଜବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠକ ଓ ପ୍ରବକ୍ତା ଥିଲେ। କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର ଗଠନ ଏବଂ ଯୁବ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବାରେ ତାଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିଲା।

ରାମ ମନୋହର ଲୋହିଆ: ସେ ସାମାଜିକ ସମାନତା, ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ଏବଂ ଜାତିଗତ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ଦୂର କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ସେ ଭାରତର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାନାୟକ ଥିଲେ।

ଅଚ୍ୟୁତ ପଟ୍ଟବର୍ଦ୍ଧନ: ସେ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର ଗଠନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ଭୂମିଗତ ଜାତୀୟତାବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ।

ୟୁସୁଫ ମେହେରଅଲ୍ଲୀ: ସେ ଜଣେ ସମାଜବାଦୀ ନେତା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ସକ୍ରିୟ କର୍ମୀ ଥିଲେ। ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ଲୋକପ୍ରିୟ ସ୍ଲୋଗାନକୁ ପ୍ରଚାର କରିବା ସହିତ ମଧ୍ୟ ସେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ।

ଏହି ନେତାମାନେ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଆର୍ଥିକ ନ୍ୟାୟ, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତାର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

3.6 ସମାଜବାଦୀମାନେ ଓ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ

1942 ମସିହା ଅଗଷ୍ଟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମାଜବାଦୀ ନେତାମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂଗଠନିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପ୍ରଦର୍ଶନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଯୋଗ ଥିଲା। କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରମୁଖ ନେତାମାନେ ଗିରଫ ହେବା ପରେ ଅନେକ ସମାଜବାଦୀ କର୍ମୀ ଭୂମିଗତ ଭାବରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷ ଜାରି ରଖିଥିଲେ।

ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ, ରାମ ମନୋହର ଲୋହିଆ ଓ ଅନ୍ୟ ସମାଜବାଦୀ କର୍ମୀମାନେ ଭୂମିଗତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାର କରିବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିରୋଧ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।

1942 ମସିହା ନଭେମ୍ବରରେ ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ ହଜାରିବାଗ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କାରାଗାରରୁ ଖସି ପଳାଇଥିଲେ ଏବଂ ଭୂମିଗତ ପ୍ରତିରୋଧ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲେ। କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରମୁଖ ନେତୃତ୍ୱ ଜେଲ୍‌ରେ ଥିବା ସମୟରେ ସମାଜବାଦୀ କର୍ମୀମାନେ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସକ୍ରିୟ ରଖିବାରେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

3.7 ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ସେନା (INA)ର ଗଠନ ଓ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ସେନା ବା ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ସଂଗଠିତ ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅବସାନ ଘଟାଇବା।

ପ୍ରଥମ INA 1942 ମସିହାରେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ ମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଜାପାନୀ ସେନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିବା ଭାରତୀୟ ସୈନିକମାନେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ। ବିଶେଷକରି 1942 ମସିହା ଫେବୃଆରୀରେ ସିଙ୍ଗାପୁରର ପତନ ପରେ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ସୈନିକ ଜାପାନୀ ଯୁଦ୍ଧବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିଲେ।

ରାସବିହାରୀ ବୋଷଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲିଗ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ସେନାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେନାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଜାପାନୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଭୂମିକାକୁ ନେଇ ମୋହନ ସିଂହ ଓ ଜାପାନୀ ନେତୃତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଫଳରେ 1942 ମସିହାର ଶେଷ ଭାଗରେ ପ୍ରଥମ INA ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।

1943 ମସିହା ଜୁଲାଇରେ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଆଗମନ ପରେ INAର ଇତିହାସରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ରାସବିହାରୀ ବୋଷ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲିଗ୍‌ର ନେତୃତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ INAକୁ ପୁନର୍ଗଠିତ କରିଥିଲେ। National War Memorial+1

3.8 ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ଓ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ଫୌଜ

ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଅବସାନ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସହଯୋଗ ଓ ସଂଗଠିତ ସାମରିକ ସଂଘର୍ଷ ଆବଶ୍ୟକ। ସେ କେବଳ ଅହିଂସା ପଦ୍ଧତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ରିଟେନର ବିରୋଧୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ସହାୟତା ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।

1941 ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ନଜରବନ୍ଦୀରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଜର୍ମାନୀରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଭାରତୀୟ ଯୁଦ୍ଧବନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଲିଜିଅନ୍ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଏକ ବୁଡ଼ାଜାହାଜ ମାଧ୍ୟମରେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ପହଞ୍ଚି 1943 ମସିହା ଜୁଲାଇରେ ସିଙ୍ଗାପୁର ଆସିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ INAର ପୁନର୍ଗଠନ ଓ ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିଲା। ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ରହୁଥିବା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସେ ସୈନିକ, ଅର୍ଥ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ବଳ ଯୋଗାଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସହଯୋଗ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆହ୍ୱାନ “ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ତ ଦିଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେବି” ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷର ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା।

3.9 ଆଜାଦ ହିନ୍ଦର ଅସ୍ଥାୟୀ ସରକାର

1943 ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର 21 ତାରିଖରେ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ସିଙ୍ଗାପୁରଠାରେ ଆଜାଦ ହିନ୍ଦର ଅସ୍ଥାୟୀ ସରକାର (Provisional Government of Free India) ଗଠନର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।

ଏହି ସରକାରର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଭାରତକୁ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା। ଏହା INA ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସହାୟତା ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା। ଜାପାନ ସମେତ ଅନେକ ଅକ୍ଷଶକ୍ତି ସମର୍ଥକ ଦେଶ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ।

ଆଜାଦ ହିନ୍ଦ ସରକାର ନିଜର ପତାକା, ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରତୀକ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା। ଜାପାନୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଆସିଥିବା ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ 1943 ମସିହା ଡିସେମ୍ବରରେ ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବରେ ଶହୀଦ ଓ ସ୍ୱରାଜ ନାମ ଦେଇଥିଲେ।

ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ସରକାରର ଗଠନ INA ଆନ୍ଦୋଳନକୁ କେବଳ ଏକ ସାମରିକ ସଂଗଠନରେ ସୀମିତ ନରଖି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। National War Memorial+1

3.10 ରାଣୀ ଝାନ୍ସୀ ରେଜିମେଣ୍ଟ

INAର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବିଶେଷତା ଥିଲା ରାଣୀ ଝାନ୍ସୀ ରେଜିମେଣ୍ଟର ଗଠନ। 1943 ମସିହାରେ ଏହି ମହିଳା ସାମରିକ ଦଳ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

1857 ମସିହାର ବିଦ୍ରୋହ ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିବା ଝାନ୍ସୀର ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଈଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ଏହି ରେଜିମେଣ୍ଟର ନାମକରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ନେତୃତ୍ୱ କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ୱାମୀନାଥନ୍ ନେଇଥିଲେ, ଯିଏ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସେହଗଲ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ।

ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଭାରତୀୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମହିଳାମାନେ ଏହି ରେଜିମେଣ୍ଟରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ସାମରିକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେମାନେ INA ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ରେଜିମେଣ୍ଟର କେତେକ ସଦସ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଓ ନର୍ସିଂ ସେବାରେ ମଧ୍ୟ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ।

ଏହାର ଗଠନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କାରଣ ଏହା ସାମରିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କେବଳ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ବୋଲି ରହିଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଧାରଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା। ଏହା ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧୀ ସଂଗଠିତ ସଂଘର୍ଷରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଭାଗୀଦାରିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। MovementSSSPensionSch_170415+2

3.11 INAର ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଓ ପତନ

1944 ମସିହାରେ ବର୍ମା ଅଭିଯାନ ଏବଂ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ସୀମା ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ସମୟରେ INA ଜାପାନୀ ସେନା ସହିତ ମିଶି ବ୍ରିଟିଶ ଓ ମିତ୍ରଶକ୍ତିର ସେନା ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲା।

INAର ସୈନିକମାନେ ଇମ୍ଫାଲ ଓ କୋହିମା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ସାମରିକ ଅଭିଯାନରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ସୀମା ଦେଇ ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। 1944 ମସିହା ଏପ୍ରିଲରେ ମଣିପୁରର ମୋଇରାଙ୍ଗଠାରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ INAର ଅଭିଯାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଏହି ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଅନେକ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା। ଜାପାନୀ ସେନା ପରାଜୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଯୋଗାଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା। ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ଔଷଧ ଓ ସାମରିକ ଉପକରଣର ଅଭାବ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ଦୁର୍ଗମ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି, ରୋଗବ୍ୟାଧି ଓ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଭିଯାନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲା।

ଜାପାନୀ ସେନାର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ସାମରିକ ଅଭିଯାନର ବିଫଳତା ଯୋଗୁଁ INAର ସାମରିକ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। 1945 ମସିହାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେବା ସୁଦ୍ଧା INAର ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ପ୍ରାୟତଃ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

3.12 INA ମାମଲା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

1945 ମସିହାରେ ଜାପାନ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିବା ପରେ ଅନେକ INA ଅଧିକାରୀ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦିଲ୍ଲୀର ଲାଲକିଲ୍ଲାଠାରେ କେତେକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସାର୍ବଜନୀନ ବିଚାର କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲା।

ପ୍ରଥମ ପ୍ରମୁଖ ମାମଲାରେ ଶାହନୱାଜ ଖାନ୍, ପ୍ରେମ କୁମାର ସେହଗଲ ଓ ଗୁରବକ୍ଷ ସିଂହ ଢିଲ୍ଲୋନ୍‌ଙ୍କୁ ଅଭିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ବ୍ରିଟିଶ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରିବା ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ଅଭିଯୋଗ ଆସିଥିଲା।

ଏହି ବିଚାର ମାମଲାଗୁଡ଼ିକ ଦେଶରେ INA ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବ୍ୟାପକ ଜନସମର୍ଥନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଦାବି କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ନୂତନ ଗତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।

ଏହି ମାମଲାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତୀୟ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସାମରିକ ନିଷ୍ଠା, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ନେଇ ଆଲୋଚନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। INAର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ଏହି ମାମଲାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶ ଗଠନରେ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବା କ୍ରମେ କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ୁଥିଲା।

INA ସାମରିକ ଆକ୍ରମଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତକୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରିନଥିଲା। ତଥାପି, ଏହାର ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।

3.13 ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ, ସମାଜବାଦୀ ଓ INAର ଅବଦାନ

ଏହି ତିନୋଟି ଆନ୍ଦୋଳନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ।

ଆନ୍ଦୋଳନପ୍ରମୁଖ ପଦ୍ଧତିମୁଖ୍ୟ ଅବଦାନ
କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଆନ୍ଦୋଳନଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକ ସଂଗଠନ, ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ୍ ଓ ସମାଜବାଦୀ ରାଜନୀତିଶ୍ରେଣୀ ଚେତନା ଏବଂ ଶ୍ରମିକ-କୃଷକ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ
ସମାଜବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦ ଓ ଜନରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତା ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା
INAସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷବ୍ରିଟିଶ ସାମରିକ କ୍ଷମତାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଏବଂ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଜନଭାବନାକୁ ପ୍ରେରଣା

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ସୀମା ବାହାରକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ। ଶ୍ରମିକ, କୃଷକ, ଯୁବକ, ମହିଳା ଏବଂ ବିଦେଶରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଜାତୀୟତାବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।

3.14 ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ଭାରତୀୟ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ, ସମାଜବାଦୀ ଓ INA ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଇତିହାସରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଚାରିକ ଓ ସାଂଗଠନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥିଲେ। କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନେ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ, ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର ଓ କୃଷକ ସଂଘର୍ଷକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ସମାଜବାଦୀମାନେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ। INA ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକ ବିକଳ୍ପ ସାମରିକ ରଣନୀତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା।

ତଥାପି, ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର କେତେକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ବିଚାରଧାରା, ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମେଣ୍ଟ, ସଂଘର୍ଷର ପଦ୍ଧତି ଏବଂ କଂଗ୍ରେସ ସହିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ମତଭେଦ ଥିବାରୁ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ରଣନୀତି ଗଠନ କରିବା ସବୁବେଳେ ସମ୍ଭବ ହୋଇନଥିଲା। ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଅବସ୍ଥାନ ଅନ୍ୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ମତଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। INA ଜାପାନୀ ସାମରିକ ସହାୟତା ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଥିଲା ଏବଂ ନିଜର ସାମରିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିପାରିନଥିଲା।

ତେଣୁ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ସଂଗଠନ ଏକାକୀ ଭାରତକୁ ସ୍ୱାଧୀନ କରିଥିଲା ବୋଲି ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବରଂ ବ୍ୟାପକ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧୀ ସଂଗ୍ରାମରେ ସେମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଅବଦାନକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଉପସଂହାର

କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ, ସମାଜବାଦୀ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ସେନା ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରା ଥିଲେ। କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନେ ଶ୍ରମିକ ଓ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ସହିତ ସମାଜବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ସମାଜବାଦୀମାନେ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ନ୍ୟାୟର ଦାବି ଉଠାଇଥିଲେ। ସୁଭାଷ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଷଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ INA ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିରୋଧର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରତୀକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବୈଚାରିକ, ସାମାଜିକ ଓ ସାଂଗଠନିକ ଆଧାରକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥିଲେ ଏବଂ 1947 ମସିହାରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା ରାଜନୈତିକ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ।

Leave a Reply