ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟ (Education and the rise of the New-middle Class)

୧. ପରିଚୟ

ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଭାରତର ସାମାଜିକ, ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ହୋଇଥିଲା। ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଇଂରାଜୀ ଭାଷା, ବିଜ୍ଞାନ, ଦର୍ଶନ, ଆଇନ ଓ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ନିଜର ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଣାମ ହେଲା ଭାରତରେ ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟ।

ଏହି ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ଓକିଲ, ଶିକ୍ଷକ, ଡାକ୍ତର, ସାମ୍ବାଦିକ, ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ, କିରାଣି, ଲେଖକ ଓ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ସାମିଲ ଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟମାନେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ଗଣତନ୍ତ୍ର, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ନାଗରିକ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହା ଔପନିବେଶିକ ଶାସନରେ ଥିବା ଭେଦଭାବକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୀତିରେ ଅଧିକ ଭାଗୀଦାରି ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲା।

୨. ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା। ପାଠଶାଳା, ଟୋଲ, ମକତବ ଓ ମଦ୍ରାସା ଶିକ୍ଷାଦାନର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ଏଠାରେ ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ, ବ୍ୟାକରଣ, ସାହିତ୍ୟ, ଗଣିତ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା। ତେବେ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ସମସ୍ତ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ପାଇଁ ସମାନ ନଥିଲା। ଜାତି, ଅଞ୍ଚଳ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରଚଳନ ହେଲା। ଏହା ଉପରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଆବଶ୍ୟକତା, ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ମିଶନାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ୟୁରୋପୀୟ ବୌଦ୍ଧିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା।

ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ ସହିତ ଜଡ଼ିତ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣା ହେଲା:

କ. ୧୮୧୩ ମସିହାର ଚାର୍ଟର ଆଇନ

୧୮୧୩ ମସିହାର ଚାର୍ଟର ଆଇନ ଭାରତରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ ଦିଗରେ ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା। ଏହି ଆଇନରେ ଭାରତରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ବ୍ୟୟ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା। ତେବେ ଶିକ୍ଷାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ମାଧ୍ୟମକୁ ନେଇ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ରହିଥିଲା।

ଖ. ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ପ୍ରତିଷ୍ଠା

ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଅନେକ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ୧୮୧୭ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କାରକ ଓ ୟୁରୋପୀୟ ସମର୍ଥକମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ କଲିକତାରେ ହିନ୍ଦୁ କଲେଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ବୌଦ୍ଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥିଲା। ବମ୍ବେର ଏଲଫିନଷ୍ଟୋନ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁସନ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାରରେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ।

ଗ. ୧୮୩୫ ମସିହାର ମାକାଲେଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବରଣୀ

ଥୋମାସ ବାବିଙ୍ଗଟନ ମାକାଲେ ୧୮୩୫ ମସିହା ଫେବୃଆରୀରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବରଣୀ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ସେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ ଓ ବିଜ୍ଞାନର ଶିକ୍ଷାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲ ଲର୍ଡ ୱିଲିୟମ ବେଣ୍ଟିଙ୍କ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୮୩୫ରେ ଏହି ନୀତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ମାକାଲେଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ନୀତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଏପରି ଏକ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ଯେଉଁମାନେ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନକୁ ସହାୟତା କରିପାରିବେ। ଏହି ନୀତିରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାରତୀୟ ଶିକ୍ଷା ଅପେକ୍ଷା ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଘ. ୧୮୫୪ ମସିହାର ୱୁଡ୍ସ ଡିସ୍ପାଚ୍

୧୮୫୪ ମସିହାର ୱୁଡ୍ସ ଡିସ୍ପାଚ୍ ଭାରତରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ଇତିହାସର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଲିଲ। ଏଥିରେ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶ ପାଇଁ କେତେକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇଥିଲା:

  • ପ୍ରଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
  • ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ।
  • ପ୍ରାଥମିକ, ମାଧ୍ୟମିକ ଓ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର।
  • ଶିକ୍ଷକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିକାଶ।
  • ଘରୋଇ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା।
  • ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତରରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ଓ ଉଚ୍ଚସ୍ତରରେ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର।

ଏହି ସୁପାରିସ ପରେ ୧୮୫୭ ମସିହାରେ କଲିକତା, ବମ୍ବେ ଓ ମାଦ୍ରାସରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।

ଙ. ୧୮୮୨ ମସିହାର ହଣ୍ଟର ଆୟୋଗ

୧୮୮୨ ମସିହାରେ ଗଠିତ ହଣ୍ଟର ଶିକ୍ଷା ଆୟୋଗ ୱୁଡ୍ସ ଡିସ୍ପାଚ୍ ପରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଗତିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥିଲା। ଏହା ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଶାସନରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଭାଗୀଦାରି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା। ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶରେ ଘରୋଇ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନର ଭୂମିକା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଥିଲା।

୩. ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରସାର

ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ନୂତନ ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲା। ସେମାନେ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଉଦାରବାଦ, ଜାତୀୟତାବାଦ, ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ ଓ ମାନବାଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ୟୁରୋପୀୟ ଚିନ୍ତାବିଦ୍‌ମାନଙ୍କ ମତାମତ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।

ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ଅଧ୍ୟୟନ ତର୍କଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ମନୋଭାବକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା, ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା, ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଶାସନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଗୁରୁତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ବଢ଼ିଥିଲା।

ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଭିନ୍ନ ଭାଷା ଓ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଏକ ସାଧାରଣ ବୌଦ୍ଧିକ ପରିବେଶ ଯୋଗାଇଥିଲା।

ତେବେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ନଥିଲା। ମହିଳା, ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକ, ନିମ୍ନ ଜାତି ଓ ଆର୍ଥିକ ଭାବେ ଦୁର୍ବଳ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତି ସୀମିତ ଥିଲା। ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ଅସମାନ ଭାବରେ ହୋଇଥିଲା।

୪. ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱରୂପ

ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ହେଉଛି ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ସମୟରେ ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରଶାସନ, ଆଇନ, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘଟିଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ଉଦୟ ହୋଇଥିବା ଏକ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ।

ପାରମ୍ପରିକ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ମୁଖ୍ୟତଃ ଜମି, ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା। ଏହାର ବିପରୀତରେ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଶିକ୍ଷା, ବୃତ୍ତିଗତ ଯୋଗ୍ୟତା, ଚାକିରି ଓ ଆଧୁନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା: ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଇଂରାଜୀ କିମ୍ବା ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ।

2. ବୃତ୍ତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟ: ଏଥିରେ ଓକିଲ, ଶିକ୍ଷକ, ଡାକ୍ତର, ସାମ୍ବାଦିକ, କିରାଣି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କର୍ମଚାରୀମାନେ ସାମିଲ ଥିଲେ।

3. ସହରୀ ପୃଷ୍ଠଭୂମି: ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ବିକାଶ କଲିକତା, ବମ୍ବେ ଓ ମାଦ୍ରାସ ପରି ଔପନିବେଶିକ ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିକ ହୋଇଥିଲା। ତେବେ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲେ।

4. ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା: ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାର, ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପ୍ରଶାସନରେ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

5. ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରର ମନୋଭାବ: ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଅନେକ ସଦସ୍ୟ ମହିଳା ଶିକ୍ଷା, ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଓ ସାମାଜିକ କୁପ୍ରଥାର ସଂସ୍କାରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।

6. ସାର୍ବଜନୀନ ଯୋଗାଯୋଗର ନୂତନ ମାଧ୍ୟମ: ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ପତ୍ରିକା, ପୁସ୍ତକ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଭା ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରଚାର କରିଥିଲା।

7. ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ସମାଲୋଚନା: ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବିକୁ ତାହାର ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସହିତ ତୁଳନା କରିଥିଲେ।

ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଏକ ସମାନ ଗୋଷ୍ଠୀ ନଥିଲା। ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ଜାତି, ଧର୍ମ, ଅଞ୍ଚଳ, ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଓ ରାଜନୈତିକ ମତାମତରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଥିଲା।

୫. ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟରେ ଶିକ୍ଷାର ଭୂମିକା

ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ଥିଲା।

କ. ନୂତନ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗର ସୃଷ୍ଟି

ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନ, ଅଦାଲତ, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ, ରେଳପଥ, ଡାକ ସେବା ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂସ୍ଥାର ବିସ୍ତାର ଫଳରେ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ବଢ଼ିଥିଲା। ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କିରାଣି, ଶିକ୍ଷକ, ଓକିଲ, ଅନୁବାଦକ ଓ ଅଧସ୍ତନ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ।

ଏହି ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ଓ ବୃତ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ନୂତନ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀର ସୃଷ୍ଟିରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

ଖ. ବୃତ୍ତିଗତ ଗୋଷ୍ଠୀର ବିକାଶ

ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓକିଲ, ଡାକ୍ତର, ଶିକ୍ଷକ ଓ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ପରି ବୃତ୍ତିଗତ ଗୋଷ୍ଠୀର ବିକାଶକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ସହରୀ ସମାଜରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।

ଗ. ତର୍କଶୀଳ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବିକାଶ

ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାରେ ବିଜ୍ଞାନ, ଇତିହାସ, ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଦର୍ଶନର ଅଧ୍ୟୟନ ହେଉଥିଲା। ଏହା ତର୍କଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାର ସମାଲୋଚନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା। ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନେ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭେଦଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଥାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

ଘ. ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତାର ବିକାଶ

ଶିକ୍ଷା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଶାସନ, ଗଣତନ୍ତ୍ର, ନାଗରିକ ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲା। ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନେ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା, ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ବିଧାନ ପରିଷଦରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦାବି କରିଥିଲେ।

ଙ. ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାର ପ୍ରସାର

ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନେ ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ପତ୍ରିକା, ସାହିତ୍ୟିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଂଗଠନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି, ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା।

୬. ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଅବଦାନ

ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା। ଅନେକ ସଂସ୍କାରକ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ହାନିକାରକ ଓ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରମୁଖ ସଂସ୍କାରକମାନେ ହେଲେ:

  • ରାଜା ରାମମୋହନ ରାୟ: ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ତର୍କଶୀଳ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାରର ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। ସେ ସତୀ ପ୍ରଥାର ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୮୨୮ ମସିହାରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଭା ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ। ପରେ ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ସମାଜ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା।
  • ଈଶ୍ୱରଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର: ମହିଳା ଶିକ୍ଷା ଓ ବିଧବା ବିବାହର ସମର୍ଥକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ୧୮୫୬ ମସିହାର ହିନ୍ଦୁ ବିଧବା ପୁନର୍ବିବାହ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
  • ଜ୍ୟୋତିରାଓ ଫୁଲେ: ଜାତିଗତ ଅସମାନତାର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହିଳା ଓ ନିର୍ଯାତିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ଓ ସାବିତ୍ରୀବାଇ ଫୁଲେ ୧୮୪୮ ମସିହାରେ ପୁଣେରେ ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
  • ସାର୍ ସୟଦ ଅହମଦ ଖାନ: ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଧୁନିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାରକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ସେ ୧୮୭୫ ମସିହାରେ ଆଲିଗଡ଼ରେ ମହମ୍ମଡନ ଆଙ୍ଗ୍ଲୋ-ଓରିଏଣ୍ଟାଲ କଲେଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପରେ ଏହା ଆଲିଗଡ଼ ମୁସଲିମ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା।
  • ଏମ୍. ଜି. ରାନାଡେ: ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ମହିଳା ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିକାଶକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।

ଏହି ସଂସ୍କାରକମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟପଦ୍ଧତି ସମାନ ନଥିଲା। ତଥାପି ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

୭. ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶରେ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଭୂମିକା

ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସଂଗଠିତ ସାମାଜିକ ଆଧାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସଦସ୍ୟମାନେ ଔପନିବେଶିକ ଆର୍ଥିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା କରିବାରେ ଆଗୁଆ ଥିଲେ।

କ. ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ପ୍ରତିଷ୍ଠା

ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟମାନେ ନିଜର ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଓ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ ହେଲା:

  • ଲ୍ୟାଣ୍ଡହୋଲ୍ଡର୍ସ ସୋସାଇଟି (୧୮୩୮)।
  • ବ୍ରିଟିଶ ଇଣ୍ଡିଆନ ଆସୋସିଏସନ (୧୮୫୧)।
  • ବମ୍ବେ ଆସୋସିଏସନ (୧୮୫୨)।
  • ମାଦ୍ରାସ ନେଟିଭ ଆସୋସିଏସନ (୧୮୫୨)।
  • ଇଣ୍ଡିଆନ ଆସୋସିଏସନ (୧୮୭୬), ଯାହା ସୁରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବାନାର୍ଜୀ ଓ ଆନନ୍ଦ ମୋହନ ବୋଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା ଓ ସଂଗଠିତ ସାର୍ବଜନୀନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ବିକାଶରେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ।

ଖ. ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା

୧୮୮୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବରରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ଶିକ୍ଷିତ ବୃତ୍ତିଜୀବୀ, ଓକିଲ, ଶିକ୍ଷକ, ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟମାନେ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ।

ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରଶାସନରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଅଧିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ବିଧାନ ପରିଷଦର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ, ସିଭିଲ ସର୍ଭିସରେ ସଂସ୍କାର ଓ ଭାରତୀୟ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ଦାବି କରିଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନେତାମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯାଚିକା, ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସଭା ପରି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ମଧ୍ୟମପନ୍ଥୀ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ଗ. ଔପନିବେଶିକ ଆର୍ଥିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା

ଶିକ୍ଷିତ ଜାତୀୟତାବାଦୀମାନେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଆର୍ଥିକ ନୀତିକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଦାଦାଭାଇ ନାଓରୋଜି ଧନ ନିଷ୍କାସନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଭାରତର ସମ୍ପଦର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ଉପଯୁକ୍ତ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରତିଫଳ ବିନା ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା।

ଆର୍. ସି. ଦତ୍ତଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଚିନ୍ତାବିଦ୍‌ମାନେ ଔପନିବେଶିକ ରାଜସ୍ୱ ନୀତି, ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଶିଳ୍ପର ଅବନତିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆର୍ଥିକ ସମାଲୋଚନା ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ବୁଝାମଣାକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥିଲା।

ଘ. ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ବିକାଶ

ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଚାର ଓ ଔପନିବେଶିକ ନୀତିର ସମାଲୋଚନା ପାଇଁ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଓ ପତ୍ରିକାର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲା। ଦି ହିନ୍ଦୁ, ଅମୃତ ବଜାର ପତ୍ରିକା, କେସରୀ ଓ ଦି ବେଙ୍ଗାଲୀ ପରି ସମ୍ବାଦପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ଓ ଜାତୀୟ ସଚେତନତାର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ।

ସମ୍ବାଦପତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ିବା ସହିତ ଔପନିବେଶିକ ନୀତି ବିରୋଧରେ ଜନମତ ସୃଷ୍ଟିରେ ସହାୟତା କରିଥିଲା।

ଙ. ଜାତୀୟ ଚେତନାର ପ୍ରସାର

ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳ ବାହାରେ ଘଟୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟତା କରିଥିଲା। ଆର୍ଥିକ ଶୋଷଣ, ପ୍ରଶାସନିକ ଭେଦଭାବ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ସାଧାରଣ ଆଲୋଚନା ଏକ ସର୍ବଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।

୮. ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ସତ୍ତ୍ୱେ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର କେତେକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ରହିଥିଲା।

1. ସୀମିତ ସାମାଜିକ ଆଧାର: ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଏକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଛୋଟ ଅଂଶକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରୁଥିଲା।

2. ସହରୀ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ତୁଳନାରେ ବଡ଼ ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ଥିଲା।

3. ଶିକ୍ଷାରେ ଅସମାନତା: ମହିଳା, ନିମ୍ନ ଜାତି, ଆଦିବାସୀ ଓ ଆର୍ଥିକ ଭାବେ ଦୁର୍ବଳ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତି ସୀମିତ ଥିଲା।

4. ନିଯୁକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା: ଅନେକ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ଔପନିବେଶିକ ସରକାରୀ ଚାକିରି ଓ ବୃତ୍ତିଗତ ସୁଯୋଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ।

5. ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଏହାର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ଜାତି, ଧର୍ମ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଭିନ୍ନ ଥିଲା।

6. ସୀମିତ ଜନଭାଗୀଦାରି: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷିତ ଅଭିଜାତ ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା। କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବଢ଼ିଥିଲା।

ତଥାପି ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ରାଜନୀତିର ବିକାଶ ସହିତ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସାମାଜିକ ଆଧାର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥିଲା।

୯. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ

ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟ ଭାରତରେ ଔପନିବେଶିକ ଆଧୁନିକୀକରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ପରିଣାମ ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶିକ୍ଷା ନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ନଥିଲା। ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ପ୍ରଶାସନିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ଏପରି ବୌଦ୍ଧିକ ସାଧନ ଯୋଗାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ସେମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ସମାଲୋଚନା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ।

ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ସଂଗଠନ, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଆଧୁନିକ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଏହା ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ଆର୍ଥିକ ସମାଲୋଚନା ଓ ସଂଗଠିତ ଜାତୀୟତାବାଦର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିକାଶରେ ସହାୟତା କରିଥିଲା।

ତଥାପି ଜାତି, ଲିଙ୍ଗ, ଶ୍ରେଣୀ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଶିକ୍ଷାର ଅସମାନ ସୁଯୋଗ ଯୋଗୁଁ ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସୀମିତ ଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ବ୍ୟାପକ କରିବା ପାଇଁ କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ମହିଳା, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା।

୧୦. ଉପସଂହାର

ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଭାରତରେ ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା, ଆର୍ଥିକ ସମାଲୋଚନା ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରସାର କରିବା ସହିତ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବୌଦ୍ଧିକ ଆଧାରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା।

ଯଦିଓ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ମୁଖ୍ୟତଃ ସହରୀ ଓ ସୀମିତ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା, ତଥାପି ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନର ଗଠନ, ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ଏହାର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ତେଣୁ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ନୂତନ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟ ଔପନିବେଶିକ ଯୁଗରେ ଭାରତର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଥିଲା।

Leave a Reply