୧. ଉପକ୍ରମ

ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Systems Theory) ଓ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ (Structural Functionalism) ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ଦୁଇଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିଗମ। ଏହି ଦୁଇଟି ଅଭିଗମ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖେ, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦାବିର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦିଏ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥାଏ।

ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରାଜନୀତିକୁ ଏକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ଦେଖେ। ଏହା ସମାଜରୁ ଦାବି ଓ ସମର୍ଥନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଭବିଷ୍ୟତର ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ସଂରଚନା ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

୨. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜନୀତି ହେଉଛି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ସାମାଜିକ ଓ ପରିବେଶଗତ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ କ୍ରିୟା-ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ।

ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମାଜରୁ ଦାବି ଓ ସମର୍ଥନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରେ ଏବଂ ଆଇନ, ନୀତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଆକାରରେ ଫଳାଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

ଏହି ଅଭିଗମର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବକ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍ (David Easton)।

ସରଳ ଭାଷାରେ, ନାଗରିକମାନଙ୍କଠାରୁ ଦାବି ଗ୍ରହଣ କରିବା, ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଏବଂ ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ତାହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା—ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।

୩. ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍: ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍

ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍ (୧୯୧୭–୨୦୧୪)

ଇଷ୍ଟନ୍ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର The Political System (୧୯୫୩) ଓ A Systems Analysis of Political Life (୧୯୬୫) ପୁସ୍ତକରେ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନକୁ ଏକ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ରାଜନୀତି ହେଉଛି ସମାଜରେ ମୂଲ୍ୟବୋଧର କ୍ଷମତାପ୍ରାପ୍ତ ବଣ୍ଟନ (Authoritative Allocation of Values)। ଅର୍ଥାତ୍, ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସମାଜର ସମ୍ବଳ, ଅଧିକାର, ସୁଯୋଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି।

୪. ଇଷ୍ଟନ୍‌ଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ

ପରିବେଶ (Environment)

ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରିସ୍ଥିତି

ନିବେଶ (Inputs)

ସମାଜରୁ ଆସୁଥିବା ଦାବି ଓ ସମର୍ଥନ

ଉଦାହରଣ: ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ଜନସେବା ପାଇଁ ଦାବି

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା

ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିବେଶକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ପରିଣତ କରନ୍ତି

ସରକାର, ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ପ୍ରଶାସନ

ନିର୍ଗମ (Outputs)

ଆଇନ, ନୀତି, ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା

ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟି (Feedback)

ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭବିଷ୍ୟତର ଦାବି ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ

ଏହି ଚିତ୍ର ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦର୍ଶାଏ। ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ପରିଣାମ ସମ୍ପର୍କରେ ମିଳୁଥିବା ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟି ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରେ ସହାୟତା କରେ।

୫. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣା

୧. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Political System)

ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ସମଷ୍ଟି, ଯେଉଁମାନେ ସମାଜ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି।

୨. ପରିବେଶ (Environment)

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା ସାମାଜିକ, ଅର୍ଥନୈତିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରିସ୍ଥିତି।

୩. ନିବେଶ (Inputs)

ସମାଜରୁ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆସୁଥିବା ଦାବି ଓ ସମର୍ଥନ।

• ଦାବି (Demands): ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, କଲ୍ୟାଣ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଦାବି।
• ସମର୍ଥନ (Support): ଆଇନ ପାଳନ, କର ପ୍ରଦାନ, ନିର୍ବାଚନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ବୈଧତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା।

୪. ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ (Conversion Process)

ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ବିଭିନ୍ନ ଦାବିକୁ ବିଚାର କରିବା, ପ୍ରାଥମିକତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା।

୫. ନିର୍ଗମ (Outputs)

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ। ଯଥା—ଆଇନ, ବଜେଟ୍, ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦକ୍ଷେପ।

୬. ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟି (Feedback)

ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ପରିଣାମ ସମ୍ପର୍କରେ ମିଳୁଥିବା ସୂଚନା। ଏହା ସରକାରକୁ ନୀତିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୭. ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଓ ସ୍ଥିରତା

ବାହ୍ୟ ପରିବେଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଚାପ ସତ୍ତ୍ୱେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରଖେ, ତାହା ଇଷ୍ଟନ୍‌ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ।

୬. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଉଦାହରଣ

ଧରାଯାଉ, ଜନସାଧାରଣ ଉନ୍ନତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପାଇଁ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି।

1. ନାଗରିକ, ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ ଉନ୍ନତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପାଇଁ ଦାବି ଉଠାନ୍ତି।

2. ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ଜନପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଏହି ଦାବିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

3. ସରକାରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଦାବିର ବିଚାର କରି ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ବଳ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି।

4. ସରକାର ନୂତନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ନୀତି, ବଜେଟ୍ କିମ୍ବା ଚିକିତ୍ସାକେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।

5. ଜନସାଧାରଣ ଏହାର ଫଳାଫଳ ପ୍ରତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭବିଷ୍ୟତର ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଏହି ଉଦାହରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ନିବେଶ, ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ, ନିର୍ଗମ ଓ ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟିର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିହେବ।

୭. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ: ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା

ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ହେଉଛି ଏକ ଅଭିଗମ, ଯାହା ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ସଂରଚନା ବା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

ଏହା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଗଠନ ରହିଥାଏ। ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିଚାଳନା ଓ ନିରନ୍ତରତାରେ ସହାୟତା କରନ୍ତି।

ଏହି ଅଭିଗମ ବିଶେଷତଃ ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ (Gabriel A. Almond) ଏବଂ **ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ଜି. ବିଙ୍ଗହାମ୍ ପାୱେଲ୍ (G. Bingham Powell)**ଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ସରଳ ଭାଷାରେ, ଏହି ଅଭିଗମ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ:

• ସଂରଚନା (Structure): ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କେଉଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଗଠନ ରହିଛି?
• କାର୍ଯ୍ୟ (Function): ସେହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି?

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରେ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର କରେ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସହାୟତା କରେ, ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ସରକାରୀ ନୀତିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରେ।

୮. ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅବଦାନ

୧. ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ (Gabriel A. Almond)

ଆଲମଣ୍ଡ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସଂରଚନା ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ପ୍ରକାରର ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିପାରନ୍ତି।

ସେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ଦେଶ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିକୁ ଦୂରେଇ ନେବାରେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ।

୨. ଜି. ବିଙ୍ଗହାମ୍ ପାୱେଲ୍ (G. Bingham Powell)

ପାୱେଲ୍ ଆଲମଣ୍ଡଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ବିକାଶରେ କିପରି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ତାଙ୍କ ଗବେଷଣାର ବିଷୟ ଥିଲା।

୩. ଟାଲକଟ୍ ପାର୍ସନ୍ସ (Talcott Parsons)

ପାର୍ସନ୍ସ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସମାଜବିଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ସେ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ କିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିଚାଳନା ଓ ନିରନ୍ତରତାରେ ସହାୟତା କରେ, ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନରେ କାର୍ଯ୍ୟବାଦୀ ବିଶ୍ଳେଷଣର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

୪. ରବର୍ଟ କେ. ମର୍ଟନ୍ (Robert K. Merton)

ମର୍ଟନ୍ କାର୍ଯ୍ୟବାଦୀ ବିଶ୍ଳେଷଣକୁ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ (Manifest Functions), ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ (Latent Functions) ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ପରିଣାମ (Dysfunctions) ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ପ୍ରକାଶ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱୀକୃତ ପରିଣାମ; ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଅନୁଦ୍ଦିଷ୍ଟ କିମ୍ବା କମ୍ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିବା ପରିଣାମ।

୯. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟ

ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ—ନିବେଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିର୍ଗମ କାର୍ଯ୍ୟ।

କ. ନିବେଶ କାର୍ଯ୍ୟ (Input Functions)

୧. ରାଜନୈତିକ ସାମାଜୀକୀକରଣ ଓ ନିଯୁକ୍ତି (Political Socialisation and Recruitment)

ରାଜନୈତିକ ସାମାଜୀକୀକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମନୋଭାବ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ରାଜନୈତିକ ନିଯୁକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

୨. ସ୍ୱାର୍ଥର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି (Interest Articulation)

ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ନିଜର ଦାବି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଉଦାହରଣ—କୃଷକ ସଂଗଠନ କୃଷି ସହାୟତା ପାଇଁ ଦାବି କରିବା।

୩. ସ୍ୱାର୍ଥର ସମନ୍ୱୟ (Interest Aggregation)

ବିଭିନ୍ନ ଦାବି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର କରି ବ୍ୟାପକ ନୀତିଗତ ପ୍ରସ୍ତାବରେ ପରିଣତ କରାଯାଏ। ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଏ।

୪. ରାଜନୈତିକ ଯୋଗାଯୋଗ (Political Communication)

ନାଗରିକ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସରକାରୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ସୂଚନା ଓ ବାର୍ତ୍ତାର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୁଏ।

ଖ. ନିର୍ଗମ କାର୍ଯ୍ୟ (Output Functions)

୧. ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ (Rule-making)

ବିଧାନମଣ୍ଡଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଧିକୃତ ସଂସ୍ଥା ଆଇନ ଓ ନିୟମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।

୨. ନିୟମର ପ୍ରୟୋଗ (Rule Application)

କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ଆଇନ ଓ ସରକାରୀ ନୀତିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରନ୍ତି।

୩. ନିୟମର ବିଚାର (Rule Adjudication)

ନ୍ୟାୟାଳୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଧିକୃତ ସଂସ୍ଥା ଆଇନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଏବଂ ବିବାଦର ସମାଧାନ କରନ୍ତି।

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇପାରେ। କେତେକ ଦେଶରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ପାରମ୍ପରିକ ନେତୃତ୍ୱ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କିଛି ଅଂଶ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

୧୦. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣା

1. ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂରଚନା ରହିଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

2. ବିଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ଭିନ୍ନ ସଂରଚନା ସମାନ ପ୍ରକାରର ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିପାରେ।

3. କେବଳ ଔପଚାରିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ତୁଳନା ନ କରି, ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ତୁଳନା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୁଝିହେବ।

4. ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ସଂରଚନା ଏକାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିପାରେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଧିକ ସଂରଚନା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇପାରେ।

5. ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳ ସମ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରିଚାଳନା, ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଖାପଖୁଆଇବା ଓ ନିରନ୍ତରତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୧୧. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ଉଦାହରଣ

ଭାରତ ଓ ବ୍ରିଟେନ୍‌ରେ ସ୍ୱାର୍ଥର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତୁଳନା କରାଯାଉ।

• ଭାରତରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, କୃଷକ ସଂଗଠନ, ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭିତ୍ତିକ ସଂଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
• ବ୍ରିଟେନ୍‌ରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, ବୃତ୍ତିଗତ ସଂଘ, ଅଧିକାର ସମର୍ଥକ ସଂଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

ଏହି ଦୁଇ ଦେଶର ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନାଗରିକଙ୍କ ଦାବିକୁ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇବାର କାର୍ଯ୍ୟ ଉଭୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।

ଏହି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବୁଝିବାରେ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ସହାୟତା କରେ।

୧୨. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ତୁଳନାର ଆଧାର	ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ	ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ
ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ	ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପରସ୍ପର କ୍ରିୟା	ରାଜନୈତିକ ସଂରଚନା ଓ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍	ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍	ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ	ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦାବି ଗ୍ରହଣ କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କିପରି ନିଏ?	କେଉଁ ସଂରଚନା କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ?
ପ୍ରମୁଖ ଧାରଣା	ନିବେଶ, ନିର୍ଗମ, ପରିବେଶ ଓ ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟି	ସଂରଚନା, ନିବେଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିର୍ଗମ କାର୍ଯ୍ୟ
ଅବଦାନ	ରାଜନୀତି ଓ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ଗତିଶୀଳ ସମ୍ପର୍କର ବ୍ୟାଖ୍ୟା	ଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତୁଳନା କରିବା
ଉଦାହରଣ	ଜନଦାବିରୁ ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟି	ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠନ କିପରି ସ୍ୱାର୍ଥ ପ୍ରକାଶ ଓ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ: ଏହି ଦୁଇଟି ଅଭିଗମ ପରସ୍ପରର ବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି; ବରଂ ପରସ୍ପରକୁ ପରିପୂରକ। ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରାଜନୈତିକ ଦାବି ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟାପକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ଯେତେବେଳେ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସଂପୃକ୍ତ ସଂରଚନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ।

୧୩. ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

କ. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସମାଲୋଚନା

୧. ଅତ୍ୟଧିକ ଅମୂର୍ତ୍ତତା: ଏହାର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାସ୍ତବ ଗବେଷଣାରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମାପିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।

୨. କ୍ଷମତାର ଅସମାନତା ପ୍ରତି ସୀମିତ ଧ୍ୟାନ: କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କାହିଁକି କରନ୍ତି, ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସବୁବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।

୩. ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରତି ଅଳ୍ପ ଧ୍ୟାନ: ରାଜନୈତିକ ଦାବି ସବୁବେଳେ ସମନ୍ୱୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିରୋଧ, ଦମନ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପତନ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

୪. ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ସୀମା: ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ବିପ୍ଳବ ଓ ମୌଳିକ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ କମିପାରେ।

ଖ. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ସମାଲୋଚନା

୧. ସ୍ଥିରତା ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ଏହା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିରନ୍ତରତାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ସଂଘର୍ଷ ଓ ମୌଳିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅବହେଳା କରିପାରେ।

୨. ଚକ୍ରାକାର ଯୁକ୍ତିର ସମ୍ଭାବନା: କୌଣସି ସଂରଚନା ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବାରୁ ଅଛି, ନା ସଂରଚନାଟି ଥିବାରୁ ତାହାକୁ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦିଆଯାଉଛି—ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପାରେ।

୩. କ୍ଷମତା ଓ ଅସମାନତାର ଅବହେଳା: ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମ୍ବଳର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ମିଳି ନପାରେ।

୪. କାର୍ଯ୍ୟର ବସ୍ତୁନିଷ୍ଠ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ଅସୁବିଧା: ଗୋଟିଏ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ସମାଜ ପାଇଁ ଉପକାରୀ କି କ୍ଷତିକାରକ, ଏ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ମତ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୫. ଅକାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ସୀମା: ରାଜନୈତିକ ସଂରଚନା ସବୁବେଳେ ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ହିତରେ କାମ କରେ ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ କିମ୍ବା ସୀମିତ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସେବା ଯୋଗାଇପାରେ।

୧୪. ଉପସଂହାର

ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ଆଧୁନିକ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଅଭିଗମଗୁଡ଼ିକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଗଠନ ଆଧାରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଆଧାରରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍‌ଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦାବି ଓ ସମର୍ଥନର ପ୍ରବେଶ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟିର ଭୂମିକାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଆଲମଣ୍ଡଙ୍କ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ସଂରଚନା କିପରି ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ, ତାହା ବୁଝାଇଥାଏ।

ଯଦିଓ ଏହି ଦୁଇଟି ଅଭିଗମ ଉପରେ ସଂଘର୍ଷ, ଅସମାନତା ଓ ମୌଳିକ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରତି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଧ୍ୟାନ ନ ଦେବାର ସମାଲୋଚନା ରହିଛି, ତଥାପି ଐତିହାସିକ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଓ କ୍ଷମତାଭିତ୍ତିକ ଅଭିଗମ ସହିତ ଏଗୁଡ଼ିକର ସମନ୍ୱୟ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ଅଧିକ ସମୃଦ୍ଧ କରେ।

୧୫. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ଡେଭିଡ୍ ଇଷ୍ଟନ୍‌ଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ଏବଂ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।

2. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।

3. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।

4. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କର।

5. ରାଜନୈତିକ ନିବେଶ ଓ ନିର୍ଗମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲମଣ୍ଡଙ୍କ ବର୍ଗୀକରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କ’ଣ?

2. ଇଷ୍ଟନ୍‌ଙ୍କ ନିବେଶ ଓ ନିର୍ଗମ ଧାରଣା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

3. ବ୍ୟବସ୍ଥା ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ପ୍ରତିପୁଷ୍ଟି କ’ଣ?

4. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟବାଦର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।

5. ସ୍ୱାର୍ଥର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ସମନ୍ୱୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।

6. ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ, ନିୟମର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ନିୟମର ବିଚାର କ’ଣ?

7. ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଆଲମଣ୍ଡଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ।