୧. ଅର୍ଥ ଓ ସଂଜ୍ଞା
ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Interpretative Approach) ହେଉଛି ରାଜନୀତି ଅଧ୍ୟୟନର ଏକ ପଦ୍ଧତି, ଯାହା ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା, ସଂସ୍ଥା, ବିଶ୍ୱାସ, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଥିବା ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ, କେବଳ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା କିମ୍ବା ପରିସଂଖ୍ୟାନ ତଥ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଲୋକମାନେ ନିଜର ରାଜନୈତିକ ଅନୁଭୂତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ବୁଝନ୍ତି, ତାହା ଜାଣିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ସମୟରେ କେବଳ ନିର୍ବାଚନ କିମ୍ବା ଭୋଟଦାନ ହାରକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ନାଗରିକମାନେ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ କିପରି ବୁଝନ୍ତି, ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ କେଉଁ ଅର୍ଥ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସଂସ୍କୃତି ସେମାନଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।
ସଂଜ୍ଞା: ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅନୁଭୂତି ଓ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବୁଝିବାର ପଦ୍ଧତିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କୁହାଯାଏ।
୨. ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍
୧. ମ୍ୟାକ୍ସ ୱେବର (Max Weber)
- ସେ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନରେ Verstehen ବା ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ବୁଝାମଣାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
- ତାଙ୍କ ମତରେ, ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ କେଉଁ ଅର୍ଥ ଦେଉଛି, ତାହା ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ।
- ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନର ମୂଳଦୁଆ।
୨. କ୍ଲିଫର୍ଡ ଗୀର୍ଜ (Clifford Geertz)
- ସେ Thick Description ବା ଗଭୀର ବର୍ଣ୍ଣନାର ଧାରଣା ଦେଇଥିଲେ।
- ମାନବୀୟ ଆଚରଣକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତାହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉପରେ ସେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
୩. ହାନ୍ସ-ଜର୍ଗ ଗାଡାମର (Hans-Georg Gadamer)
- ସେ ଦାର୍ଶନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାଶାସ୍ତ୍ର (Hermeneutics)ର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
- ମାନବୀୟ ଅନୁଭୂତିକୁ ବୁଝିବାରେ ଇତିହାସ, ଭାଷା ଓ ପୂର୍ବଧାରଣାର ଭୂମିକା ଉପରେ ସେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
୪. ଚାର୍ଲସ୍ ଟେଲର (Charles Taylor)
- ସେ ମାନବୀୟ ପରିଚୟ, ଅର୍ଥ ଓ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ବୁଝିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
- ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ସାମାଜିକ ଓ ନୈତିକ ପରିମାଣକୁ ବୁଝିବାରେ ସହାୟକ।
୩. ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ଅର୍ଥ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ: ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକମାନେ କେଉଁ ଅର୍ଥ ଦିଅନ୍ତି, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
2. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ବ୍ୟକ୍ତିର ବିଶ୍ୱାସ, ଧାରଣା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
3. ସଂସ୍କୃତିର ଗୁରୁତ୍ୱ: ପରମ୍ପରା, ରୀତିନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ରାଜନୈତିକ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରେ।
4. ଐତିହାସିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀ: ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାକୁ ତାହାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସହିତ ବୁଝେ।
5. ସାମାଜିକ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀ: ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାକୁ ସେହି ସମାଜର ପରିବେଶ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
6. ଗୁଣାତ୍ମକ ଗବେଷଣା: ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ, କେସ୍ ଷ୍ଟଡି ଓ ଐତିହାସିକ ଦଲିଲ ଆଦି ବ୍ୟବହାର କରେ।
7. ଭାଷା ଓ ପ୍ରତୀକର ଅଧ୍ୟୟନ: ରାଜନୈତିକ ଭାଷଣ, ସ୍ଲୋଗାନ୍, ପ୍ରତୀକ ଓ ଆଖ୍ୟାନର ଅର୍ଥକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
୪. ଅଧ୍ୟୟନ ପଦ୍ଧତି
- ଅଂଶଗ୍ରହଣମୂଳକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ (Participant Observation): ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥାକୁ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିବା।
- ଗଭୀର ସାକ୍ଷାତ୍କାର (In-depth Interview): ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଭୂତି, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିବା।
- କେସ୍ ଷ୍ଟଡି (Case Study): ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ଘଟଣା, ସଂସ୍ଥା କିମ୍ବା ଆନ୍ଦୋଳନର ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟୟନ।
- ବକ୍ତବ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Discourse Analysis): ରାଜନୈତିକ ଭାଷା କିପରି ଅର୍ଥ, ପରିଚୟ ଓ କ୍ଷମତା ସମ୍ପର୍କ ଗଠନ କରେ, ତାହା ବୁଝିବା।
- ଐତିହାସିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଅତୀତର ଅନୁଭୂତି ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ କିପରି ଗଠନ କରେ, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା।
୫. ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରୟୋଗ
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତୁଳନା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। କାରଣ, ଏକା ପ୍ରକାରର ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ଭିନ୍ନ ସମାଜରେ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ବହନ କରିପାରେ।
ଉଦାହରଣ:
- ଗଣତନ୍ତ୍ର: କେତେକ ନାଗରିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ଭାବରେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସମାନତା କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
- ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: କେତେକ ଲୋକ ଭୋଟଦାନକୁ ନାଗରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସରକାର ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ କିମ୍ବା ବିରୋଧ ପ୍ରକାଶର ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
- ଜାତୀୟତାବାଦ: ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି, ଇତିହାସ ଓ ସାମୂହିକ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇପାରେ।
- ରାଜନୈତିକ ବୈଧତା: ଲୋକମାନେ ସମ୍ବିଧାନ, ପାରମ୍ପରିକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, ନେତୃତ୍ୱ କିମ୍ବା ନୈତିକ ଆଧାରରେ ଏକ ସରକାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି।
- ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ: ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣକାରୀମାନେ ଅନ୍ୟାୟ, ଅଧିକାର, ପରିଚୟ ଓ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ କିପରି ବୁଝନ୍ତି, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ।
୬. ସୁବିଧା ବା ଗୁରୁତ୍ୱ
1. ରାଜନୈତିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରେରଣାକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
2. ସଂସ୍କୃତି, ଇତିହାସ ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିର ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
3. ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼ୁ ନଥିବା ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
4. ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଓ ନାଗରିକଙ୍କ ଅନୁଭୂତିକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
5. ଜାତୀୟତାବାଦ, ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ, ବୈଧତା ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଉପଯୋଗୀ।
୭. ସମାଲୋଚନା ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
1. ବ୍ୟକ୍ତିନିଷ୍ଠତା: ଗବେଷକଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଧାରଣା ତାଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
2. ସାଧାରଣୀକରଣର ସୀମା: ଗୋଟିଏ ସମାଜର ଅଧ୍ୟୟନର ଫଳାଫଳକୁ ସମସ୍ତ ସମାଜରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିହେବ ନାହିଁ।
3. ଯାଞ୍ଚରେ ଅସୁବିଧା: କେତେକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା କିମ୍ବା ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିବା କଷ୍ଟକର।
4. ସମୟସାପେକ୍ଷ: ଗଭୀର ସାକ୍ଷାତ୍କାର, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଅଧିକ ସମୟ ଆବଶ୍ୟକ।
5. ସଂରଚନାତ୍ମକ କାରଣକୁ ଅବହେଳା: ଅର୍ଥ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରିସ୍ଥିତି, ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ, ସଂସ୍ଥା ଓ କ୍ଷମତାର ଭୂମିକା ଅଣଦେଖା ହୋଇପାରେ।
୮. ଉପସଂହାର
ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ। ଏହା କେବଳ ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କ’ଣ କରନ୍ତି ତାହା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥ କ’ଣ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ତାହାକୁ କିପରି ବୁଝନ୍ତି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କୃତି, ପରିଚୟ, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏହା ବିଶେଷ ଉପଯୋଗୀ। ତଥାପି, ଅଧିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସହିତ ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।