୧. ପରିଚୟ
ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବିକାଶ ଉପନିବେଶବାଦର ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ଆର୍ଥିକ ପରିସ୍ଥିତି, ସାମାଜିକ ବିବିଧତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିକାଶ ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ। ଏସିଆ, ଆଫ୍ରିକା ଓ ଲାଟିନ୍ ଆମେରିକାର ଅନେକ ଦେଶ ଉପନିବେଶୀୟ ଶାସନରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ରାଜନୈତିକ ଏକତା, ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ଓ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଗଠନର ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ।
ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତି, ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବିବିଧତା ରହିଥିବାରୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିବା ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା।
ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଜାତିଗତ ପରିଚୟ (Ethnicity), ଜାତୀୟତାବାଦ (Nationalism) ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର-ନିର୍ମାଣ (Nation-building) ତୁଳନାତ୍ମକ ରାଜନୀତିର ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ।
୨. ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ରାଷ୍ଟ୍ର
ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ସଂଗଠନ, ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଶାସନ କରେ। ସରକାର, ପ୍ରଶାସନ, ନ୍ୟାୟପାଳିକା, ପୋଲିସ ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ବାହିନୀ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ।
ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ଉପନିବେଶୀୟ ଶାସନ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ, ସାମାଜିକ ବିବିଧତା, ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧିର ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି।
ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ଉପନିବେଶୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର: ଅନେକ ଦେଶ ଉପନିବେଶୀୟ ଶାସନରୁ ଭୂସୀମା, ପ୍ରଶାସନିକ ଢାଞ୍ଚା ଓ ଆଇନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ସୀମା ସବୁବେଳେ ସ୍ଥାନୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ସହିତ ମେଳ ଖାଉନଥିଲା।
2. ସାମାଜିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା: ଜାତିଗତ, ଭାଷାଗତ, ଧାର୍ମିକ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
3. ଅନୁଷ୍ଠାନିକ କ୍ଷମତାର ସମସ୍ୟା: କେତେକ ଦେଶରେ ଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା, ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସେବା ଯୋଗାଇବାରେ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ।
4. ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା: ଜମି, ଶିକ୍ଷା, ନିଯୁକ୍ତି ଓ ସରକାରୀ ସମ୍ପଦର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ସାମାଜିକ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
5. କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ: କେତେକ ଦେଶରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା, ସାମରିକ ବାହିନୀ କିମ୍ବା ଶାସକ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ରହିଥାଏ।
6. ଜାତୀୟ ଏକତାର ଆହ୍ୱାନ: ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ପରିଚୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଏକ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଗଠନ କରିବା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆବଶ୍ୟକତା।
7. ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭାବ: ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତି, ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଗଠନ ଓ ବିଦେଶୀ ସହାୟତା ରାଷ୍ଟ୍ରର ନୀତି ଓ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
ଏହି ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶର ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନ।
୩. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର
ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ଅର୍ଥ
ଜାତିଗତ ପରିଚୟ (Ethnicity) କହିଲେ ସାଧାରଣ ପୂର୍ବପୁରୁଷ, ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି, ଭାଷା, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମୂହିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଧାରରେ ଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ପରିଚୟକୁ ବୁଝାଏ।
ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସବୁବେଳେ ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଏହା ଐତିହାସିକ ଘଟଣା, ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇପାରେ।
ଏକ ଜାତିଗତ ସମୁଦାୟର ସଦସ୍ୟମାନେ ଭାଷା କିମ୍ବା ପରମ୍ପରାରେ ସମାନତା ରଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଣୀଗତ ସ୍ଥିତି, ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ରାଜନୈତିକ ମତ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।
ଜାତିଗତ ପରିଚୟର ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ
ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସେତେବେଳେ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହା କ୍ଷମତା, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ସମ୍ପଦ, ସରକାରୀ ସେବା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ହୁଏ।
- ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ: ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, ପ୍ରଶାସନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦଳରେ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।
- ସମ୍ପଦର ବଣ୍ଟନ: ସରକାରୀ ଚାକିରି, ବିକାଶମୂଳକ ବ୍ୟୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁବିଧାର ବଣ୍ଟନରେ ଅନ୍ୟାୟ ହେଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ ହେଲେ ଅସନ୍ତୋଷ ବଢ଼ିପାରେ।
- ପରିଚୟର ସ୍ୱୀକୃତି: ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମୁଦାୟମାନେ ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।
- ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା: କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଜ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଦାବି କରନ୍ତି।
- ସଂଘର୍ଷ ଓ ସହଯୋଗ: ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷର କାରଣ ହୋଇପାରେ; ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ।
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା: ଜାତିଗତ ବିବିଧତା ନିଜେ ସଂଘର୍ଷର କାରଣ ନୁହେଁ। ବୈଷମ୍ୟ, ଭେଦଭାବ, ଅସୁରକ୍ଷା ଓ ସମ୍ପଦ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ସହିତ ରାଜନୈତିକ ମେରୁକରଣ ଯୋଡ଼ି ହେଲେ ସଂଘର୍ଷର ସମ୍ଭାବନା ବଢ଼ିପାରେ।
୪. ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ଜାତୀୟତାବାଦ
ଜାତୀୟତାବାଦର ଅର୍ଥ
ଜାତୀୟତାବାଦ (Nationalism) ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସାମୂହିକ ଭାବନା, ଯାହା ଏକ ଜାତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା, ଏକତା, ସ୍ୱଶାସନ କିମ୍ବା ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ଜାତୀୟତାବାଦ ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତି ଥିଲା। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ବିଦେଶୀ ଶାସନର ଅବସାନ ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏକତ୍ର କରିଥିଲା।
ଜାତୀୟତାବାଦର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାର
କ. ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧୀ ଜାତୀୟତାବାଦ
ବିଦେଶୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏହି ଜାତୀୟତାବାଦର ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା, ଆତ୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ରାଜନୈତିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲା।
ଉଦାହରଣ: ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ଆଫ୍ରିକା ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ।
ଖ. ନାଗରିକତାଭିତ୍ତିକ ଜାତୀୟତାବାଦ
ଏହି ଜାତୀୟତାବାଦ ଜାତୀୟ ସଦସ୍ୟତାର ଆଧାର ଭାବରେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକତା, ସମ୍ବିଧାନିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଏହା ଭିନ୍ନ ଜାତିଗତ, ଭାଷାଗତ ଓ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟରେ ଏକତ୍ର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଗ. ଜାତିଗତ ଜାତୀୟତାବାଦ
ଏହି ଜାତୀୟତାବାଦ ସାଧାରଣ ବଂଶ, ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଐତିହାସିକ ପରିଚୟକୁ ଜାତୀୟ ସଦସ୍ୟତାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଭାବରେ ଦେଖେ। ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପରିଭାଷିତ କଲେ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ ମଧ୍ୟ କରିପାରେ।
ଘ. ଧାର୍ମିକ ଜାତୀୟତାବାଦ
ଏହି ଜାତୀୟତାବାଦ ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମୀୟ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ। ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନାଗରିକତା ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।
ଙ. ଆଞ୍ଚଳିକ ଜାତୀୟତାବାଦ
ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ପରିଚୟ, ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସ୍ୱଶାସନର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନର ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା କିମ୍ବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନର ଦାବି ରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରେ।
ଏହି ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ। ଗୋଟିଏ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ନାଗରିକତାଭିତ୍ତିକ ଆଦର୍ଶ, ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଧାର୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବି ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରେ।
୫. ଜାତିଗତ ପରିଚୟ, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ
| ଧାରଣା | ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥ | ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ |
|---|---|---|
| ଜାତିଗତ ପରିଚୟ | ସାମୂହିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଐତିହାସିକ ପରିଚୟ | ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ଏକତା, ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ |
| ଜାତି (Nation) | ସାମୂହିକ ପରିଚୟ ଓ ଏକତାର ଅନୁଭୂତି ଥିବା ଜନସମୁଦାୟ | ଜାତୀୟ ଚେତନା ଓ ରାଜନୈତିକ ଦାବିର ଆଧାର |
| ଜାତୀୟତାବାଦ | ଜାତିକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଠିତ ଚିନ୍ତାଧାରା ବା ଆନ୍ଦୋଳନ | ସ୍ୱାଧୀନତା, ଏକତା ଓ ସ୍ୱଶାସନ |
| ରାଷ୍ଟ୍ର (State) | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ସଂଗଠନ | ଆଇନ, ଶାସନ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରଶାସନ |
| ଜାତି-ରାଷ୍ଟ୍ର (Nation-state) | ଯେଉଁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜାତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ | ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ସମନ୍ୱୟ |
ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକାଧିକ ଜାତି ବା ଜାତିଗତ ସମୁଦାୟ ରହିପାରନ୍ତି। ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ଜାତି ଏକାଧିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂସୀମା ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇପାରେ।
ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ଧାରଣାର ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ:
- ରାଷ୍ଟ୍ର-ଗଠନ (State-building): ପ୍ରଶାସନ, ଆଇନ, ରାଜସ୍ୱ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସରକାରୀ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରିବାର କ୍ଷମତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।
- ଜାତି-ନିର୍ମାଣ (Nation-building): ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ, ନାଗରିକତା ଓ ଏକ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତି ଆନୁଗତ୍ୟ ବିକଶିତ କରିବା।
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ଏକା ନୁହେଁ।
୬. ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ଜାତି-ନିର୍ମାଣ
ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ଅର୍ଥ
ଜାତି-ନିର୍ମାଣ (Nation-building) ହେଉଛି ଏକ ଏପରି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ, ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପୃକ୍ତି ଓ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ବିକଶିତ କରାଯାଏ।
ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଶେଷତଃ ସେହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଭାଷା, ଧର୍ମ, ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବିଭିନ୍ନତା ରହିଛି।
ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ଅର୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜସ୍ୱ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କହିବା ନୁହେଁ। ବରଂ ଏହା ବିବିଧ ପରିଚୟକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଏକ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟ ଗଠନ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖେ।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ଆବଶ୍ୟକତା
ଉପନିବେଶବାଦରୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପରେ ଅନେକ ଦେଶ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
1. ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ମିଳିଥିବା ଭୂସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ଏକତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।
2. ସାଧାରଣ ନାଗରିକତା ଓ ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକର ବିକାଶ କରିବା।
3. ଦକ୍ଷ ଓ ଜନସମର୍ଥନପ୍ରାପ୍ତ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରିବା।
4. ଆଞ୍ଚଳିକ, ଜାତିଗତ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତା ହ୍ରାସ କରିବା।
5. ଜାତୀୟ ବିକାଶ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାର ପ୍ରସାର କରିବା।
6. ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା ଓ ସ୍ୱାୟତ୍ତତାର ଦାବିକୁ ସମନ୍ୱୟ କରିବା।
7. ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା ଓ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷକୁ ରୋକିବା।
ଉପନିବେଶବାଦ ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେଶର ଅନୁଭୂତି ସମାନ ନଥିଲା। ଉପନିବେଶୀୟ ନୀତି କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପରିଚୟକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା କିମ୍ବା ଅଧିକ ରାଜନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।
ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ପ୍ରମୁଖ କୌଶଳ
କ. ଜାତୀୟ ପ୍ରତୀକ ଓ ସାଧାରଣ ଇତିହାସ
ଜାତୀୟ ପତାକା, ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ଜାତୀୟ ଦିବସ ଓ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତାବୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଏହି ଜାତୀୟ ଇତିହାସରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟର ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଖ. ଶିକ୍ଷା ଓ ନାଗରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ
ବିଦ୍ୟାଳୟ, ନାଗରିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ସାଧାରଣ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ବିଧାନ, ନାଗରିକତା ଓ ଜାତୀୟ ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ସହିତ ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଗ. ସମାବେଶୀ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ
ମୁକ୍ତ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ, ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ଘ. ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିକାଶ
ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ନିଯୁକ୍ତି, ଗମନାଗମନ ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ସମ୍ପୃକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇପାରେ।
ଙ. ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ
ସଂଘୀୟ ଶାସନ, ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱଶାସନ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାର୍ଥ ସମ୍ପର୍କିତ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି।
ଚ. ଆଲୋଚନା ଓ ସଂଘର୍ଷ ସମାଧାନ
ସଂଳାପ, କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ, ସମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବାଦ ସମାଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଜାତିଗତ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଓ ସମ୍ପଦ ସମ୍ପର୍କିତ ସଂଘର୍ଷକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ।
୭. ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ତୁଳନାତ୍ମକ ଉଦାହରଣ
| ଦେଶ | ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ପଦ୍ଧତି | ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ |
|---|---|---|
| ଭାରତ | ସମ୍ବିଧାନିକ ନାଗରିକତା, ନିର୍ବାଚନୀ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଓ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା | ଜାତୀୟ ଏକତା ସହିତ ଭାଷା, ଧର୍ମ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତାର ସମନ୍ୱୟ |
| ତାଞ୍ଜାନିଆ | ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ୱାହିଲି ଭାଷାର ପ୍ରସାର | ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଗଠନ |
| ନାଇଜେରିଆ | ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ | ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନରେ ବିବିଧତାର ସମନ୍ୱୟ |
| ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ | ପାନ୍ଚାସିଲା, ଜାତୀୟ ଭାଷା ଓ “ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏକତା” ଆଦର୍ଶ | ବହୁଦ୍ୱୀପୀୟ ଦେଶରେ ଜାତୀୟ ଏକତା ସହିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟର ସମନ୍ୱୟ |
ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ସର୍ବଜନୀନ ମଡେଲ୍ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ନିଜ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଓ ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
୮. ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ଆହ୍ୱାନ
1. ଜାତିଗତ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିଭାଜନ: ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଯେତେବେଳେ ପରିଚୟକୁ ଆଧାର କରି ମେରୁକରଣ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ବିଶ୍ୱାସ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ।
2. ଉପନିବେଶୀୟ ଭୂସୀମା: ଉପନିବେଶୀୟ ଶାସନରୁ ମିଳିଥିବା ସୀମା ଭିନ୍ନ ସମୁଦାୟକୁ ଏକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରଖିଥାଇପାରେ କିମ୍ବା ଏକ ସମୁଦାୟକୁ ଅନେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଇପାରେ।
3. ସମ୍ପଦର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ: ସରକାରୀ ନିବେଶ, ଚାକିରି, ଭିତ୍ତିଭୂମି ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
4. ସଂଖ୍ୟାଗୁରୁବାଦ ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ବଞ୍ଚନା: ଜାତୀୟ ପରିଚୟକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଭାଷା, ଧର୍ମ ବା ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଯୋଡ଼ାଗଲେ ଅନ୍ୟ ସମୁଦାୟ ନିଜକୁ ବଞ୍ଚିତ ମନେ କରିପାରନ୍ତି।
5. ଦୁର୍ବଳ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଦୁର୍ନୀତି: ଆଇନର ଅସମାନ ପ୍ରୟୋଗ, ପକ୍ଷପାତିତା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଦୁର୍ବଳତା ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ କମାଇଦିଏ।
6. ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବାଦ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବି: ରାଜନୈତିକ ବଞ୍ଚନା କିମ୍ବା ଭେଦଭାବର ଅନୁଭୂତି ରହିଲେ କେତେକ ସମୁଦାୟ ଅଧିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ବା ସ୍ୱାଧୀନତା ଦାବି କରିପାରନ୍ତି।
7. କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱବାଦୀ ଜାତି-ନିର୍ମାଣ: କେତେକ ସରକାର ବଳପ୍ରୟୋଗ, ବିରୋଧୀ ମତର ଦମନ କିମ୍ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ଏକରୂପତା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକତା ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜନସମର୍ଥନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।
8. ବିଶ୍ୱୀକରଣ ଓ ପ୍ରବାସ: ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରବାସ, ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ସୀମାପାର ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ନାଗରିକତା ସମ୍ପର୍କିତ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
9. ଆର୍ଥିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା: ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ବେକାରି ଓ ସୁଯୋଗର ଅସମାନତା ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତି ଜନସମର୍ଥନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।
ଜାତିଗତ ବିବିଧତା ଜାତି-ନିର୍ମାଣକୁ ଅସମ୍ଭବ କରେ ନାହିଁ। ସମାବେଶୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସମାନ ଅଧିକାର ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବିକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିଚୟ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଜାତୀୟ ଚେତନା ବିକଶିତ ହୋଇପାରେ।
୯. ସଫଳ ଜାତି-ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସର୍ତ୍ତ
ସଫଳ ଜାତି-ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ନାଗରିକମାନେ ନିଜର ଜାତିଗତ, ଭାଷାଗତ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଏକ ଏପରି ରାଜନୈତିକ ଢାଞ୍ଚା ଆବଶ୍ୟକ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବିଧ ପରିଚୟ ସହିତ ସାଧାରଣ ନାଗରିକତା ସହାବସ୍ଥାନ କରିପାରିବ।
ପ୍ରମୁଖ ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ସମାନ ନାଗରିକତା ଓ ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା।
- ସମସ୍ତ ସମୁଦାୟର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ।
- ଭାଷା, ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା।
- ସମ୍ପଦ ଓ ବିକାଶର ସୁଯୋଗର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ।
- ଦକ୍ଷ, ନିରପେକ୍ଷ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ପ୍ରଶାସନ।
- ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ।
- ରାଜନୈତିକ ବିବାଦର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ।
- ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ।
- ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ମାନବାଧିକାର ପ୍ରତି ସାଧାରଣ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା।
୧୦. ଉପସଂହାର
ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ଉପନିବେଶୀୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର, ସାମାଜିକ ବିବିଧତା, ଜାତୀୟତାବାଦ, ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଛି।
ଜାତିଗତ ପରିଚୟ ସାମାଜିକ ଏକତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷାର ଆଧାର ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଭେଦଭାବ ଓ ବଞ୍ଚନାର ଆଧାର କରାଗଲେ ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ସେହିପରି ଜାତୀୟତାବାଦ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଅନ୍ୟ ସମୁଦାୟଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିପାରେ।
ତେଣୁ ଜାତି-ନିର୍ମାଣ ଏକ ନିରନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ବିବିଧତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ ଗଠନ କରିବା, ସମାନ ନାଗରିକତା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଓ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କରିବା।
୧୧. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
- ଜାତିଗତ ପରିଚୟ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ?
- ଜାତୀୟତାବାଦର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।
- ରାଷ୍ଟ୍ର-ଗଠନ ଓ ଜାତି-ନିର୍ମାଣ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
- ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧୀ ଜାତୀୟତାବାଦ କ’ଣ?
- ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରେ ଜାତି-ନିର୍ମାଣର ଚାରୋଟି ଆହ୍ୱାନ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
- ବିକାଶଶୀଳ ବିଶ୍ୱରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କର।
- ଜାତିଗତ ପରିଚୟ, ଜାତୀୟତାବାଦ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
- ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଜାତୀୟତାବାଦର ଭୂମିକା ଆଲୋଚନା କର।
- ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶରେ ଜାତି-ନିର୍ମାଣର କୌଶଳ ଓ ଆହ୍ୱାନଗୁଡ଼ିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
- ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା ଥିବା ସମାଜରେ ସମାବେଶୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ କିପରି ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରେ, ଆଲୋଚନା କର।