ପରିଚୟ
ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଭାରତର ପ୍ରତିରୋଧ କେବଳ ଶିକ୍ଷିତ ନେତା, ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳର ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, କୃଷକ ଓ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତିରୋଧ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ, ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନିକ ନୀତି ବିରୋଧରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା।
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତର ଜମି ବ୍ୟବସ୍ଥା, କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବିକାରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା। ନୂତନ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ମହାଜନମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ବାଣିଜ୍ୟିକ କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଓ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏହାର ପରିଣାମରେ ଆଦିବାସୀ, କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଆରମ୍ଭ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଥାନୀୟ ସମସ୍ୟାରୁ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଶୋଷଣମୂଳକ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା ଏବଂ ଭାରତରେ ଜାତୀୟ ଚେତନାର ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
1. ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଆଦିବାସୀ ପ୍ରତିରୋଧ
ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପାରମ୍ପରିକ ଜମି ଅଧିକାର, ଜଙ୍ଗଲ ବ୍ୟବହାରର ନିୟମ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ ଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ବିସ୍ତାର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିଥିଲା। ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ, ଜମି ବନ୍ଦୋବସ୍ତ, ମହାଜନ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଆଦିବାସୀ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ଆଦିବାସୀମାନେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚାଷ, ଶିକାର, ଫଳମୂଳ ସଂଗ୍ରହ, ପଶୁ ଚରାଇବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିଜର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବଢ଼ାଇବା ସହିତ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଉପରେ କଟକଣା ଲଗାଇଥିଲା। ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜମିଦାର, ମହାଜନ ଓ ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଆଦିବାସୀମାନେ ନିଜ ଜମି ହରାଇଥିଲେ।
ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ରୋହ ଦେଖାଦେଇଥିଲା।
(କ) ପାହାଡ଼ିଆ ଓ ଚୁଆର ପ୍ରତିରୋଧ
ରାଜମହଲ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳର ପାହାଡ଼ିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅଠାରଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ବିସ୍ତାରକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ପାରମ୍ପରିକ ଭୂମି ଓ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।
ଚୁଆର ବିଦ୍ରୋହଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ବର୍ତ୍ତମାନର ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଜଙ୍ଗଲମହଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଟିଥିଲା। ଅଠାରଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗ ଏବଂ 1798–99 ମସିହାରେ ଏହି ପ୍ରତିରୋଧ ଗୁରୁତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲା। ଅଧିକ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ, ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରର ହ୍ରାସ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା।
(ଖ) କୋଲ ବିଦ୍ରୋହ (1831–32)
କୋଲ ବିଦ୍ରୋହ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛୋଟନାଗପୁର ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ହୋ, ମୁଣ୍ଡା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ବାହାରୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ଦିକୁ କୁହାଯାଉଥିଲା।
ଜମି ହରାଇବା, ମହାଜନୀ ଶୋଷଣ, ଜମିଦାରଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ଔପନିବେଶିକ ପ୍ରଶାସନର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଏହି ବିଦ୍ରୋହର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା। 1831–32 ମସିହାରେ ଆଦିବାସୀମାନେ ଏହି ଶୋଷଣମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ।
(ଗ) ସାନ୍ତାଳ ହୁଲ (1855–56)
The Santhal Hul of 1855 — India’s First Mass Tribal Uprising
ପ୍ରମୁଖ ନେତା: ସିଦ୍ଧୁ ମୁର୍ମୁ ଓ କାନ୍ହୁ ମୁର୍ମୁ
ସାନ୍ତାଳ ବିଦ୍ରୋହକୁ ସାନ୍ତାଳ ହୁଲ କୁହାଯାଏ। ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଥିଲା। 1855 ମସିହା ଜୁନ୍ ମାସରେ ଦାମିନ-ଇ-କୋହ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବର୍ତ୍ତମାନର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା।
ସାନ୍ତାଳମାନେ ମହାଜନ, ଜମିଦାର, ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଶୋଷଣର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ। ଜମି ହରାଇବା, ଋଣର ବୋଝ, ଅନ୍ୟାୟ ଆଦାୟ ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା ଥିଲା।
ସିଦ୍ଧୁ ଓ କାନ୍ହୁ ମୁର୍ମୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସାନ୍ତାଳମାନେ ବ୍ୟାପକ ବିଦ୍ରୋହ କରିଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ସାମରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏହାକୁ ଦମନ କରିଥିଲା। ଏହି ବିଦ୍ରୋହ ପରେ 1855 ମସିହାରେ ସାନ୍ତାଳ ପରଗଣାକୁ ଏକ ପୃଥକ ପ୍ରଶାସନିକ ଜିଲ୍ଲା ଭାବେ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।
(ଘ) ମୁଣ୍ଡା ଉଲଗୁଲାନ (1899–1900)
Jharkhand CM Hemant Soren likely to inaugurate Birsa Munda museum in Ranchi on Nov 15 – India Today
ପ୍ରମୁଖ ନେତା: ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା
ମୁଣ୍ଡା ବିଦ୍ରୋହକୁ ଉଲଗୁଲାନ ବା ମହାବିପ୍ଳବ କୁହାଯାଏ। 1899–1900 ମସିହାରେ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଛୋଟନାଗପୁର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଘଟିଥିଲା।
ମୁଣ୍ଡା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପାରମ୍ପରିକ ଜମି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଖୁଣ୍ଟକଟ୍ଟି କୁହାଯାଉଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଜମି ନୀତି, ଜମିଦାର, ମହାଜନ ଓ ବାହାର ଲୋକଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଯୋଗୁଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିଲା। ଆଦିବାସୀମାନେ ବେଠି, ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଉପରେ କଟକଣାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।
ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରି ଜମି ଅଧିକାରର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସାମାଜିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାରର ଦିଗ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଏହି ବିଦ୍ରୋହକୁ ଦମନ କରିଥିଲା ଏବଂ 1900 ମସିହାରେ ଜେଲରେ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଆଦିବାସୀ ଜମି ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଇନଗତ ସଂସ୍କାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। 1908 ମସିହାର ଛୋଟନାଗପୁର କାଷ୍ଟକାରୀ ଆଇନ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
(ଙ) ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ
ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।
- ଖୋଣ୍ଡ ପ୍ରତିରୋଧ: ବର୍ତ୍ତମାନର ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖୋଣ୍ଡ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
- ରାମ୍ପା ବିଦ୍ରୋହ (1879–80): ମାଦ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଶାସନିକ ଶୋଷଣ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବନରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିରୋଧରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା।
- ବସ୍ତର ବିଦ୍ରୋହ (1910): ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ, ବେଠି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ବିରୋଧରେ ବସ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ବିଦ୍ରୋହ ଘଟିଥିଲା।
- ଟାନା ଭଗତ ଆନ୍ଦୋଳନ (1914 ଠାରୁ): ଛୋଟନାଗପୁରର ଓରାଓଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଜତ୍ରା ଓରାଓଁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ଧାର୍ମିକ-ସାମାଜିକ ସଂସ୍କାର ଓ ଶୋଷଣ ବିରୋଧୀ ଭାବନା ରହିଥିଲା। ପରେ ଏହା ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲା।
- ରାମ୍ପା ବିଦ୍ରୋହ (1922–24): ଆଲ୍ଲୁରୀ ସୀତାରାମ ରାଜୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ରିଟିଶ ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦମନମୂଳକ ନୀତି ବିରୋଧରେ ଏହି ସଂଘର୍ଷ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର କାରଣ ଓ ସ୍ୱରୂପ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ତଥାପି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ, ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆଦିବାସୀ ସମାଜର ସଂଘର୍ଷକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା।
2. ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ କୃଷକ ପ୍ରତିରୋଧ
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ଔପନିବେଶିକ ଭୂରାଜସ୍ୱ ନୀତି କୃଷକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଚାପ ବଢ଼ାଇଥିଲା। ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ କୃଷକମାନଙ୍କଠାରୁ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରାଯାଉଥିଲା। ଜମିଦାର ଓ ମହାଜନମାନେ ମଧ୍ୟ କୃଷକଙ୍କ ଅସୁବିଧାର ସୁଯୋଗ ନେଉଥିଲେ।
ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବନ୍ଦୋବସ୍ତ, ରୟତୱାରୀ ଓ ମହଲୱାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜସ୍ୱ ପ୍ରଣାଳୀ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କୃଷକମାନେ ଭାରୀ ଆର୍ଥିକ ବୋଝର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ। ନୀଳ, କପା ଓ ଅଫିମ ପରି ବାଣିଜ୍ୟିକ ଫସଲର ଚାଷ ଭାରତୀୟ କୃଷିକୁ ଔପନିବେଶିକ ବଜାର ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିଲା।
ଅଧିକ ଖଜଣା, ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଚାଷ, ମହାଜନୀ ଶୋଷଣ, ଋଣ ଓ ଜମିରୁ ବେଦଖଲ ବିରୋଧରେ କୃଷକମାନେ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ।
(କ) ନୀଳ ବିଦ୍ରୋହ (1859–60)
Neel: Indigo and the Revolt It Sparked | by India in Design | Medium
ନୀଳ ବିଦ୍ରୋହ 1859–60 ମସିହାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବଙ୍ଗଳାରେ ଘଟିଥିଲା। ୟୁରୋପୀୟ ନୀଳ ଚାଷୀମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଚୁକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ନୀଳ ଚାଷ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କୃଷକମାନେ କମ୍ ମୂଲ୍ୟ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ଚାପ ଓ ହିଂସାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ।
କୃଷକମାନେ ନୀଳ ଚାଷ କରିବାକୁ ମନା କରି ସାମୂହିକ ପ୍ରତିରୋଧ ଗଢ଼ିଥିଲେ। ବଙ୍ଗଳାର କିଛି ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଦୀନବନ୍ଧୁ ମିତ୍ରଙ୍କ ନାଟକ ନୀଳ ଦର୍ପଣ (1860) ନୀଳ ଚାଷୀଙ୍କ ଶୋଷଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ପରେ 1860 ମସିହାରେ ନୀଳ କମିଶନ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ନୀଳ ଚାଷୀଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
(ଖ) ପାବନା କୃଷକ ଆନ୍ଦୋଳନ (1873–76)
ପାବନା କୃଷକ ଆନ୍ଦୋଳନ ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗଳାର ପାବନା ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଟିଥିଲା। ଜମିଦାରମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଖଜଣା ବୃଦ୍ଧି, ବେଆଇନ ଆଦାୟ ଓ ଶୋଷଣମୂଳକ ବ୍ୟବହାର ବିରୋଧରେ କୃଷକମାନେ ପ୍ରତିବାଦ କରିଥିଲେ।
କୃଷକମାନେ କୃଷକ ସଂଗଠନ ଗଠନ କରି ସାମୂହିକ ପ୍ରତିବାଦ, ଆବେଦନପତ୍ର ଓ ଆଇନଗତ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ କୃଷକମାନଙ୍କର ସଂଗଠିତ ଭାବେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଧିକାର ରକ୍ଷା କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
(ଗ) ଦକ୍ଷିଣାତ୍ୟ କୃଷକ ଦଙ୍ଗା (1875)
1875 ମସିହାରେ ଦକ୍ଷିଣାତ୍ୟ କୃଷକ ଦଙ୍ଗା ମୁଖ୍ୟତଃ ବର୍ତ୍ତମାନର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପୁଣେ ଓ ଅହମଦନଗର ଜିଲ୍ଲାରେ ଘଟିଥିଲା। କୃଷକମାନଙ୍କର ଋଣ, ଅଧିକ ରାଜସ୍ୱ ଓ ମହାଜନମାନଙ୍କର ଶୋଷଣ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଥିଲା।
ଋଣଗ୍ରସ୍ତ କୃଷକମାନେ ମହାଜନମାନଙ୍କ ଘର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଋଣ ସମ୍ପର୍କିତ ଦଲିଲପତ୍ର ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଔପନିବେଶିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସଙ୍କଟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
ଏହା ପରେ 1879 ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦକ୍ଷିଣାତ୍ୟ କୃଷକ ରିଲିଫ୍ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲା।
(ଘ) ଚମ୍ପାରଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (1917)
From Champaran Satyagraha to Quit India: Key Freedom Movements by Mahatma Gandhi | Moneycontrol News
ଚମ୍ପାରଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ 1917 ମସିହାରେ ବିହାରରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ହୋଇଥିଲା। ୟୁରୋପୀୟ ନୀଳ ଚାଷୀମାନେ ତିନକଠିଆ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଜମିର ଏକ ଅଂଶରେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବେ ନୀଳ ଚାଷ କରାଉଥିଲେ।
କୃଷକମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ମୂଲ୍ୟ, ଜବରଦସ୍ତି ଓ ଶୋଷଣର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ। ସ୍ଥାନୀୟ କୃଷକ ରାଜକୁମାର ଶୁକ୍ଳଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଗାନ୍ଧୀ ଚମ୍ପାରଣ ଯାଇଥିଲେ। ସେ କୃଷକମାନଙ୍କର ସମସ୍ୟା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ଅହିଂସାମୂଳକ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
ସରକାର ଏକ ତଦନ୍ତ କମିଟି ଗଠନ କରିଥିଲା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂସ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ନୀଳ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ କିଛି ରିଲିଫ୍ ମିଳିଥିଲା। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ପଦ୍ଧତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ ଥିଲା।
(ଙ) ଖେଡ଼ା ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (1918)
ଖେଡ଼ା ସତ୍ୟାଗ୍ରହ 1918 ମସିହାରେ ଗୁଜରାଟରେ ଘଟିଥିଲା। ଫସଲ ନଷ୍ଟ ଓ କୃଷି ସଙ୍କଟ ଯୋଗୁଁ କୃଷକମାନେ ଭୂରାଜସ୍ୱ ଦେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଶାସନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ରିଲିଫ୍ ଦେବାକୁ ମନା କରିଥିଲା।
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ, ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତାମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କୃଷକମାନେ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାକୁ ସାମୂହିକ ଭାବେ ମନା କରିଥିଲେ। ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନ ଅହିଂସାମୂଳକ ପ୍ରତିରୋଧ ଓ କୃଷକ ଏକତାର ଏକ ଉଦାହରଣ ଥିଲା।
(ଚ) ମୋପଲା ବିଦ୍ରୋହ (1921)
ମୋପଲା ବିଦ୍ରୋହ 1921 ମସିହାରେ ବର୍ତ୍ତମାନର କେରଳର ମାଲାବାର ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଟିଥିଲା। ମୁସଲମାନ ଭଡ଼ାଟିଆ କୃଷକ ଓ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୁ ଜମିଦାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ରହିଥିବା କୃଷି ସମ୍ପର୍କିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଥିଲା। ଖିଲାଫତ ଓ ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
ଏହି ବିଦ୍ରୋହ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ଓ ଜମିଦାରୀ ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ଏହା ଜଟିଳ ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଓ ଜମିଦାରଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ସହିତ ଗୁରୁତର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସା ମଧ୍ୟ ଘଟିଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ସାମରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏହାକୁ ଦମନ କରିଥିଲା।
ଏହି ବିଦ୍ରୋହ କୃଷି ଅସନ୍ତୋଷ, ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ଓ ଔପନିବେଶିକ ବିରୋଧୀ ରାଜନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।
(ଛ) ବାରଡୋଲି ସତ୍ୟାଗ୍ରହ (1928)
ବାରଡୋଲି ସତ୍ୟାଗ୍ରହ 1928 ମସିହାରେ ଗୁଜରାଟରେ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିଲା। କୃଷକମାନେ ମନେ କରୁଥିଲେ ଯେ ସେତେବେଳର କୃଷି ପରିସ୍ଥିତିରେ ରାଜସ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ଅନ୍ୟାୟ ଥିଲା।
ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। କୃଷକମାନେ ସଂଗଠିତ ହୋଇ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାକୁ ମନା କରିଥିଲେ। ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସକ୍ରିୟ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ଶେଷରେ ସରକାର ତଦନ୍ତ କରିବା ଓ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ରିଲିଫ୍ ଦେବାକୁ ସମ୍ମତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ସଫଳତା ପଟେଲଙ୍କ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟକୁ ଅଧିକ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
3. ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରତିରୋଧ
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଫଳରେ ଭାରତରେ ଏକ ନୂତନ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା। ଶ୍ରମିକମାନେ ବସ୍ତ୍ର କଳ, ଝୋଟ କାରଖାନା, କୋଇଲା ଖଣି, ରେଳବାଇ, ଚା ବଗିଚା, ବନ୍ଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାମ କରୁଥିଲେ।
ସେମାନେ କମ୍ ମଜୁରି, ଦୀର୍ଘ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ, ଖରାପ ରହଣି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅସୁରକ୍ଷିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶ ଓ ସୀମିତ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲେ। କେତେକ ଶିଳ୍ପରେ ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ କାମ କରୁଥିଲେ।
ଧୀରେ ଧୀରେ ଶ୍ରମିକମାନେ ଧର୍ମଘଟ, ପ୍ରତିବାଦ, ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ ଓ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଅଧିକାର ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ।
(କ) ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକ ପ୍ରତିବାଦ
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକମାନେ ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିବାଦ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ଥାନୀୟ ଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଦାବି ଥିଲା ମଜୁରି ବୃଦ୍ଧି, କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ହ୍ରାସ ଓ ମାଲିକମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ବ୍ୟବହାରର ଅବସାନ।
ବମ୍ବେରେ ବସ୍ତ୍ର କଳ ଓ ବଙ୍ଗଳାରେ ଝୋଟ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଫଳରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଶ୍ରମିକ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ସଂଗଠିତ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ ପାଇଁ ସାମାଜିକ ଭିତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।
(ଖ) ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ ଆନ୍ଦୋଳନର ବିକାଶ
ଭାରତରେ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନର ବିକାଶ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ସଂଗଠିତ କରିଥିଲା। 1918 ମସିହାରେ ବି. ପି. ୱାଡିଆଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମାଦ୍ରାସ ଲେବର ୟୁନିଅନ ଗଠନ ହୋଇଥିଲା।
1920 ମସିହାରେ ବମ୍ବେଠାରେ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନ କଂଗ୍ରେସ (AITUC) ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ଲାଲା ଲଜପତ ରାୟ ଏହାର ପ୍ରଥମ ସଭାପତି ଥିଲେ। ଏହି ସଂଗଠନ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ସମସ୍ୟାକୁ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଏକ ମଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।
ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନଗୁଡ଼ିକ ମଜୁରି, କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ, ନିଯୁକ୍ତି ସୁରକ୍ଷା, ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ।
(ଗ) ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଭାଗୀଦାରି
ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲା। ଅସହଯୋଗ ଓ ଖିଲାଫତ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ରର ଶ୍ରମିକମାନେ ଧର୍ମଘଟ ଓ ପ୍ରତିବାଦରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ।
1920 ଓ 1930 ଦଶକରେ ଶ୍ରମିକମାନେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିବାଦରେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ସମାଜବାଦୀ ଓ ସାମ୍ୟବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନର କେତେକ ଅଂଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଟ୍ରେଡ୍ ୟୁନିଅନଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ନ୍ୟାୟ ଓ ଔପନିବେଶିକ ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ।
(ଘ) ବମ୍ବେ ବସ୍ତ୍ର ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ
ବମ୍ବେ ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପ ଓ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଶ୍ରମିକମାନେ ମଜୁରି, କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ନୂତନ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଯୋଗୁଁ ନିଯୁକ୍ତି ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରଭାବ ବିରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳନ କରିଥିଲେ।
1928 ମସିହାର ବସ୍ତ୍ର ଶ୍ରମିକ ଧର୍ମଘଟ ଭାରତୀୟ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଘଟଣା ଥିଲା। ଏହା ସଂଗଠିତ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସମାଜବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାର ବଢ଼ୁଥିବା ପ୍ରଭାବକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।
(ଙ) 1940 ଦଶକରେ ଶ୍ରମିକ ପ୍ରତିରୋଧ
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶ୍ରମିକମାନେ ଧର୍ମଘଟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିବାଦରେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ।
1946 ମସିହା ଫେବୃଆରୀରେ ଘଟିଥିବା ରୟାଲ ଇଣ୍ଡିଆନ ନେଭି ବିଦ୍ରୋହ ନୌସେନା କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ବିଦ୍ରୋହ ଥିଲା, ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ନୁହେଁ। ତଥାପି ଏହା ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀ ଓ ସହରାଞ୍ଚଳର କେତେକ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ଅସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା। ବମ୍ବେର କେତେକ ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକ ଧର୍ମଘଟ ଓ ପ୍ରତିବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିବାଦରେ ସେମାନଙ୍କର ଭାଗୀଦାରି ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଶେଷ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକରେ ଔପନିବେଶିକ ବିରୋଧୀ ପରିବେଶକୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲା।
4. ଆଦିବାସୀ, କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ
ଆଦିବାସୀ, କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ସାମାଜିକ ଆଧାର ଓ ତତ୍କାଳୀନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ସମାନତା ଥିଲା।
- ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣ: ତିନୋଟି ଶ୍ରେଣୀ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶୋଷଣର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ।
- ଔପନିବେଶିକ ନୀତିର ବିରୋଧ: ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଭୂରାଜସ୍ୱ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ, ଶ୍ରମିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିଥିଲେ।
- ସାମୂହିକ ସଂଗଠନ: ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, କୃଷକ ସଂଗଠନ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, ଧର୍ମଘଟ ଓ ପ୍ରତିବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ଏକତା ଗଢ଼ିଥିଲେ।
- ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା: ଜମି, ଜୀବିକା, ମଜୁରି, ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ଓ ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସୁରକ୍ଷା ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
- ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅବଦାନ: ସମସ୍ତ ଆନ୍ଦୋଳନ ସିଧାସଳଖ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜାତୀୟ ଚେତନାକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
ଆଦିବାସୀ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସାମୁଦାୟିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ସୁରକ୍ଷା। କୃଷକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ଖଜଣା, ରାଜସ୍ୱ, ଋଣ ଓ କୃଷି ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିଲା। ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ମଜୁରି, କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା।
5. ସୀମାବଦ୍ଧତା ଓ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଅନେକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆଦିବାସୀ ଓ କୃଷକ ବିଦ୍ରୋହ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଥିଲା। ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ସମନ୍ୱୟ ଓ ଏକ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଅଭାବ ଥିଲା। ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଶିଳ୍ପ, ଅଞ୍ଚଳ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଆଧାରରେ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।
ତଥାପି ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅଧିକ। ସେମାନେ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ କେବଳ ଶିକ୍ଷିତ ସହରାଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନଥିଲା। ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଓ ଅଭିଜ୍ଞତା ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ସଂଘର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଜମି ଅଧିକାର, ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର, କୃଷି ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶ୍ରମିକ ଆଇନ ଓ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏହା ଭାରତର ବ୍ୟାପକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ସାମାଜିକ ଆଧାରକୁ ମଜବୁତ କରିଥିଲା।
ଉପସଂହାର
ଆଦିବାସୀ, କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରତିରୋଧ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ ଥିଲା। ଆଦିବାସୀମାନେ ନିଜ ଜମି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ କରିଥିଲେ। କୃଷକମାନେ ଅଧିକ ଖଜଣା, ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଚାଷ ଓ ଜମିଦାରୀ ଶୋଷଣକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ଶିଳ୍ପ ଶ୍ରମିକମାନେ କମ୍ ମଜୁରି, ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସୁରକ୍ଷା ବିରୋଧରେ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକର ନେତୃତ୍ୱ, ପଦ୍ଧତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଶୋଷଣମୂଳକ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ସାମୂହିକ ରାଜନୈତିକ ଚେତନା ଓ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲା। ତେଣୁ ଆଦିବାସୀ, କୃଷକ ଓ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ଅଣଦେଖା କରି ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ।
