୧. ଉପକ୍ରମ
ରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଧ୍ୟୟନ ବିଷୟ। ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଜନସଂଖ୍ୟା ଉପରେ ସରକାର, ବିଧାନମଣ୍ଡଳ, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା, ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରୟୋଗ କରେ। କିନ୍ତୁ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରକୃତି, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ବୈଧତା ଓ ସମାଜ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି।
ରାଷ୍ଟ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ (State Theories) ହେଉଛି ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପ୍ରକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ଷମତା ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ସମାଜ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା।
ଏହି ଅଧ୍ୟୟନରେ ଚାରୋଟି ପ୍ରମୁଖ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ହେଉଛି:
- ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନର ଶାସନ, କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନ ଓ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
- ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ନ୍ୟାୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନତା, ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳ ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
- ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: କ୍ଷମତା, ସମ୍ପଦ, ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ଆଧାର କରି ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
- ବହୁଳବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ସାମାଜିକ ସଂଘର୍ଷ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରଭାବ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିପାରେ।
୨. ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାମ୍ବିଧାନିକ ତତ୍ତ୍ୱ
ଅର୍ଥ
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Constitutional Approach) ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନଗତ ଢାଞ୍ଚା, ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସରକାରୀ କ୍ଷମତା ଉପରେ ଥିବା ସୀମାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
ସମ୍ବିଧାନ ଶାସନର ମୌଳିକ ନୀତି ସ୍ଥିର କରେ, ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନର କ୍ଷମତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ନାଗରିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ସମ୍ବିଧାନ ଲିଖିତ କିମ୍ବା ଅଲିଖିତ ହୋଇପାରେ।
ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ସୀମିତ ସରକାର: ସରକାରର କ୍ଷମତା ଅସୀମ ନୁହେଁ; ଏହା ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ହୋଇଥାଏ।
2. ଆଇନର ଶାସନ: ସରକାରୀ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ଏବଂ ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି।
3. କ୍ଷମତାର ପୃଥକୀକରଣ: କ୍ଷମତାର ଅତ୍ୟଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ବିଧାନ, କାର୍ଯ୍ୟପାଳନ ଓ ନ୍ୟାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ।
4. ପାରସ୍ପରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସନ୍ତୁଳନ: ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରସ୍ପରର କ୍ଷମତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି।
5. ମୌଳିକ ଅଧିକାର: ସମ୍ବିଧାନ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ।
6. ଜନସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି ଜନସାଧାରଣ।
7. ସ୍ୱାଧୀନ ନ୍ୟାୟପାଳିକା: ନ୍ୟାୟାଳୟ ଆଇନର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଏବଂ ନିଜର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବୈଧତା ଯାଞ୍ଚ କରିପାରେ।
8. ଉତ୍ତରଦାୟୀ ସରକାର: ନିର୍ବାଚନ, ବିଧାନମଣ୍ଡଳୀୟ ତଦାରଖ ଓ ନ୍ୟାୟିକ ସମୀକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରାଯାଏ।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍
ଜନ୍ ଲକ୍ (John Locke): ସେ ସୀମିତ ସରକାର, ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର ଓ ଶାସିତଙ୍କ ସମ୍ମତି ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଜୀବନ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା ଉଚିତ।
ମଣ୍ଟେସ୍କିଉ (Montesquieu): ତାଙ୍କ The Spirit of the Laws (୧୭୪୮) ଗ୍ରନ୍ଥରେ କ୍ଷମତାର ପୃଥକୀକରଣକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ।
ଏ. ଭି. ଡାଇସି (A. V. Dicey): ସେ ଆଇନର ଶାସନ ଓ ବ୍ରିଟେନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରମ୍ପରାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଜେମ୍ସ ମାଡିସନ୍ (James Madison): ଆମେରିକୀୟ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପରମ୍ପରାରେ ସେ କ୍ଷମତାର ଅତ୍ୟଧିକ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ପାରସ୍ପରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସନ୍ତୁଳନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ।
ଗୁରୁତ୍ୱ
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଶାସନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା, ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ସମାଲୋଚନା
- ସମ୍ବିଧାନରେ ଅଧିକାର ଲିପିବଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ନ ହୋଇପାରେ।
- ଆଇନଗତ ସମାନତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ରହିପାରେ।
- ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।
- କେବଳ ସମ୍ବିଧାନ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚରଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଶାସନ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉଦାହରଣ: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସଂସଦୀୟ ଶାସନ, ମୌଳିକ ଅଧିକାର, ସ୍ୱାଧୀନ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଓ କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।
୩. ରାଷ୍ଟ୍ରର ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ତତ୍ତ୍ୱ
ଅର୍ଥ
ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Ethical and Moral Approach) ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନୈତିକ ନୀତି, ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରି ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ର କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ତାହା ପଚାରେ ନାହିଁ; ବରଂ ରାଷ୍ଟ୍ର କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଏହାର କ୍ଷମତା କେଉଁ ନୈତିକ ଆଧାରରେ ବୈଧ ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରେ।
ନୈତିକତା ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ଚିନ୍ତାଧାରା ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ନୁହେଁ। ନୈତିକତା ସଠିକ୍ ଆଚରଣର ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସୂଚାଇପାରେ; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଆଦର୍ଶଗତ ଚିନ୍ତାଧାରା ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଉଚିତ ଆଦର୍ଶକୁ ବିଚାର କରେ।
ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳ: ରାଷ୍ଟ୍ର ଏପରି ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସମୁଦାୟର ବିକାଶ ହୋଇପାରିବ।
2. ନ୍ୟାୟ: ଆଇନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ୟାୟମୂଳକ ଅସମାନତାକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
3. ସ୍ୱାଧୀନତା: ରାଷ୍ଟ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିର ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।
4. ସମାନତା: ସମସ୍ତ ମଣିଷର ସମାନ ନୈତିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟମୂଳକ ଅସମାନତା ହ୍ରାସ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
5. ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ନାଗରିକଙ୍କର ଅଧିକାର ଥିବା ସହିତ ନାଗରିକ ଓ ସରକାରଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
6. ବୈଧତା: ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ପ୍ରୟୋଗ ନୈତିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ନୀତି ଆଧାରରେ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହେବା ଉଚିତ।
7. ଜନକଲ୍ୟାଣ: ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଦାୟିତ୍ୱ ରହିପାରେ।
8. କ୍ଷମତା ଉପରେ ନୈତିକ ସୀମା: ସରକାର ନିଜ କ୍ଷମତାକୁ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ବ୍ୟବହାର କରିବା କିମ୍ବା ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍
ପ୍ଲାଟୋ (Plato): ତାଙ୍କ The Republic ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ନ୍ୟାୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ଏକ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ସଦ୍ଗୁଣ ଆଧାରରେ ପରିଚାଳିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ୍ (Aristotle): ତାଙ୍କ Politics ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ପାଇଁ ଗଠିତ ଏକ ସମୁଦାୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଜନୈତିକ ସମୁଦାୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ବଞ୍ଚି ରହିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ହାସଲ କରିବା।
ଜାଁ-ଜାକ୍ ରୁସୋ (Jean-Jacques Rousseau): ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି ଓ ସାଧାରଣ ଇଚ୍ଛାର ତତ୍ତ୍ୱ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ବୈଧ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାକୁ ସାମୂହିକ ସ୍ୱଶାସନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଥିଲେ।
ଜି. ଡବ୍ଲ୍ୟୁ. ଏଫ୍. ହେଗେଲ୍ (G. W. F. Hegel): ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ନୈତିକ ଜୀବନର ବିକାଶ ହୋଇପାରେ।
ଟି. ଏଚ୍. ଗ୍ରୀନ୍ (T. H. Green): ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏପରି ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ନିଜର କ୍ଷମତା ବିକଶିତ କରିବା ଓ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପଭୋଗ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଗୁରୁତ୍ୱ
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆଇନ ଓ ସରକାରୀ ନୀତିର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟାୟନ ପାଇଁ ମାନଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହା ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ, ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।
ସମାଲୋଚନା
- ନ୍ୟାୟ, ସଦ୍ଗୁଣ ଓ ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳର ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକମତ ନାହିଁ।
- ସରକାର ନୈତିକତାର ନାମରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଲାଗୁ କରିପାରେ।
- ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇପାରେ।
- ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳର ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟାକୁ ସରକାର ଗ୍ରହଣ କଲେ ମତଭିନ୍ନତା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତା ଦମନ ହୋଇପାରେ।
ଉଦାହରଣ: ସାର୍ବଜନୀନ ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଭେଦଭାବ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସୁଯୋଗର ସମାନତା ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ ଆଧାରରେ ଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଇପାରେ।
୪. ରାଷ୍ଟ୍ରର ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ତତ୍ତ୍ୱ
ଅର୍ଥ
ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Conflict Approach) ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ୱାର୍ଥ ସଂଘର୍ଷ ଓ କ୍ଷମତା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା ଆଧାରରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଧନ, ଶ୍ରେଣୀ, ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବରେ ଥିବା ଅସମାନତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ରାଷ୍ଟ୍ର କାହାର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସୁରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂଘର୍ଷକୁ କିପରି ପରିଚାଳନା କରେ?
ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଅଧ୍ୟୟନ ପଦ୍ଧତି। ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରୂପ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତା, ଜାତିଗତ ସଂଘର୍ଷ, ଉପନିବେଶୀୟ ଶାସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ ସଂଘର୍ଷର ଅଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
କ. ରାଷ୍ଟ୍ରର ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱ
କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଓ ଫ୍ରେଡ୍ରିକ୍ ଏଙ୍ଗେଲ୍ସଙ୍କ ମତରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସମାଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଘର୍ଷର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସମାଜରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେଣୀ ହେଉଛି:
- ବୁର୍ଜୁଆ ଶ୍ରେଣୀ (Bourgeoisie): ଉତ୍ପାଦନର ଉପକରଣ ଓ ସମ୍ପଦର ମାଲିକାନା କିମ୍ବା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖୁଥିବା ଶ୍ରେଣୀ।
- ସର୍ବହରା ଶ୍ରେଣୀ (Proletariat): ନିଜର ଶ୍ରମ ବିକ୍ରୟ କରି ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଣୀ।
ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅନୁସାରେ, ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସମୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ଥିତିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସରକାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କ ତତ୍କାଳୀନ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ପୂରଣ କରେ। ବରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଠନ ସମଗ୍ର ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ।
ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. ଶ୍ରେଣୀଗତ ପ୍ରକୃତି: ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସାମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିଭାଜନ ଆଧାରରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଏ।
2. ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କର ସୁରକ୍ଷା: ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରଚଳିତ ମାଲିକାନା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି।
3. ଶ୍ରେଣୀଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ: ରାଜନୈତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ରେଣୀର କ୍ଷମତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିପାରନ୍ତି।
4. ଚିନ୍ତାଧାରା: ଶିକ୍ଷା, ଆଇନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଚଳିତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବୈଧ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇପାରେ।
5. ଆପେକ୍ଷିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା: କେତେକ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ଙ୍କ ମତରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କଠାରୁ କିଛି ପରିମାଣରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ଏବଂ ଅଧୀନସ୍ଥ ଶ୍ରେଣୀଙ୍କୁ କିଛି ସୁବିଧା ଦେଇପାରେ।
6. ଐତିହାସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଉତ୍ପାଦନ ପଦ୍ଧତି ଓ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
7. ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷ: ଉତ୍ପାଦନ, ଶ୍ରମ, ସମ୍ପଦ ଓ କ୍ଷମତା ଉପରେ ସଂଘର୍ଷ ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍
- କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଓ ଫ୍ରେଡ୍ରିକ୍ ଏଙ୍ଗେଲ୍ସ: ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନ ଓ ଶ୍ରେଣୀଗତ କ୍ଷମତା ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ କରିଥିଲେ।
- ଭ୍ଲାଦିମିର ଲେନିନ୍: The State and Revolution (୧୯୧୭) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଶ୍ରେଣୀଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଏକ ଉପକରଣ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।
- ଆଣ୍ଟୋନିଓ ଗ୍ରାମ୍ସି: ‘ପ୍ରଭୁତ୍ୱ’ ବା ହେଜେମୋନିର ଧାରଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସକ ଗୋଷ୍ଠୀ କିପରି ବଳ ପ୍ରୟୋଗ ସହିତ ସମ୍ମତି ହାସଲ କରି କ୍ଷମତା ରଖିଥାଏ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।
- ରାଲ୍ଫ ମିଲିବାଣ୍ଡ: ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅଭିଜାତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
- ନିକୋସ୍ ପୌଲାନ୍ତ୍ଜାସ୍: ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କ ଉପକରଣ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶ୍ରେଣୀ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଏକ ଆପେକ୍ଷିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଗଠନ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।
ଖ. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଅଧ୍ୟୟନ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ।
- ନାରୀବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ରାଷ୍ଟ୍ରର ଆଇନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପିତୃତାନ୍ତ୍ରିକ କ୍ଷମତାକୁ କିପରି ସୁଦୃଢ଼ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରନ୍ତି, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
- ଉପନିବେଶୋତ୍ତର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ଉପନିବେଶୀୟ ଶାସନ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସୀମା ଓ କ୍ଷମତା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ତାହା ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
- ଜାତିଗତ ଓ ବର୍ଣ୍ଣଗତ ସଂଘର୍ଷ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ: ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷମତା କିପରି କେତେକ ସମୁଦାୟକୁ ସୁବିଧା ଦେଇପାରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରିପାରେ, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।
ଗୁରୁତ୍ୱ
ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ, ଧନ ଓ କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାର ପୁନରୁତ୍ପାଦନକୁ ବୁଝାଇଥାଏ। ଶ୍ରମିକ ଅଧିକାର, ଜମି, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତି, ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଓ ସମ୍ପଦର ପୁନର୍ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ।
ସମାଲୋଚନା
- କେତେକ ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଜଟିଳ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ କରିଦିଏ।
- ରାଷ୍ଟ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ସମ୍ପଦର ପୁନର୍ବଣ୍ଟନ କରିବା ଓ ଦୁର୍ବଳ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ।
- ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୁଯୋଗ ଦେଇପାରେ।
- ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଆଇନ, ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ନାଗରିକ ସଂଗଠନର ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରଭାବକୁ କମ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେ।
ଉଦାହରଣ: ଶ୍ରମ ଆଇନ, ପ୍ରଗତିଶୀଳ କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ନୀତିକୁ ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସଂଘର୍ଷର ପରିଣାମ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇପାରେ।
୫. ରାଷ୍ଟ୍ରର ବହୁଳବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱ
ଅର୍ଥ
ବହୁଳବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ (Pluralist Approach) ଅନୁସାରେ ସମାଜରେ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ, ସଂଗଠନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟିତ ହୋଇଥାଏ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଶ୍ରେଣୀର ନିୟନ୍ତ୍ରଣାଧୀନ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖେ ନାହିଁ। ବରଂ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ଆଲୋଚନା, ବୁଝାମଣା ଓ ସମନ୍ୱୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, ବ୍ୟବସାୟୀ ସଂଗଠନ, ପେଶାଗତ ସଂଘ, କୃଷକ ସଂଗଠନ, ଧାର୍ମିକ ସଂଗଠନ, ନାଗରିକ ସମାଜ ଓ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ପାରମ୍ପରିକ ବହୁଳବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ପ୍ରାୟତଃ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କିମ୍ବା ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବହୁଳବାଦୀ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ମାନେ ସମସ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀର କ୍ଷମତା ଓ ପ୍ରଭାବ ସମାନ ବୋଲି ଆବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଦାବି କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
1. କ୍ଷମତାର ଏକାଧିକ କେନ୍ଦ୍ର: ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥା ଓ ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟିତ ଥାଏ।
2. ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରତିଯୋଗିତା: ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଆଇନ, ନୀତି ଓ ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
3. ରାଜନୈତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ: ନିର୍ବାଚନ, ସଂଗଠନ, ଅଭିଯାନ, ଦାବିପତ୍ର ଓ ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ନାଗରିକମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
4. ବୁଝାମଣା ଓ ସମନ୍ୱୟ: ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଓ ସମନ୍ୱୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରୀ ନୀତି ଗଠିତ ହୋଇପାରେ।
5. ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ରାଷ୍ଟ୍ର: ରାଷ୍ଟ୍ର ବିରୋଧୀ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।
6. ସଂଗଠନର ସ୍ୱାଧୀନତା: ମତପ୍ରକାଶ, ସଂଗଠନ ଓ ସମାବେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ବହୁଳବାଦୀ ରାଜନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
7. କ୍ଷମତାର ବିକେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ: ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଉପସ୍ଥିତି ଗୋଟିଏ ଗୋଷ୍ଠୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ରୋକିପାରେ।
8. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ: ସଂଗଠିତ ଜନଦାବି ଅନୁଯାୟୀ ସରକାର ନିଜର ନୀତି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ।
ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍
ହାରୋଲ୍ଡ ଜେ. ଲାସ୍କି (Harold J. Laski): ସେ ସାମାଜିକ ସଂଘ ଓ ସଂଗଠନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଜୋର ଦେଇଥିଲେ। ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସମାଜର ଏକମାତ୍ର ବୈଧ କ୍ଷମତାର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଆର୍ଥର୍ ଏଫ୍. ବେଣ୍ଟଲି (Arthur F. Bentley): ତାଙ୍କ The Process of Government (୧୯୦୮) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଆଧାରରେ ରାଜନୀତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ।
ଡେଭିଡ୍ ଟ୍ରୁମାନ୍ (David Truman): ତାଙ୍କ The Governmental Process (୧୯୫୧) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସଂଗଠିତ ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ କିପରି ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ସରକାରୀ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ।
ରବର୍ଟ ଏ. ଡାଲ୍ (Robert A. Dahl): ତାଙ୍କ Who Governs? (୧୯୬୧) ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଆମେରିକାର ନ୍ୟୁ ହେଭେନ୍ ସହରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଗବେଷଣା ବହୁଳବାଦୀ କ୍ଷମତା ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଗୁରୁତ୍ୱ
ବହୁଳବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନାଗରିକ ସମାଜ, ସ୍ୱାର୍ଥଗୋଷ୍ଠୀ, ସାର୍ବଜନୀନ ଆଲୋଚନା ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ଭୂମିକାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ନାଗରିକମାନେ କେବଳ ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱାଧୀନ ସଂଗଠନ ଓ ସାମାଜିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରନ୍ତି।
ସମାଲୋଚନା
- ଧନୀ ବ୍ୟବସାୟୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅଧିକ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ବଳ ଥିବା ସଂଗଠନ ଅସମାନ ଭାବରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରନ୍ତି।
- ଗରିବ, ବଞ୍ଚିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଭାବେ ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ ସରକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣକାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ଦାବି ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ଅସୁବିଧା ଭୋଗିପାରନ୍ତି।
- ରାଷ୍ଟ୍ର ସବୁବେଳେ ନିରପେକ୍ଷ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ନୁହେଁ; ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଅଧିକାରୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାର୍ଥ ରହିପାରେ।
- ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଂଶଗ୍ରହଣର ସୁଯୋଗ ରହିବା ଅର୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କର ସମାନ ପ୍ରଭାବ ରହିବା ନୁହେଁ।
- ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ପ୍ରତିଯୋଗିତାର ଧାରଣାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।
ଉଦାହରଣ: ସରକାର କୃଷକ ସଂଗଠନ, ଶ୍ରମିକ ସଂଘ, ବ୍ୟବସାୟୀ ସଂଗଠନ ଓ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଗୋଷ୍ଠୀ ସହ ଆଲୋଚନା କରି କୌଣସି ନୀତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବହୁଳବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇପାରେ।
୬. ରାଷ୍ଟ୍ରର ଚାରୋଟି ତତ୍ତ୍ୱର ତୁଳନା
| ଆଧାର | ସାମ୍ବିଧାନିକ | ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ | ସଂଘର୍ଷମୂଳକ | ବହୁଳବାଦୀ |
|---|---|---|---|---|
| ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ | ଆଇନଗତ ଗଠନ ଓ କ୍ଷମତାର ସୀମା | ନ୍ୟାୟ, ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳ ଓ ନୈତିକ ବୈଧତା | ଅସମାନତା, ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ସଂଘର୍ଷ | ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତାର ବଣ୍ଟନ |
| ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ | ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷମତା କିପରି ଗଠିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେବ? | ରାଷ୍ଟ୍ର କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କେଉଁଟି ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ? | ରାଷ୍ଟ୍ର କାହାର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସେବା କରେ? | ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ନୀତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି? |
| କ୍ଷମତାର ଧାରଣା | ସମ୍ବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ହେବା ଉଚିତ | ନୈତିକ ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ ହେବା ଉଚିତ | ପ୍ରାୟତଃ ଅସମାନ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରତିଫଳନ | ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟିତ |
| ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକା | ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା | ନ୍ୟାୟ ଓ ମାନବ କଲ୍ୟାଣ | ସାମାଜିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱକୁ ବଜାୟ ରଖିବା କିମ୍ବା ସଂଘର୍ଷର ମଧ୍ୟସ୍ଥତା | ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସମନ୍ୱୟ |
| ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ | ଲକ୍, ମଣ୍ଟେସ୍କିଉ, ଡାଇସି, ମାଡିସନ୍ | ପ୍ଲାଟୋ, ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ୍, ରୁସୋ, ହେଗେଲ୍, ଗ୍ରୀନ୍ | ମାର୍କ୍ସ, ଏଙ୍ଗେଲ୍ସ, ଲେନିନ୍, ଗ୍ରାମ୍ସି, ମିଲିବାଣ୍ଡ, ପୌଲାନ୍ତ୍ଜାସ୍ | ଲାସ୍କି, ବେଣ୍ଟଲି, ଟ୍ରୁମାନ୍, ଡାଲ୍ |
| ପ୍ରମୁଖ ସମାଲୋଚନା | ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା ବାସ୍ତବରେ ଅକାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇପାରେ | ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ବିବାଦୀୟ ହୋଇପାରେ | ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇପାରେ | ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କ ଅସମାନ ପ୍ରଭାବକୁ କମ୍ ଆକଳନ କରିପାରେ |
୭. ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ମୂଲ୍ୟାୟନ
ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ।
ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତାର ଆଇନଗତ ଗଠନ ଓ ସୀମାକୁ ବୁଝାଏ। ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କି ନୁହେଁ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରେ। ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଓ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ବହୁଳବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିଭିନ୍ନ ସଂଗଠିତ ଗୋଷ୍ଠୀ କିପରି ସରକାରୀ ନୀତିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
ତେଣୁ, ରାଷ୍ଟ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ନିୟମ, ନୈତିକ ନୀତି, ସାମାଜିକ ଅସମାନତା ଓ ଗୋଷ୍ଠୀ ରାଜନୀତି—ଏହି ଚାରୋଟି ଦିଗକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
୮. ଉପସଂହାର
ରାଷ୍ଟ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଓ ସମାଜ ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ସାମ୍ବିଧାନିକ ତତ୍ତ୍ୱ ସୀମିତ ସରକାର ଓ ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ; ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ତତ୍ତ୍ୱ ନ୍ୟାୟ ଓ ସାଧାରଣ ମଙ୍ଗଳକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଏ; ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ତତ୍ତ୍ୱ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଓ ଅସମାନତାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରେ; ଏବଂ ବହୁଳବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାବର ବଣ୍ଟନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ।
ଏହି ଚାରୋଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସରକାରୀ ନୀତି, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର-ସମାଜ ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ଉପକରଣ ପ୍ରଦାନ କରେ।
୯. ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ।
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ନୈତିକ ଓ ଆଦର୍ଶଗତ ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
- ରାଷ୍ଟ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
- ବହୁଳବାଦ କ’ଣ?
- ବହୁଳବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଯେକୌଣସି ଦୁଇଜଣ ଚିନ୍ତାବିଦ୍ଙ୍କ ନାମ ଲେଖ।
ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର।
- ବହୁଳବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଆଲୋଚନା କର।
- ରାଷ୍ଟ୍ରର ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଓ ବହୁଳବାଦୀ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କର।
- ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବୁଝିବାରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ, ନୈତିକ, ସଂଘର୍ଷମୂଳକ ଓ ବହୁଳବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ମୂଲ୍ୟାୟନ କର।