୧. ପରିଚୟ
ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କେବଳ ସାମରିକ ଶକ୍ତି, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ନଥିଲା। ଏହି ଶାସନକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶେଷ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନେ ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ପ୍ରାୟତଃ ପଛୁଆ, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସୀ, ପରମ୍ପରାବାଦୀ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ବୋଲି ଚିତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦାବି ଥିଲା ଯେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତକୁ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ବିଜ୍ଞାନ, ଆଇନ, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆଣିବ।
ଏହି ଧାରଣାକୁ ‘ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନ’ (Civilizing Mission) କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ ୟୁରୋପୀୟ ସଭ୍ୟତା, ବିଶେଷକରି ବ୍ରିଟିଶ ସଭ୍ୟତା, ଅନ୍ୟ ସମାଜଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଉନ୍ନତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନେ ନିଜକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ଓ ସଭ୍ୟ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିବା ଶାସକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ। ବାସ୍ତବରେ ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ବିଦେଶୀ ଶାସନ, ରାଜନୈତିକ ଅସମାନତା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା।
ତଥାପି, ସମସ୍ତ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଓ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କର ଭାରତ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକାପ୍ରକାର ମତ ନଥିଲା। କେତେକ ଭାରତୀୟ ଭାଷା ଓ ପରମ୍ପରାର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟମାନେ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ମତଭେଦ ସତ୍ତ୍ୱେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନରେ ୟୁରୋପୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଧାରଣା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରହିଥିଲା।
୨. ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଅର୍ଥ ଓ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରା କହିଲେ ସେହି ଧାରଣା ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ବୁଝାଏ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଔପନିବେଶିକ ଶକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଉପରେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଶାସନ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରୁଥିଲେ। ଭାରତରେ ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଶିକ୍ଷା, ଇତିହାସ ଲେଖନ, ପ୍ରଶାସନ, ଆଇନ, ମିଶନାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସରକାରୀ ନୀତି ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—
- ୟୁରୋପୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦାବି: ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି, ତର୍କ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ୟୁରୋପକୁ ଅଧିକ ଉନ୍ନତ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଉଥିଲା।
- ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ପଛୁଆ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇବା: ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରା, ଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସୀ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିରୋଧୀ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା।
- ବିଦେଶୀ ଶାସନକୁ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇବା: ଭାରତରେ ଶାନ୍ତି, ଆଇନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରାଯାଉଥିଲା।
- ସାଂସ୍କୃତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ: ଭାରତୀୟ ଭାଷା, ଶିକ୍ଷା, ଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକୁ ୟୁରୋପୀୟ ମାନଦଣ୍ଡରେ ବିଚାର କରାଯାଉଥିଲା।
- ଜାତିଗତ ବର୍ଗୀକରଣ: ଭାରତୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଆଧାରରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରାଯାଉଥିଲା।
- ରାଜନୈତିକ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ: ଭାରତୀୟମାନେ ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ବ୍ରିଟିଶ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଉଥିଲା।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ଯଥାର୍ଥତା: ଔପନିବେଶିକ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ବିକାଶ ଓ ଆଧୁନିକତାର ଉପାୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଉଥିଲା, ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
ଏହିପରି ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସାଂସ୍କୃତିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦାବିକୁ ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲା।
୩. ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ ଓ ଭାରତ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବ୍ରିଟିଶ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ କେତେକ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ, ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ଆଇନର ଅଧ୍ୟୟନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଏହି ବୌଦ୍ଧିକ ଧାରାକୁ ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ (Orientalism) କୁହାଯାଏ।
ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଥିଲେ—
- ସାର୍ ୱିଲିୟମ୍ ଜୋନ୍ସ: ସେ 1784 ମସିହାରେ ବେଙ୍ଗଲ ଏସିଆଟିକ ସୋସାଇଟି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତ, ପାର୍ସୀ ଓ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ।
- ଚାର୍ଲସ୍ ୱିଲକିନ୍ସ: ସେ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ଏବଂ *ଭଗବଦ୍ଗୀତା*ର ଇଂରାଜୀ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ।
- ଏଚ୍. ଟି. କୋଲବ୍ରୁକ୍: ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ, ହିନ୍ଦୁ ଆଇନ ଓ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।
ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦୀ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ଭାରତକୁ ବୁଝିବା ଓ ଏହାର ଶାସନ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ଭାଷା ଓ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଆବଶ୍ୟକ। ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାରତୀୟ ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।
କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦର ଏକ ଔପନିବେଶିକ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଭାରତୀୟ ସମାଜ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନକୁ ଶାସନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। କେତେକ ଔପନିବେଶିକ ବିଦ୍ୱାନ ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବୋଲି ଚିତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ, ଯଦିଓ ବାସ୍ତବରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଥିଲା।
ଏହିପରି ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଜ୍ଞାନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। UCL Discovery+1
୪. ଆଙ୍ଗ୍ଲବାଦ ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦାବି
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଅନେକ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଚାରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଆଙ୍ଗ୍ଲବାଦ (Anglicism) କୁହାଯାଏ।
ଆଙ୍ଗ୍ଲବାଦୀମାନଙ୍କ ମତରେ ୟୁରୋପୀୟ ବିଜ୍ଞାନ, ସାହିତ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍କୃତ ଓ ଆରବୀ ଶିକ୍ଷା ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା। ସେମାନେ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଏପରି ଏକ ଭାରତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନରେ କାମ କରିପାରିବେ ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇପାରିବେ।
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରମୁଖ ସମର୍ଥକ ଥିଲେ ଥୋମାସ୍ ବାବିଙ୍ଗଟନ୍ ମାକଲେ। 2 ଫେବୃଆରୀ 1835 ରେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ ମିନିଟ୍ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ସେ ଭାରତୀୟ ଓ ଆରବୀ ସାହିତ୍ୟ ତୁଳନାରେ ୟୁରୋପୀୟ ସାହିତ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଥିଲେ। ସେ ଏପରି ଏକ ଭାରତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଧାରଣା ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ରଙ୍ଗରେ ଭାରତୀୟ ହେବେ, କିନ୍ତୁ ରୁଚି, ମତ, ନୈତିକତା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଇଂରେଜ ହେବେ।
ଗଭର୍ଣ୍ଣର-ଜେନେରାଲ୍ ଲର୍ଡ ୱିଲିୟମ୍ ବେଣ୍ଟିଙ୍କଙ୍କ 7 ମାର୍ଚ୍ଚ 1835 ର ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ସରକାରୀ ଅର୍ଥରେ ୟୁରୋପୀୟ ସାହିତ୍ୟ ଓ ବିଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେଇଥିଲା।
ଏହି ନୀତି ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାରେ ଇଂରାଜୀର ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ାଇଥିଲା ଏବଂ ଇଂରାଜୀ-ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ମଧ୍ୟବର୍ଗର ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଧାରଣାକୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା। Wikisource, the free online library+2
୫. ଉପଯୋଗିତାବାଦ ଓ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ସଂସ୍କାରର ଧାରଣା
ଉପଯୋଗିତାବାଦ (Utilitarianism) ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିଲା। ଏହା ବିଶେଷତଃ ଜେରେମି ବେନ୍ଥାମ୍ ଓ ଜେମ୍ସ ମିଲ୍ଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏହାର ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଥିଲା—ସର୍ବାଧିକ ଲୋକଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ସୁଖ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।
ଜେମ୍ସ ମିଲ୍ଙ୍କ ଦ ହିଷ୍ଟ୍ରି ଅଫ୍ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ନାମକ ପୁସ୍ତକ 1817 ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ସେ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତା ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସକୁ ହିନ୍ଦୁ, ମୁସଲମାନ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଯୁଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ୟୁରୋପୀୟ ମାନଦଣ୍ଡରେ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିଥିଲେ।
ଉପଯୋଗିତାବାଦୀ ଚିନ୍ତକମାନେ ଭାରତୀୟ ଆଇନ, ପ୍ରଶାସନ, ଜମି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଆଇନ ଓ ଅଧିକ ସଂଗଠିତ ପ୍ରଶାସନର ପକ୍ଷରେ ଥିଲେ।
ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଭାବରେ କେତେକ ନୂତନ ଆଇନଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା। ତଥାପି ବ୍ରିଟିଶ ସଂସ୍କାର କେବଳ ମାନବ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ହୋଇନଥିଲା। ଭାରତକୁ ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ଉପଯୋଗୀ ଓ ସହଜରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣଯୋଗ୍ୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
୬. ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ମିଶନାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନ
ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ମିଶନାରୀ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ଧର୍ମ, ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରିବ।
ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଛାପାଖାନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାକ୍ଷରତା ଓ ନାରୀଶିକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ସେମାନେ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।
ମିଶନାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଧାର୍ମିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପ୍ରତି ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଅନେକ ବର୍ଗରେ ବିରୋଧ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ଅନେକ ଭାରତୀୟ ଏହାକୁ ନିଜର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ଏକ ଆହ୍ୱାନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଏହିପରି ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନରେ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ଧାର୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
୭. ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଔପନିବେଶିକ ଭେଦଭାବ
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଧାରଣା ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଉଠିଥିଲା। ଅନେକ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀ ଓ ଲେଖକ ୟୁରୋପୀୟମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ଯୁକ୍ତିବାଦୀ ଓ ଶାସନ କରିବାରେ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ।
ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ସେହି ସମୟର ଜାତିଗତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାମାଜିକ ଡାର୍ୱିନବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ସମାଜକୁ ଜାତିଗତ ଓ ବିକାଶମୂଳକ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ୟୁରୋପୀୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଧାର ଦେବାର ଦାବି କରାଯାଉଥିଲା।
ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଭାରତୀୟମାନେ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦବୀରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ ପାଉନଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥାନରେ ୟୁରୋପୀୟ ଓ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା।
1857 ମସିହାର ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହ ଓ ଜାତିଗତ ଦୂରତା ବଢ଼ିଥିଲା। 1858 ମସିହାରେ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀଠାରୁ ଶାସନ ଅଧିକାର ବ୍ରିଟିଶ କ୍ରାଉନ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଅଧିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଜାତିଗତ ଅସମାନତା ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଥିଲା।
ଏହିପରି ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ନଥିଲା; ଏହା ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା, ସାମାଜିକ ପୃଥକୀକରଣ ଓ ଅଧିକାରର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। UCL Discovery+2
୮. ‘ଶ୍ୱେତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦାୟିତ୍ୱ’ (White Man’s Burden)
‘White Man’s Burden’ ଧାରଣା ଅନୁସାରେ ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଏକ ବିଶେଷ ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା ଯେ ସେମାନେ ଅଣ-ୟୁରୋପୀୟ ସମାଜଗୁଡ଼ିକୁ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସଭ୍ୟ କରିବେ। ଏହି ଧାରଣା ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଶାସନକୁ ବିଜୟ ଓ ଶୋଷଣ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲା।
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନଙ୍କ ଦାବି ଥିଲା ଯେ ସେମାନେ ଭାରତକୁ ଶିକ୍ଷା, ଆଇନ, ବିଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଶାସନିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ଆଣୁଛନ୍ତି। ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଏକ ଜନସମୁଦାୟ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ୟୁରୋପୀୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ।
ଏହି ଧାରଣା ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅସମାନ ପ୍ରକୃତିକୁ ଲୁଚାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ହାତରେ ରହିଥିଲା ଏବଂ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର ସୀମିତ ସୁଯୋଗ ମିଳୁଥିଲା।
ଏହି ଧାରଣାରେ ଏକ ବଡ଼ ବିରୋଧାଭାସ ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ଆଧୁନିକ ଶାସନର କଥା କହୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉନଥିଲା।
୯. ଔପନିବେଶିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ
ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—
- 1835 ମସିହାର ମାକଲେଙ୍କ ମିନିଟ୍: ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ୟୁରୋପୀୟ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଚାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ।
- 1854 ମସିହାର ଉଡ୍ସ ଡିସ୍ପାଚ୍: ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗ, ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରର ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଏକ ସଂଗଠିତ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରସ୍ତାବ।
- 1857 ମସିହାରେ କଲିକତା, ବମ୍ବେ ଓ ମାଦ୍ରାସ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସ୍ଥାପନା।
- ଇଂରାଜୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ମଧ୍ୟବର୍ଗର ବିକାଶ।
ଔପନିବେଶିକ ଶିକ୍ଷା ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ୟୁରୋପୀୟ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା, ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧାରଣା ଓ ଇତିହାସର ନୂତନ ଅଧ୍ୟୟନ ସହିତ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲା। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଭାରତୀୟ ଭାଷା, ସ୍ୱଦେଶୀ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଏହାର ପରିଣାମ ମିଶ୍ର ଥିଲା। ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ନୂତନ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଏବଂ ଏକ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷିତ ସମାଜର ବିକାଶରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ଏହି ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନର ଧାରଣା ସହିତ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ଏହି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଆଧାରରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
୧୦. ଔପନିବେଶିକ ଜ୍ଞାନ, ଜନଗଣନା ଓ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ବର୍ଗୀକରଣ
ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନ ସର୍ବେକ୍ଷଣ, ମାନଚିତ୍ର, ଜନଗଣନା, ସରକାରୀ ରିପୋର୍ଟ, ଜାତିଗତ ବିବରଣୀ ଓ ଆଇନଗତ ବର୍ଗୀକରଣ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା।
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜନଗଣନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ 1881 ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ ସମକାଳୀନ ସର୍ବଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ବୃତ୍ତି ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା।
ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉପଯୋଗୀ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ଜଟିଳ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସାମାଜିକ ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାୟୀ ବର୍ଗ ଭାବେ ଦେଖିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇଥିଲା। କେତେକ ଔପନିବେଶିକ ବର୍ଗୀକରଣ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଅଧିକ କଠୋର ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଥିଲା।
ଏହିପରି ଔପନିବେଶିକ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ନିରପେକ୍ଷ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ନଥିଲା। ଏହା ଶାସନ ଓ କ୍ଷମତା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା। ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଓ ବର୍ଗୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାର ରାଜସ୍ୱ, ଆଇନ, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତି ପରିଚାଳନାରେ ସହାୟତା ପାଉଥିଲା।
୧୧. ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନର ଅନ୍ତର୍ବିରୋଧ
ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନରେ ଅନେକ ଅନ୍ତର୍ବିରୋଧ ରହିଥିଲା।
- ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତାର କଥା କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଔପନିବେଶିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ହାତରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ଥିଲା।
- ସେମାନେ ଭାରତୀୟ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶାସନରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଜାରି ରହିଥିଲା।
- ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଚାର କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହାର ସୁଯୋଗ ସମାଜର ସୀମିତ ବର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।
- ଆଧୁନିକ ପ୍ରଶାସନର ନାମରେ ଅନେକ ନୀତି ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା।
- ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଉନ୍ନତିର କଥା କୁହାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପଦବୀରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସୀମିତ ସୁଯୋଗ ମିଳୁଥିଲା।
ଏହି ବିରୋଧାଭାସଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ସଭ୍ୟ କରିବାର ଅଭିଯାନ ଔପନିବେଶିକ କ୍ଷମତାଠାରୁ ପୃଥକ୍ ନଥିଲା। ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ଜନକଲ୍ୟାଣ ଓ ସଂସ୍କାରର ଏକ ପ୍ରୟାସ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇବାର ଏକ ବୈଚାରିକ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା।
୧୨. ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତି ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା
ଭାରତୀୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ, ଲେଖକ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତାମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଦାବିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ।
- ରାଜା ରାମମୋହନ ରାୟ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।
- ଈଶ୍ୱରଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଢ଼ି ଉଠିପାରେ।
- ଦାଦାଭାଇ ନୌରୋଜୀ ତାଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମାଲୋଚନା ଓ ଧନ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତ ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଲାଭଦାୟକ ବୋଲି ଥିବା ଦାବିକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ।
- ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲେଖକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା ଓ ଜାତୀୟ ଭାବନାର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ।
- ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ବୌଦ୍ଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
- ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିଳ୍ପ ସଭ୍ୟତାକୁ ପ୍ରଗତିର ଏକମାତ୍ର ମାର୍ଗ ବୋଲି ମାନିବାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। 1909 ମସିହାର ହିନ୍ଦ ସ୍ୱରାଜ ପୁସ୍ତକରେ ସେ ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତା ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ନୈତିକ ଆଧାରକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ।
- ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଚିନ୍ତକମାନେ ଭାରତୀୟମାନେ ସ୍ୱଶାସନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଥିବା ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦୀ ଯୁକ୍ତିକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏକାପ୍ରକାର ନଥିଲା। କେତେକ ସଂସ୍କାରକ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଆଉ କେତେକ ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ଅନେକ ଚିନ୍ତକ ଏହି ଦୁଇ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସମନ୍ୱୟ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମୂଳ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ଆଧୁନିକତା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
୧୩. ପ୍ରଭାବ ଓ ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଓ ରାଜନୀତି ଉପରେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା।
- ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରଶାସନ ଓ ଆଇନ ସମ୍ପର୍କିତ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
- ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବର୍ଗର ବିକାଶକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ମିଳିଥିଲା।
- ଜନଗଣନା ଓ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା।
- ୟୁରୋପୀୟ ଓ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ସାମାଜିକ ଦୂରତା ବଢ଼ିଥିଲା।
- ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଧର୍ମ, ଇତିହାସ ଓ ପରିଚୟ ସମ୍ପର୍କରେ ନୂତନ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
- ଭାରତୀୟ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ନିଜ ପରମ୍ପରାର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ସହିତ ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥାଗୁଡ଼ିକର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ସମୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
- ବ୍ରିଟିଶ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମାନତାର ଦାବି ଏବଂ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ବାସ୍ତବତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିରୋଧାଭାସ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶକୁ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଇଥିଲା।
ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଉପରେ ସମାନ ଭାବେ ପଡ଼ିନଥିଲା। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ନୂତନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କେତେକ ବର୍ଗ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେହି ସୁଯୋଗ ସୀମିତ ଓ ଅସମାନ ଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତକମାନେ ଔପନିବେଶିକ ଶିକ୍ଷାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଧାରଣାକୁ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ବିରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।
ଉପସଂହାର
ଭାରତରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଔପନିବେଶିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା। ପ୍ରାଚ୍ୟବାଦୀ ଅଧ୍ୟୟନ, ଆଙ୍ଗ୍ଲବାଦୀ ଶିକ୍ଷା, ଉପଯୋଗିତାବାଦ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ ମିଶନାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ଜାତିଗତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସକମାନେ ନିଜକୁ ସଭ୍ୟତା ଓ ପ୍ରଗତିର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଭିଯାନର ଆଡ଼ରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଅସମାନତାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା।
ଭାରତୀୟ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଓ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ନେତାମାନେ ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିରୋଧାଭାସକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ଭାରତର ନିଜସ୍ୱ ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ରହିଛି ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ବିଦେଶୀ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଔପନିବେଶିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ସମାଲୋଚନା ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ, ରାଜନୈତିକ ସମାନତା ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।
