୧. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ

ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି (Political Culture) କହିଲେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସରକାର, ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମନୋଭାବ, ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଭାବନା ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଏ।

ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଆମକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଯେ ବିଭିନ୍ନ ସମାଜର ଲୋକମାନେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ କିପରି ଦେଖନ୍ତି, ରାଜନୀତିରେ କିପରି ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଓ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ କିପରି ଆଶା ରଖନ୍ତି।

୧୯୫୦ ଓ ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ବ୍ୟବହାରବାଦୀ ବିପ୍ଳବ (Behavioural Revolution) ସମୟରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ଏହି ଧାରଣାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା।

ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ (Gabriel A. Almond) ଓ ସିଡନୀ ଭର୍ବା (Sidney Verba)ଙ୍କ ୧୯୬୩ ମସିହାର ପୁସ୍ତକ The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାରଗ୍ରନ୍ଥ।

ସଂଜ୍ଞା

ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ହେଉଛି ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ସ୍ଥାୟୀ ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମନୋଭାବର ଏକ ଢାଞ୍ଚା।

ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଗୋଟିଏ ସମାଜର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ସମାନ। ଶ୍ରେଣୀ, ବୟସ, ଅଞ୍ଚଳ, ଧର୍ମ, ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ଭିନ୍ନତା ଅନୁସାରେ ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୨. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ

୧. ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ: ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା କିପରି ପ୍ରୟୋଗ ହେବା ଉଚିତ, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକଙ୍କର ଧାରଣା।

ଉଦାହରଣ: ସରକାର ଚୟନ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିବା।

୨. ରାଜନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ: ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ମୂଲ୍ୟାୟନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ନୀତି ବା ମାନଦଣ୍ଡ।

ଉଦାହରଣ: ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ନ୍ୟାୟ, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ।

୩. ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବ: ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନେତା ଓ ସରକାରୀ ନୀତି ପ୍ରତି ସକାରାତ୍ମକ ବା ନକାରାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ।

ଉଦାହରଣ: ସଂସଦ, ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବା ପ୍ରଶାସନ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ଅବିଶ୍ୱାସ।

୪. ରାଜନୈତିକ ଭାବନା: ଦେଶପ୍ରେମ, ଗର୍ବ, ଭୟ, ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତି ସମ୍ପୃକ୍ତିବୋଧ।

୫. ରାଜନୈତିକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ: ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକାକୁ ଲୋକମାନେ କିପରି ବୁଝନ୍ତି ଓ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରନ୍ତି।

୬. ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତୀକ ଓ ପରମ୍ପରା: ଜାତୀୟ ପତାକା, ସମ୍ବିଧାନ, ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ଓ ଜାତୀୟ ଦିବସ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଓ ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

୩. ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ତିନି ପ୍ରକାର ଅଭିମୁଖୀକରଣ

ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ଭର୍ବା ରାଜନୈତିକ ଅଭିମୁଖୀକରଣକୁ ତିନୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।

କ. ଜ୍ଞାନମୂଳକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ (Cognitive Orientation)

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅନୁଷ୍ଠାନ, ପଦାଧିକାରୀ ଓ ସରକାରୀ ନୀତି ସମ୍ପର୍କରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଜ୍ଞାନମୂଳକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ସଂସଦର ସାମ୍ବିଧାନିକ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବା।

ଖ. ଭାବନାତ୍ମକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ (Affective Orientation)

ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନେତୃତ୍ୱ, ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତି ବ୍ୟକ୍ତିର ଭାବନାକୁ ଭାବନାତ୍ମକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରତି ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରିବା କିମ୍ବା ଜଣେ ରାଜନୈତିକ ନେତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିବା।

ଗ. ମୂଲ୍ୟାୟନମୂଳକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ (Evaluative Orientation)

ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱକୁ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ଉପଲବ୍ଧ ସୂଚନା ଆଧାରରେ ବିଚାର କରିବାକୁ ମୂଲ୍ୟାୟନମୂଳକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ସରକାର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବରେ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ବିଚାର କରିବା।

ଏହି ତିନୋଟି ଅଭିମୁଖୀକରଣ ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଜଣେ ନାଗରିକ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିପାରନ୍ତି, ତାହା ପ୍ରତି ସକାରାତ୍ମକ ବା ନକାରାତ୍ମକ ଭାବନା ରଖିପାରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତାକୁ ମୂଲ୍ୟାୟନ କରିପାରନ୍ତି।

୪. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରକାର

ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ଭର୍ବା ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ତିନୋଟି ବ୍ୟାପକ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ।

କ. ସ୍ଥାନୀୟ ବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି (Parochial Political Culture)

ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ବ୍ୟାପକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସୀମିତ ଥାଏ, ତାହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି କୁହାଯାଏ।

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପର୍କରେ ସୀମିତ ଜ୍ଞାନ।
• ଜାତୀୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କମ୍ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
• ସ୍ଥାନୀୟ ଓ ପାରମ୍ପରିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରତି ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ଗ୍ରାମ, ପରିବାର ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟର ସମସ୍ୟା ପ୍ରତି ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ।

ଏହି ଅଭିମୁଖୀକରଣ କେତେକ ପାରମ୍ପରିକ ବା ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ପ୍ରାନ୍ତୀୟ ସ୍ଥିତିରେ ଥିବା ସମାଜରେ ଦେଖାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦେଶ ବା ସମୁଦାୟକୁ ସବୁବେଳେ ଏହି ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଖ. ଅଧୀନସ୍ଥ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି (Subject Political Culture)

ଏହି ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଲୋକମାନେ ସରକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ ଥାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣର ସକ୍ରିୟ ଅଂଶୀଦାର ଭାବରେ ନ ଦେଖି ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଗ୍ରହୀତା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ସରକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ।
• ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା।
• ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଅପେକ୍ଷା ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଓ ଅନୁପାଳନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ।
• ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ନିଜ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କରେ ସୀମିତ ଧାରଣା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ନାଗରିକମାନେ ସରକାରୀ ନୀତି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଜାଣିଥାଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ନିଜର ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବିପାରନ୍ତି।

ଗ. ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି (Participant Political Culture)

ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନେ ରାଜନୀତି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହୀ ଥାଆନ୍ତି ଓ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାରେ ନିଜର ଭୂମିକା ରହିଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ତାହାକୁ ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି କୁହାଯାଏ।

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

• ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନତା।
• ନିର୍ବାଚନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।
• ସରକାରୀ ନୀତି ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ।
• ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ନାଗରିକ ସଂଗଠନ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ।

ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ ସରକାରକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ନୁହେଁ। ନାଗରିକମାନେ ସରକାରକୁ ସମାଲୋଚନା କରିପାରନ୍ତି ଓ ସଂସ୍କାର ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।

ତିନୋଟି ପ୍ରକାରର ତୁଳନା

ଆଧାର	ସ୍ଥାନୀୟ ସଂସ୍କୃତି	ଅଧୀନସ୍ଥ ସଂସ୍କୃତି	ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ସଂସ୍କୃତି
ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା	ସୀମିତ	ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଅଧିକ	ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଅଧିକ
ସରକାର ସହ ସମ୍ପର୍କ	ଦୂରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ପରୋକ୍ଷ	ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରହଣକାରୀ	ସକ୍ରିୟ ଓ ପାରସ୍ପରିକ
ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ	ସୀମିତ	ସାଧାରଣତଃ ସୀମିତ	ଅଧିକ ସକ୍ରିୟ
ମୁଖ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ	ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟ	ସରକାରୀ କ୍ଷମତା	ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ
ମୁଖ୍ୟ ଆଶା	ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ସୀମିତ ସମ୍ପୃକ୍ତି	ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ସେବା	ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ

ଏହି ତିନୋଟି ଶ୍ରେଣୀ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଧାରଣା। ଗୋଟିଏ ସମାଜରେ ଏହି ତିନୋଟି ପ୍ରକାରର ଅଭିମୁଖୀକରଣ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରେ।

୫. ରାଜନୈତିକ ସାମାଜୀକରଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଗଠନ

ରାଜନୈତିକ ସାମାଜୀକରଣ (Political Socialisation) ହେଉଛି ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ମନୋଭାବ ଓ ଆଚରଣ ଶିଖିଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପ୍ରମୁଖ ମାଧ୍ୟମଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

1. ପରିବାର: ରାଜନୈତିକ ମତ, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଓ ନାଗରିକ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

2. ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ: ନାଗରିକତା, ସମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ।

3. ସମବୟସ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ: ବିଶେଷକରି ଯୁବପିଢ଼ିର ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ଓ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

4. ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ: ରାଜନୈତିକ ସୂଚନା ଯୋଗାଇଥାଏ ଓ ଜନମତ ଗଠନ କରେ; ତେବେ ଭୁଲ୍ ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

5. ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ନେତୃତ୍ୱ: ଆଦର୍ଶ ପ୍ରଚାର, ଜନସମର୍ଥନ ସଂଗ୍ରହ ଓ ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ଠା ଗଠନ କରନ୍ତି।

6. ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ: ନ୍ୟାୟ, କ୍ଷମତା, ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମ୍ପର୍କରେ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।

7. ସରକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ: ନିର୍ବାଚନ, ସରକାରୀ ସେବା, ଆଇନର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ପ୍ରଶାସନ ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ରାଜନୈତିକ ସାମାଜୀକରଣ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରିପାରେ। ତେବେ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ନୂତନ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇପାରେ।

୬. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ

• ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି: ଉପନିବେଶବାଦ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ, ବିପ୍ଳବ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
• ସାମାଜିକ ଗଠନ: ଜାତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଧର୍ମ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
• ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ: ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି, ସହରୀକରଣ ଓ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
• ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ: ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ, ଆଇନର ଶାସନ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ସରକାର ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
• ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଆଦର୍ଶ: ନେତା ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱବାଦୀ ମନୋଭାବକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରନ୍ତି।
• ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି: ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବଢ଼ାଇବା ସହିତ ରାଜନୈତିକ ମେରୁକରଣକୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇପାରେ।
• ଶିକ୍ଷା ଓ ନାଗରିକ ସଚେତନତା: ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ସଚେତନ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସହାୟତା କରେ।

୭. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଗୁରୁତ୍ୱ

1. ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଲୋକମାନେ କାହିଁକି ଭୋଟ୍ ଦିଅନ୍ତି, ଆନ୍ଦୋଳନ କରନ୍ତି, ଦଳରେ ଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି ବା ରାଜନୀତିଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହନ୍ତି, ତାହା ବୁଝାଇଥାଏ।

2. ରାଜନୈତିକ ବୈଧତାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଶାସନ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

3. ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥିରତା: ରାଜନୈତିକ ସହନଶୀଳତା, ବିରୋଧୀ ଦଳ ପ୍ରତି ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।

4. ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂସ୍କାର, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ଦାବି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

5. ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ: ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତି ନାଗରିକଙ୍କ ମନୋଭାବ ସେମାନଙ୍କର ସହଯୋଗ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

6. ସମାଜଗୁଡ଼ିକର ତୁଳନା: ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ସମାଜର ରାଜନୈତିକ ଅଭିମୁଖୀକରଣକୁ ତୁଳନା କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଉପଯୋଗୀ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରଦାନ କରେ।

ତଥାପି, ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ରାଜନୈତିକ ପରିଣାମର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଢାଞ୍ଚା, ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୮. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସମାଲୋଚନା

• ସାଂସ୍କୃତିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣବାଦ: ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କେତେକ ସମୟରେ ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତିକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।
• ଅତିସାଧାରଣୀକରଣ: ଗୋଟିଏ ଦେଶର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ସମାନ ବୋଲି ଧରିନେବା ଭୁଲ୍ ହୋଇପାରେ।
• ମାପିବାର ସମସ୍ୟା: ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ପ୍ରକାଶିତ ମତାମତ ସବୁବେଳେ ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ନାହିଁ।
• କ୍ଷମତା ଓ ଅସମାନତାକୁ ଅଣଦେଖା: ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ସମ୍ପଦର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ଅବହେଳିତ ହୋଇପାରେ।
• ସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ସମୟ ସହିତ ବଦଳିଥାଏ; ଏହାକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ବୋଲି ଧରିନେବା ଅନୁଚିତ।
• ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପକ୍ଷପାତ: ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଧ୍ୟୟନର କେତେକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅଭିଜ୍ଞତାକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।

ତେଣୁ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅଧ୍ୟୟନକୁ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ଆର୍ଥିକ ଗଠନ, ଐତିହାସିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରକୃତ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି (The Civic Culture)

୯. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି (Civic Culture) ଧାରଣାକୁ ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ସିଡନୀ ଭର୍ବାଙ୍କ ୧୯୬୩ ମସିହାର ପୁସ୍ତକ The Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ମିଳିଥିଲା।

ସେମାନେ ଆମେରିକା, ବ୍ରିଟେନ୍, ପଶ୍ଚିମ ଜର୍ମାନୀ, ଇଟାଲୀ ଓ ମେକ୍ସିକୋର ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।

ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥିରତା କେବଳ ସମ୍ବିଧାନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ନାଗରିକମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସହନଶୀଳତା, ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ବୈଧ କ୍ଷମତା ପ୍ରତି ସ୍ୱୀକୃତି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଏକ ମିଶ୍ର ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ଏଥିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ମନୋଭାବ ସହିତ କେତେକ ଅଧୀନସ୍ଥ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଭିମୁଖୀକରଣ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ।

ନାଗରିକମାନେ ରାଜନୀତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନିରନ୍ତର ସଂଘର୍ଷରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ବୈଧ କ୍ଷମତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହିତ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିରତାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝନ୍ତି।

୧୦. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ

୧. ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ସଂଯମ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ

ନାଗରିକମାନେ ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ସଚେତନ ରହି ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସଂଯମ ଓ ସମଝୋତା ସହିତ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇଥାଏ।

୨. ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ

ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସହନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ତରର ବିଶ୍ୱାସ ସାମୂହିକ ସହଯୋଗକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ଅନ୍ଧ ଆନୁଗତ୍ୟ ବା ସମାଲୋଚନାର ଅଭାବ ନୁହେଁ।

୩. ରାଜନୈତିକ ଦକ୍ଷତାବୋଧ

ନାଗରିକମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବୁଝିପାରିବେ ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବେ।

୪. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନିୟମ ପ୍ରତି ସ୍ୱୀକୃତି

ନିର୍ବାଚନ, ସମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ବୈଧ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତରକୁ ନାଗରିକମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି।

୫. ମତଭେଦ ପ୍ରତି ସହନଶୀଳତା

ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଭିନ୍ନ ମତ ଓ ରାଜନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସହାବସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଆଯାଏ। ମତଭେଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ଅବୈଧ ବା ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

୬. ସଂଯମ ଓ ସମଝୋତା

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ଆଲୋଚନା, ସହଯୋଗ ଓ ସମଝୋତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦକୁ ଚରମ ସଂଘର୍ଷ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

୭. ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଅଭିମୁଖୀକରଣର ସମନ୍ୱୟ

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ସଂସ୍କୃତି ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ସକ୍ରିୟ ନାଗରିକତା ସହିତ ବୈଧ କ୍ଷମତା ପ୍ରତି ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସାମାଜିକ ସମ୍ପୃକ୍ତି ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ।

୮. ସକ୍ରିୟ ନାଗରିକ ସମାଜ

ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂଗଠନ, ସମୁଦାୟ ସଂଗଠନ, ବୃତ୍ତିଗତ ସଂଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାଗରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସରକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସହଯୋଗ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଅନ୍ତି।

୧୧. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ର

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ନାଗରିକମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସହନଶୀଳତା ଓ ବୈଧ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମର୍ଥନ କଲେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହୋଇପାରେ।

ଏହାର ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ଅବଦାନ:

• ନାଗରିକମାନେ ନିର୍ବାଚନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
• ବିରୋଧୀ ଦଳକୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ବୈଧ ଅଂଶ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ।
• ସରକାରୀ କ୍ଷମତା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଯାଞ୍ଚ ଓ ସମାଲୋଚନାର ଅଧୀନ ରହେ।
• ରାଜନୈତିକ ବିବାଦର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନର ସମ୍ଭାବନା ବଢ଼େ।
• ନାଗରିକମାନେ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ନ କରି ମଧ୍ୟ ସରକାରକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିପାରନ୍ତି।
• ପରସ୍ପର ବିଶ୍ୱାସ ଓ ନାଗରିକ ସହଯୋଗ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।

ତଥାପି, ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ଏକାକୀ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ନିଶ୍ଚିତତା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଆଇନର ଶାସନ, ସମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା, ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି, ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ରାଜନୈତିକ ନେତୃତ୍ୱର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

୧୨. ଭାରତୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି

ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସମ୍ବିଧାନିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସାମାଜିକ ବିବିଧତା ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ମନୋଭାବ ରହିଥିବାରୁ ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଉପଯୋଗୀ ଉଦାହରଣ।

ଭାରତରେ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ:

• ନିର୍ବାଚନୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ନିର୍ବାଚନ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଏ।
• ସମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ: ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା ଓ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନାଗରିକତାର ଆଦର୍ଶଗତ ଆଧାର।
• ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ବିବିଧତା: ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ଜାତି, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଆଦର୍ଶର ଲୋକମାନେ ଏକ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସହାବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
• ନାଗରିକ ସମାଜ ଓ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ: ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ, ସମୁଦାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ଦୋଳନ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।
• ଆହ୍ୱାନ: ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବ, ରାଜନୈତିକ ମେରୁକରଣ, ଭୁଲ୍ ସୂଚନା, ପ୍ରଭାବର ଅସମାନତା ଓ କେତେକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତି ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ନାଗରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

ଭାରତରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ସମାନ ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନୁସାରେ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ମନୋଭାବ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

୧୩. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସମାଲୋଚନା

1. ପାଶ୍ଚାତ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ମୂଳ ଅଧ୍ୟୟନ କେବଳ ପାଞ୍ଚଟି ଦେଶକୁ ନେଇ କରାଯାଇଥିଲା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଭିଜ୍ଞତାକୁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

2. କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କର ସମସ୍ୟା: ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ସ୍ଥିର ଗଣତନ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ, ନା ସ୍ଥିର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା କଷ୍ଟକର।

3. ଅସମାନ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସବୁବେଳେ ସୁସ୍ଥ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରଭାବ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଥାଏ।

4. କ୍ଷମତା ଓ ଅସମାନତା ପ୍ରତି ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଧ୍ୟାନ: ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା, ସମ୍ପଦର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନିକ ଢାଞ୍ଚାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

5. ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ରାଜନୈତିକ ପରିବେଶ: ଡିଜିଟାଲ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ, ନୂତନ ପ୍ରତିବାଦ ପଦ୍ଧତି ଓ ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଧୁନିକ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ସୀମାବଦ୍ଧତା ସତ୍ତ୍ୱେ ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ମନୋଭାବ, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ଉପଯୋଗୀ ଢାଞ୍ଚା।

୧୪. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ

ଆଧାର	ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି	ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି
ଅର୍ଥ	ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମନୋଭାବର ବ୍ୟାପକ ଢାଞ୍ଚା	ସ୍ଥିର ଗଣତନ୍ତ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମିଶ୍ର ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି
ପରିସର	ବ୍ୟାପକ	ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ସୀମିତ
ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ	କମ୍, ମଧ୍ୟମ ବା ଅଧିକ ହୋଇପାରେ	ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସହିତ ସଂଯମ
କ୍ଷମତା ପ୍ରତି ମନୋଭାବ	ସ୍ୱୀକୃତି, ଉଦାସୀନତା ବା ବିରୋଧ ହୋଇପାରେ	ଅଂଶଗ୍ରହଣ ସହିତ ବୈଧ କ୍ଷମତା ପ୍ରତି ସ୍ୱୀକୃତି
ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଗୁରୁତ୍ୱ	ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସମର୍ଥନ ବା ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ	ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ସହାୟତା କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍	ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ଗବେଷକ	ଗାବ୍ରିଏଲ୍ ଏ. ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ସିଡନୀ ଭର୍ବା

୧୫. ଉପସଂହାର

ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା। ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମନୋଭାବ କିପରି ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ବୁଝାଏ।

ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏହି କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ଯେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ କେବଳ ନିର୍ବାଚନ ଓ ସମ୍ବିଧାନିକ ନିୟମ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସକ୍ରିୟ ନାଗରିକତା, ସହନଶୀଳତା, ପାରସ୍ପରିକ ବିଶ୍ୱାସ, ସମଝୋତା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ

ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।
2. ଜ୍ଞାନମୂଳକ, ଭାବନାତ୍ମକ ଓ ମୂଲ୍ୟାୟନମୂଳକ ଅଭିମୁଖୀକରଣ କ’ଣ?
3. ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି କ’ଣ?
4. ଅଧୀନସ୍ଥ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି କ’ଣ?
5. ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି କ’ଣ?
6. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି କ’ଣ?
7. The Civic Culture ପୁସ୍ତକର ଲେଖକ କିଏ?

ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ

1. ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ, ଉପାଦାନ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
2. ଆଲମଣ୍ଡ ଓ ଭର୍ବାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତିର ବର୍ଗୀକରଣ ଆଲୋଚନା କର।
3. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତିର ଅର୍ଥ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
4. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
5. ନାଗରିକ ସଂସ୍କୃତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସମାଲୋଚନାମୂଳକ ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।