ପରିଚୟ
ଊନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା, ବାଲ୍ୟବିବାହ, ସତୀପ୍ରଥା, ବିଧବା ବିବାହ ଉପରେ ସାମାଜିକ କଟକଣା ଓ ମହିଳା ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ ପରି ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା।
ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ଧାର୍ମିକ ନେତା, ମହିଳା କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠନ ଏହି ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ସାମାଜିକ ସମାନତା, ଶିକ୍ଷା ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଦାବି ଉଠାଇଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗ ଥିଲା—ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଯାହା ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲା, ଏବଂ ମହିଳା ମୁକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପ, ଯାହା ମହିଳାମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ, ଶିକ୍ଷାଗତ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ସ୍ଥିତିର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତି ସମାନ ନଥିଲା। କେତେକ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଶିକ୍ଷା, ସଂଗଠନ, ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାରକୁ ଆଧାର କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
1. ଭାରତରେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନର ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଥିଲା।
- ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର: ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଭାବରେ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ବଢ଼ିଥିଲା।
- ମୁଦ୍ରଣ ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ବିକାଶ: ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ପତ୍ରିକା, ପୁସ୍ତକ ଓ ପୁସ୍ତିକା ମାଧ୍ୟମରେ ସଂସ୍କାରମୂଳକ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିଲା।
- ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାରକଙ୍କ ପ୍ରଭାବ: ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତକମାନେ ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥା ଓ ଭେଦଭାବମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।
- ଔପନିବେଶିକ ଆଇନଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: କେତେକ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ଆଇନଗତ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ବିଷୟ ହୋଇଥିଲା।
- ସାର୍ବଜନୀନ ସଂଗଠନର ବିକାଶ: ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା ଓ ସଂସ୍କାର ଅଭିଯାନ ପାଇଁ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
- ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସକ୍ରିୟତା: ଦଳିତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ନିଜେ ସଂଗଠିତ ହୋଇ ସମାନତାର ଦାବି କରିଥିଲେ।
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ କେତେକ ଆଇନଗତ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର କେବଳ ବ୍ରିଟିଶ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ଫଳ ନଥିଲା। ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କାରକ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।
2. ଭାରତରେ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ
ଅର୍ଥ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା। ଜାତିପ୍ରଥା ଯୋଗୁଁ ସମାଜରେ ଅସମାନ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତି, ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସମ୍ପଦର ବ୍ୟବହାର ଉପରେ କଟକଣା ରହିଥିଲା।
ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦମନମୂଳକ ରୂପ ଥିଲା। ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ, ସାର୍ବଜନୀନ କୂଅରୁ ପାଣି ନେବା, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ପଢ଼ିବା ଓ ସାଧାରଣ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଭାଗ ନେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଉଥିଲା।
ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:
- ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଓ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ଉଚ୍ଛେଦ।
- ସାମାଜିକ ସମାନତା ଓ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
- ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସୁବିଧାରେ ସମାନ ଅଧିକାର।
- ଜନ୍ମଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ଉଚ୍ଚନୀଚର ବିରୋଧ।
- ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଉନ୍ନତି।
- ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା।
- ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମାଜ ଗଠନ।
(କ) ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ ଓ ସତ୍ୟଶୋଧକ ସମାଜ
Jyotirao Phule: Martin Luther King of India – The Statesman
Dakshinapatha Savithribai Phule Freedom and Security
ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଗୋବିନ୍ଦରାଓ ଫୁଲେ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାରତରେ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଜାତିଗତ ଅସମାନତା ଓ ନିମ୍ନଜାତିର ଶୋଷଣକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
1873 ମସିହାରେ ସେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସତ୍ୟଶୋଧକ ସମାଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଜାତିଗତ ଅସମାନତାକୁ ବିରୋଧ କରିବା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା। ଏହି ସଂଗଠନ ପୁରୋହିତଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଜନ୍ମଭିତ୍ତିକ ସାମାଜିକ ସୁବିଧାର ବିରୋଧ କରିଥିଲା।
ଫୁଲେ ବଞ୍ଚିତ ଜାତି ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ନିଜ ପତ୍ନୀ ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସେ ଝିଅମାନଙ୍କ ଓ ଶିକ୍ଷାରୁ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ ଭାରତର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମହିଳା ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ଶିକ୍ଷା ସାମାଜିକ ସମାନତା ଓ ମୁକ୍ତିର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇପାରେ।
ଫୁଲେଙ୍କ ଗୁଲାମଗିରି (1873) ପୁସ୍ତକ ଜାତିଗତ ଶୋଷଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଲୋଚନା ଥିଲା।
(ଖ) ନାରାୟଣ ଗୁରୁ ଓ କେରଳର ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ
File:Sree Narayana Guru.webp – Wikimedia Commons
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ ଗୁରୁ କେରଳର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାରକ ଥିଲେ। ସେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନିମ୍ନଜାତି ଭାବେ ବିବେଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମାଜିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
1888 ମସିହାରେ ସେ ଅରୁଭିପ୍ପୁରମଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହା ବଞ୍ଚିତ ଜାତିମାନଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାର ଉପରେ ରହିଥିବା ସାମାଜିକ କଟକଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା।
ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାର୍ତ୍ତା ଥିଲା—“ମାନବଜାତି ପାଇଁ ଏକ ଜାତି, ଏକ ଧର୍ମ, ଏକ ଈଶ୍ୱର।” ଏହା ମାନବୀୟ ଏକତା ଓ ସମାନତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
1903 ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ ଧର୍ମ ପରିପାଳନ ଯୋଗମ (SNDP Yogam) ଏଝଭା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସଂଗଠନ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।
ନାରାୟଣ ଗୁରୁଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ କେରଳରେ ସାମାଜିକ ସମାନତା ଓ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା।
(ଗ) ପେରିୟାର ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଆନ୍ଦୋଳନ
Periyar’s Birth Anniversary Celebrated
ଇ. ଭି. ରାମାସାମୀ, ଯିଏ ପେରିୟାର ନାମରେ ପରିଚିତ, ତାମିଲନାଡୁର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ ଥିଲେ। ସେ ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା, ଧାର୍ମିକ ରୂଢ଼ିବାଦ ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାର ଦୃଢ଼ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
1925 ମସିହାରେ ସେ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ଭାବନା ବିକଶିତ କରିବା ଓ ଜାତିଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା। ଏହା ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଥାକୁ ମଧ୍ୟ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲା ଏବଂ ମହିଳା ଅଧିକାର, ଯୁକ୍ତିବାଦ ଓ ସାମାଜିକ ସମାନତାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ବିବାହକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ବିବାହ ପଦ୍ଧତି ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଜାତିଗତ କଟକଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା।
ପେରିୟାରଙ୍କ ଆନ୍ଦୋଳନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦ୍ରାବିଡ଼ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
(ଘ) ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର ଓ ଦଳିତ ଆନ୍ଦୋଳନ
ଡକ୍ଟର ଭୀମରାଓ ରାମଜୀ ଆମ୍ବେଦକର ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ନେତା ଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବର ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମାନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାର ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ।
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତରେ ସାମାଜିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ବିନା ରାଜନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସଫଳ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଜାତିପ୍ରଥାକୁ କେବଳ ଶ୍ରମ ବିଭାଜନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭାଜନ ଓ ଜନ୍ମଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତାକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖୁଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।
ତାଙ୍କର କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ ହେଲା:
- ବହିଷ୍କୃତ ହିତକାରିଣୀ ସଭା (1924): ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା।
- ମହାଡ଼ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (1927): ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମହାଡ଼ସ୍ଥିତ ଚାୱଦାର ତାଲାବରୁ ପାଣି ନେବାର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା।
- ମନୁସ୍ମୃତି ଦହନ (1927): ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଓ ଭେଦଭାବକୁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କରୁଥିବା ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଧାରଣା ବିରୋଧରେ ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପ୍ରତିବାଦ ଥିଲା।
- କାଳାରାମ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଆନ୍ଦୋଳନ (1930): ନାଶିକରେ ଦଳିତମାନଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା।
- ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ଆମ୍ବେଦକର ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦାବି କରିଥିଲେ।
1932 ମସିହାର ପୁନା ଚୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିଲା। ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପୁରସ୍କାରରେ ଦଳିତ ଶ୍ରେଣୀ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଯୁଗ୍ମ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସଂଘର୍ଷ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ସମାନତା, ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ ଓ ସକାରାତ୍ମକ ପଦକ୍ଷେପ ସମ୍ପର୍କିତ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
(ଙ) ବୈକୋମ ଓ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଆନ୍ଦୋଳନ
Remembering Vaikom Satyagraha: A movement that spearheaded social reforms in two States – The Hindu
ବୈକୋମ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (1924–25) ବର୍ତ୍ତମାନର କେରଳର ତ୍ରାଭାଙ୍କୋର ଅଞ୍ଚଳରେ ହୋଇଥିଲା। ବୈକୋମ ମହାଦେବ ମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ସାର୍ବଜନୀନ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ବଞ୍ଚିତ ଜାତିର ଲୋକଙ୍କ ଅଧିକାର ଦାବି ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କାରକ ଓ ନେତାମାନେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ମଧ୍ୟ ସମାଧାନ ପ୍ରୟାସକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
ଗୁରୁବାୟୁର ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (1931–32) କେରଳରେ ବଞ୍ଚିତ ଜାତିମାନଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା।
1936 ମସିହାର ତ୍ରାଭାଙ୍କୋର ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ଘୋଷଣା ଏକ ଐତିହାସିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ତ୍ରାଭାଙ୍କୋର ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ଥିବା ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ ଜାତି ଆଧାରରେ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଖୋଲାଯାଇଥିଲା।
(ଚ) ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ପଦକ୍ଷେପ
ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାରକ ଓ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।
- ଗୋପାଳ ବାବା ୱାଲାଙ୍ଗକର: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଥିଲେ। ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
- କୋହ୍ଲାପୁରର ଶାହୁ ମହାରାଜ: ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ 1902 ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଅଣ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
- ଅୟ୍ୟାନକାଳି: କେରଳର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ ଥିଲେ। ସେ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ସଂଗଠିତ କରି ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଧିକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
- ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ: ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଓ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମାଜିକ ସମାବେଶକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ତଥାପି ଜାତି ପ୍ରଶ୍ନରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
- ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ଓ ଅଣ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆନ୍ଦୋଳନ: ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜାତିମାନଙ୍କର ଏକାଧିକାରକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥିଲା ଏବଂ ସାମାଜିକ ସମାନତାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ କରିଥିଲା।
3. ଭାରତରେ ମହିଳା ମୁକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପ
ଅର୍ଥ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
ମହିଳା ମୁକ୍ତିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଜୀବନରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରୟାସ।
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହିଳାମାନେ ବାଲ୍ୟବିବାହ, ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ, ବିଧବାମାନଙ୍କ ଉପରେ ସାମାଜିକ କଟକଣା, ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାରରେ ଅସମାନତା ଓ କେତେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ସତୀପ୍ରଥା ପରି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ।
ମହିଳା ମୁକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ ଶିକ୍ଷା, ଆଇନ, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା।
ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା:
- ସତୀପ୍ରଥା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦମନମୂଳକ ପ୍ରଥାର ଉଚ୍ଛେଦ।
- ବାଲ୍ୟବିବାହର ନିବାରଣ।
- ବିଧବା ବିବାହକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।
- ବାଳିକା ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର।
- ମହିଳାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧାରେ ଉନ୍ନତି।
- ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଇନଗତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।
- ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ ମହିଳାଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି।
- ପରିବାର ଓ ସମାଜରେ ସମାନତାର ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।
(କ) ରାଜା ରାମମୋହନ ରାୟ ଓ ସତୀପ୍ରଥାର ଉଚ୍ଛେଦ
ಸತಿಸಹಗಮನ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದ ಕಾಲಪುರುಷ ರಾಜಾ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್.. – KundapurXpress.com
ରାଜା ରାମମୋହନ ରାୟ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାରତର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାରକ ଥିଲେ। ସେ ସତୀପ୍ରଥାର ଦୃଢ଼ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଥାରେ ଜଣେ ବିଧବାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚିତାରେ ଜୀବନ୍ତ ଦାହ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ଚାପ ଦିଆଯାଉଥିଲା।
ରାମମୋହନ ରାୟ ଧାର୍ମିକ ଯୁକ୍ତି, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ଆବେଦନପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ପ୍ରଥାର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ସତୀପ୍ରଥା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ନୁହେଁ ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଅଧିକାରର ହକଦାର।
ତାଙ୍କ ସମେତ ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାରକମାନଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ଲର୍ଡ ୱିଲିୟମ ବେଣ୍ଟିଙ୍କଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ବଙ୍ଗଳା ସତୀ ବିନିୟମ XVII, 1829 ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ନିୟମ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସତୀପ୍ରଥାକୁ ବେଆଇନ ଓ ଦଣ୍ଡନୀୟ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା।
ରାମମୋହନ ରାୟ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
(ଖ) ଈଶ୍ୱରଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର ଓ ବିଧବା ବିବାହ
The Maverick Pundit | The Daily Star
ଈଶ୍ୱରଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର ବଙ୍ଗଳାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରକ ଓ ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଥିଲେ। ସେ ବିଧବା ବିବାହକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ବିଧବାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ସାମାଜିକ କଟକଣାର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
ସେ ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥର ଆଧାରରେ ବିଧବା ବିବାହ ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ମତ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ହିନ୍ଦୁ ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ ଆଇନ, 1856 ପ୍ରଣୟନ ହୋଇଥିଲା।
ସେ ମହିଳା ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ବାଳିକା ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଆଇନଗତ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
(ଗ) ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ ଓ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା
ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ ଭାରତର ମହିଳା ଶିକ୍ଷାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ। ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସେ 1848 ମସିହାରେ ପୁଣେଠାରେ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।
ସେହି ସମୟରେ ଝିଅ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଜାତିର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପ୍ରଚଳିତ ସାମାଜିକ ମାନ୍ୟତାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଥିଲା। ତେଣୁ ସାବିତ୍ରୀବାଇଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ବିରୋଧର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
ସେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଝିଅମାନଙ୍କ ଓ ବଞ୍ଚିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମ ଏହି ଧାରଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା ଯେ ଶିକ୍ଷା କେବଳ କେତେକ ଜାତି କିମ୍ବା ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ।
ସେ ବିଧବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସହାୟ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
(ଘ) ମହିଳା ଶିକ୍ଷା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗତ ପଦକ୍ଷେପ
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମହିଳା ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ଥିଲା।
କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ପଦକ୍ଷେପ ହେଲା:
- ବେଥୁନ ସ୍କୁଲ (1849): ଜନ୍ ଇଲିଅଟ୍ ଡ୍ରିଙ୍କୱାଟର ବେଥୁନ କଲିକତାରେ ଏହି ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହା ବଙ୍ଗଳାରେ ବାଳିକା ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥା ହୋଇଥିଲା।
- ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କାରକଙ୍କ ବିଦ୍ୟାଳୟ: ବିଦ୍ୟାସାଗର ଓ ଫୁଲେଙ୍କ ପରି ସଂସ୍କାରକମାନେ ବାଳିକା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ।
- ପଣ୍ଡିତା ରମାବାଇ: ସେ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା, ବିଧବା କଲ୍ୟାଣ ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। 1882 ମସିହାରେ ଆର୍ଯ୍ୟ ମହିଳା ସମାଜ ଗଠନ କରିଥିଲେ ଏବଂ 1889 ମସିହାରେ ବମ୍ବେଠାରେ ଶାରଦା ସଦନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
- ବେଗମ ରୋକେୟା: ବିଶେଷତଃ ମୁସଲମାନ ମହିଳାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। 1911 ମସିହାରେ କଲିକତାଠାରେ ସଖାୱତ ମେମୋରିଆଲ ଗାର୍ଲସ୍ ସ୍କୁଲ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
- ମହିଳା ଚିକିତ୍ସା ଶିକ୍ଷା: ମହିଳାଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା ଶିକ୍ଷା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ସଂସ୍ଥା ଓ ପଦକ୍ଷେପ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବା ଏବଂ ବୃତ୍ତିଗତ ସୁଯୋଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା।
ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ମହିଳାଙ୍କ ଭୂମିକା କେବଳ ଘରୋଇ ଜୀବନରେ ସୀମିତ ରହିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଥିବା ଧାରଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା।
(ଙ) ମହିଳା ଅଧିକାର ପାଇଁ ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାର
ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ କେତେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
| ଆଇନ ବା ପଦକ୍ଷେପ | ବର୍ଷ | ଗୁରୁତ୍ୱ |
|---|---|---|
| ବଙ୍ଗଳା ସତୀ ବିନିୟମ | 1829 | ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ସତୀପ୍ରଥାକୁ ବେଆଇନ ଘୋଷଣା କରିଥିଲା। |
| ହିନ୍ଦୁ ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ ଆଇନ | 1856 | ହିନ୍ଦୁ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପୁନର୍ବିବାହକୁ ଆଇନଗତ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା। |
| ସମ୍ମତି ବୟସ ଆଇନ | 1891 | ବିବାହ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ଝିଅମାନଙ୍କ ସମ୍ମତି ବୟସକୁ 12 ବର୍ଷକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା। |
| ବାଲ୍ୟବିବାହ ନିରୋଧକ ଆଇନ (ଶାରଦା ଆଇନ) | 1929 | ବିବାହ ପାଇଁ ସର୍ବନିମ୍ନ ବୟସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ବାଲ୍ୟବିବାହକୁ ରୋକିବାର ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲା। |
ଏହି ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସବୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମାନ ନଥିଲା। କେବଳ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ଭେଦଭାବ ତୁରନ୍ତ ଦୂର ହୋଇପାରିନଥିଲା।
(ଚ) ମହିଳା ସଂଗଠନ ଓ ସାମୂହିକ ପଦକ୍ଷେପ
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ମହିଳାମାନେ ସଂଗଠନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଭିଯାନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଭୂମିକା ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
ପ୍ରମୁଖ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ଭାରତ ସ୍ତ୍ରୀ ମହାମଣ୍ଡଳ (1910): ସରଳା ଦେବୀ ଚୌଧୁରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ସଂଗଠନ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।
- ୱିମେନ୍ସ ଇଣ୍ଡିଆନ ଆସୋସିଏସନ (1917): ମାଦ୍ରାସଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ସଂଗଠନ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
- ନ୍ୟାସନାଲ କାଉନସିଲ ଅଫ୍ ୱିମେନ୍ ଇନ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (1925): ମହିଳା କଲ୍ୟାଣ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା।
- ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ (1927): ମହିଳା ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଆଇନଗତ ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜାତୀୟ ସଂଗଠନ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା, ଭୋଟ ଅଧିକାର, ବିବାହ ଆଇନ, ମହିଳା ନିଯୁକ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ଉଠାଇଥିଲେ।
(ଛ) ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହିଳାଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି
ମହିଳା ମୁକ୍ତିର ପ୍ରଶ୍ନ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମହିଳାମାନେ ରାଜନୈତିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିବାଦରେ ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ।
ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱଦେଶୀ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନ, ଆଇନ ଅମାନ୍ୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ସରୋଜିନୀ ନାଇଡୁ, କମଳାଦେବୀ ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ, ଅରୁଣା ଆସଫ ଅଲୀ, ସୁଚେତା କୃପଲାନୀ ଓ ବାସନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପରି ନେତ୍ରୀମାନେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।
ସେମାନଙ୍କର ଭାଗୀଦାରି ରାଜନୀତି କେବଳ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଥିବା ପାରମ୍ପରିକ ଧାରଣାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲା। ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହିଳାଙ୍କ ସକ୍ରିୟତା ରାଜନୈତିକ ସମାନତା ଓ ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ଦାବିକୁ ମଧ୍ୟ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
4. ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ମହିଳା ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ
ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ମହିଳା ମୁକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। କାରଣ ଜାତି ଓ ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରିତ ଭେଦଭାବ ଅନେକ ସମୟରେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା।
ବଞ୍ଚିତ ଜାତିର ମହିଳାମାନେ ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଥିତି ଆଧାରରେ ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ଭେଦଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ। ସେହିପରି ମହିଳାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା, ବିବାହ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର ଉପରେ କଟକଣା ପାରମ୍ପରିକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଅବ୍ୟାହତ ରହିଥିଲା।
ଅନେକ ସଂସ୍କାରକ ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିଥିଲେ।
- ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଓ ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ ମହିଳା ଶିକ୍ଷାକୁ ଜାତିଗତ ଅସମାନତା ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ।
- ପେରିୟାର ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ସହିତ ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରଥାର ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
- ଆମ୍ବେଦକର ମହିଳାଙ୍କ ଆଇନଗତ ସମାନତାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଇନ ଓ ମହିଳା ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
- ମହିଳା ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା, ବିବାହ ସଂସ୍କାର, ସମ୍ପତ୍ତି ଅଧିକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ।
ତଥାପି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ଏକମତ ନଥିଲେ। କେତେକ ସଂସ୍କାର ପ୍ରୟାସ ମୁଖ୍ୟତଃ ସୁବିଧାପ୍ରାପ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ମହିଳାମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲା। ଦଳିତ, ଆଦିବାସୀ, ଶ୍ରମିକ ଓ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ମହିଳାଙ୍କ ଅଭିଜ୍ଞତାକୁ ସବୁବେଳେ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇନଥିଲା। ତେଣୁ ମହିଳା ସମାନତାର ସଂଘର୍ଷରେ ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀଗତ ଅସମାନତାକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା।
5. ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନର ସୀମାବଦ୍ଧତା
ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ସଫଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସୀମାବଦ୍ଧତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।
- ସୀମିତ ଭୌଗୋଳିକ ବିସ୍ତାର: ଅନେକ ଆନ୍ଦୋଳନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ ରହିଥିଲା।
- ସାମାଜିକ ବିରୋଧ: ପାରମ୍ପରିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଜାତି ସମ୍ପର୍କ, ବିବାହ ପ୍ରଥା ଓ ମହିଳା ଶିକ୍ଷାର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
- ଶିକ୍ଷାରେ ଅସମାନ ସୁଯୋଗ: ଝିଅମାନେ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଶିକ୍ଷା ପାଇବାରେ ଅନେକ ବାଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ।
- ଆଇନର ସୀମିତ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା: ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ସାମାଜିକ ଆଚରଣ ତୁରନ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରିନଥିଲା।
- ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ: କେତେକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗରିବ ଓ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବଞ୍ଚିତ ମହିଳା ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସମସ୍ୟାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇନଥିଲେ।
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନେତୃତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା: ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂସ୍କାରକ ଓ ସଂଗଠନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତାର ସମାନ ହୋଇପାରିନଥିଲା।
ତଥାପି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ସାମାଜିକ ଆଲୋଚନା, ସଂଗଠନ ଗଠନ ଓ ସମାନତାର ଦାବି ପାଇଁ ନୂତନ ମଞ୍ଚ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
6. ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଭାରତର ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା। ଜାତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଓ ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା ସ୍ୱାଭାବିକ କିମ୍ବା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ବୋଲି ଥିବା ଧାରଣାକୁ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ।
ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମ୍ବିଧାନରେ ସମାନତା ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଉଚ୍ଛେଦ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲା। ମହିଳା ମୁକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା, ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ଅଧିକ ସମାବେଶୀ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନତା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ଉପସଂହାର
ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ମହିଳା ମୁକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଗଠନର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତି ଥିଲା। ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ, ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ, ନାରାୟଣ ଗୁରୁ, ପେରିୟାର, ବି. ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର, ରାଜା ରାମମୋହନ ରାୟ ଓ ଈଶ୍ୱରଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗରଙ୍କ ପରି ନେତାମାନେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗକୁ ସମାନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରୁଥିବା ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ।
ମହିଳା ସଂସ୍କାରକ ଓ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା, ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ, ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଭାଗୀଦାରିର ପ୍ରସାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ପଦ୍ଧତି ଭିନ୍ନ ଥିଲା ଏବଂ ଅନେକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ତଥାପି ସେମାନେ ଭାରତରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସମତାଭିତ୍ତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲେ।
ସେମାନଙ୍କର ଐତିହ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ସମାନତା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ମୂଲ୍ୟବୋଧରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଜାତିପ୍ରଥା ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ମହିଳା ମୁକ୍ତି ପଦକ୍ଷେପର ଅବଦାନକୁ ବୁଝିବା ବିନା ଭାରତର ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଇତିହାସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ।
