3.1 ଉପକ୍ରମ

ଭାରତ ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଜାତିଗତ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିବିଧତାର ଏକ ଦେଶ। ଭାଷା କେବଳ ଯୋଗାଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ; ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ, ଐତିହାସିକ ଚେତନା ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର। 1947 ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।

ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନିଜ ଭାଷା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ସହିତ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଦାବି କରିଥିଲେ। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଜାତୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରତି ସତର୍କ ଥିଲା, କାରଣ ଜାତୀୟ ଏକତା, ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିଭାଜନର ଆଶଙ୍କା ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦାବି ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହିତ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଭାରତର ସଂଘୀୟ ବିକାଶର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହୋଇଥିଲା।

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିପରି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉପାୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମାହିତ କରିପାରିଛି, ତାହାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ।

3.2 ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଅର୍ଥ

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ କହିଲେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ କହୁଥିବା ଭାଷାକୁ ଆଧାର କରି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କିମ୍ବା ପୁନର୍ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ ବୁଝାଏ।

ଭାରତରେ ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ସମାନ ଭାଷା କହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗଠିତ କରିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଭାଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ଉତ୍ତମ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ହୋଇପାରିବ।

ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ସୁରକ୍ଷା।
• ନାଗରିକ ଓ ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଯୋଗାଯୋଗକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ।
• ପ୍ରଶାସନକୁ ଅଧିକ ସୁଗମ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବା।
• ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ରାଜନୈତିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା।
• ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା।
• ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବିଗୁଡ଼ିକର ସମନ୍ୱୟ କରିବା।

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଅର୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଅଲଗା ରାଜ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ନୁହେଁ। ଏଥିରେ ଭାଷା ସହିତ ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା, ଆର୍ଥିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଭୌଗୋଳିକ ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଇଥିଲା।

3.3 ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନର ଦାବି ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ହଠାତ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା। ଏହାର ବିକାଶ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

1. ଜାତୀୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ଭାଷାଗତ ଦାବି

ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ନିଜର ପ୍ରାଦେଶିକ ସଂଗଠନ ଗଠନରେ ଭାଷାଗତ ପରିଚୟର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା। 1920 ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ନିଜର ପ୍ରାଦେଶିକ କମିଟିଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷା ଆଧାରରେ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା। ଏହା ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂଗଠନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ଭାବେ ଭାଷାକୁ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା।

2. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତା

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଜାତୀୟ ନେତୃତ୍ୱ ବିଭାଜନ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା, ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଏକୀକରଣ ଓ ଜାତୀୟ ଏକତା ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଭଳି ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଞ୍ଚଳିକତାକୁ ବଢ଼ାଇ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ ବୋଲି ଆଶଙ୍କା ରହିଥିଲା।

3. ଧର ଆୟୋଗ, 1948

ଭାରତ ସରକାର 1948 ମସିହାରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ ଆୟୋଗ ଗଠନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ଧର ଆୟୋଗ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ ଏସ୍. କେ. ଧର।

ଏହି ଆୟୋଗ ଭାଷା ଆଧାରରେ ପ୍ରଦେଶ ପୁନର୍ଗଠନର ଦାବିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲା। ଏହା କେବଳ ଭାଷା ଅପେକ୍ଷା ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା।

4. ଜେଭିପି କମିଟି, 1948–49

ଜେଭିପି କମିଟିରେ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ, ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ ଓ ପଟ୍ଟାଭି ସୀତାରାମାୟା ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ।

ଏହି କମିଟି ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ଦାବିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ସତର୍କତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲା। ଏହା ତତ୍କାଳ ବ୍ୟାପକ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନକୁ ସମର୍ଥନ କରିନଥିଲା। ତଥାପି ଜନମତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଣଦେଖା କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା।

3.4 1953 ମସିହାରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟର ଗଠନ

ପୃଥକ ତେଲୁଗୁ ଭାଷାଭାଷୀ ରାଜ୍ୟର ଦାବି ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଇତିହାସରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ମୋଡ଼ ଥିଲା।

ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାଡ୍ରାସ ରାଜ୍ୟର ତେଲୁଗୁ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଭାଷାଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଦାବି କରିଥିଲେ।

ପ୍ରମୁଖ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ କର୍ମୀ ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁ 1952 ମସିହାରେ ପୃଥକ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଦାବିରେ ଆମରଣ ଅନଶନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଅନଶନ ପରେ 15 ଡିସେମ୍ବର 1952 ରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପରେ ବ୍ୟାପକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ରାଜନୈତିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।

ଫଳସ୍ୱରୂପ ଭାରତ ସରକାର ପୃଥକ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ। 1 ଅକ୍ଟୋବର 1953 ରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣୁଲ ଏହାର ରାଜଧାନୀ ହୋଇଥିଲା।

Potti Sreeramulu’s Fast-Unto-Death: How It Became a Compass for the Formation of Linguistic States? | Ritam Digital

HT This Day: October 2, 1953 — New era for Andhras begins | India News

Kurnool – The Nehru Archive

6

ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟର ଗଠନ ଏକ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ଥିଲା, କାରଣ ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଜନଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାଷାଗତ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିପାରେ।

3.5 ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆୟୋଗ, 1953

ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଦାବି ତୀବ୍ର ହୋଇଥିଲା।

1953 ମସିହାର ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଭାରତ ସରକାର ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଫଜଲ ଅଲ୍ଲୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆୟୋଗ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ଏହାର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ କେ. ଏମ୍. ପାଣିକ୍କର ଓ ଏଚ୍. ଏନ୍. କୁଞ୍ଜରୁ।

ଏହି ଆୟୋଗର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଭାରତର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ରାଜନୈତିକ ସୀମା ପାଇଁ ଏକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଢାଞ୍ଚା ପ୍ରସ୍ତାବ କରିବା।

ଆୟୋଗ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚାର କରିଥିଲା:

1. ଜାତୀୟ ଏକତା ଓ ସୁରକ୍ଷା।
2. ଭାଷାଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମାନତା।
3. ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଓ ଦକ୍ଷତା।
4. ଆର୍ଥିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ।
5. ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ ଓ ଜନକଲ୍ୟାଣ।
6. ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଅଖଣ୍ଡତା ରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା।

ଏହି ଆୟୋଗ 1955 ମସିହାରେ ନିଜର ରିପୋର୍ଟ ଦାଖଲ କରିଥିଲା। ଏହା ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନରେ ଭାଷାକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲା।

3.6 ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, 1956

ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆୟୋଗର ସୁପାରିଶ ଆଧାରରେ ଭାରତର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ରାଜନୈତିକ ସୀମାରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଥିଲା।

ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, 1956 1 ନଭେମ୍ବର 1956 ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷାଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଆଧାରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା। ଏହା ସହିତ ସପ୍ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ, 1956 ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବର୍ଗୀକରଣରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିଲା।

1956 ମସିହାର ପୁନର୍ଗଠନ ପରେ ଭାରତରେ 14ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ 6ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

Statehood Demand

drishtiias.com

ଏହି ପୁନର୍ଗଠନର ପ୍ରମୁଖ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ତ୍ରାଭାଙ୍କୋର-କୋଚିନ୍, ମାଲାବାର ଜିଲ୍ଲା ଓ କାସରଗୋଡ଼ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶାଇ କେରଳ ଗଠନ।
• ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟ ସହିତ ପୂର୍ବତନ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ରାଜ୍ୟର ତେଲେଙ୍ଗାନା ଅଞ୍ଚଳକୁ ମିଶାଇ ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ।
• କନ୍ନଡ଼ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ପୁନର୍ଗଠନ ମାଧ୍ୟମରେ ମହୀଶୂର ରାଜ୍ୟ ଗଠନ, ଯାହାର ନାମ 1973 ମସିହାରେ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ହୋଇଥିଲା।
• ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟର ପୁନର୍ଗଠନ; 1960 ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ଗଠନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଦ୍ୱିଭାଷୀ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ରହିଥିଲା।
• ଭାଷାଗତ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ପୁନର୍ଗଠନ।

1956 ମସିହାର ଏହି ପୁନର୍ଗଠନ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିକାଶରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା।

3.7 1956 ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ

1956 ପରେ ମଧ୍ୟ ଭାଷାଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାରି ରହିଥିଲା।

1. ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟର ଗଠନ, 1960

ଦ୍ୱିଭାଷୀ ବମ୍ବେ ରାଜ୍ୟରେ ମରାଠୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଓ ଗୁଜରାଟୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳ ପାଇଁ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟର ଦାବି ତୀବ୍ର ହୋଇଥିଲା। ଫଳସ୍ୱରୂପ ବମ୍ବେ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ, 1960 ଅନୁଯାୟୀ 1 ମେ 1960 ରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

2. ପଞ୍ଜାବର ପୁନର୍ଗଠନ, 1966

ପଞ୍ଜାବୀ ସୁବା ଆନ୍ଦୋଳନ ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାଭାଷୀ ରାଜ୍ୟର ଦାବି କରିଥିଲା। 1966 ମସିହାର ପଞ୍ଜାବ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ହରିୟାଣା ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର ପୁନର୍ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ଚଣ୍ଡୀଗଡ଼ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣାର ମିଳିତ ରାଜଧାନୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।

3. ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ପୁନର୍ଗଠନ

ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ, ଜାତିଗତ ଓ ଭାଷାଗତ ଆକାଂକ୍ଷା ରାଜ୍ୟ ଗଠନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ନାଗାଲାଣ୍ଡ 1963 ମସିହାରେ, ମେଘାଳୟ 1972 ମସିହାରେ ଏବଂ ମିଜୋରାମ ଓ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ 1987 ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ନଥିଲା; ଏଥିରେ ଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜଡ଼ିତ ଥିଲା।

4. 2000 ମସିହାରେ ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ

2000 ମସିହାରେ ଛତିଶଗଡ଼, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଓ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ମୂଳରେ ଭାଷା ଅପେକ୍ଷା ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟ, ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା, ଜନଜାତି ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସମତୁଲ ବିକାଶର ଦାବି ରହିଥିଲା।

5. ତେଲେଙ୍ଗାନାର ଗଠନ, 2014

2 ଜୁନ୍ 2014 ରେ ତେଲେଙ୍ଗାନା ଏକ ପୃଥକ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆନ୍ଦୋଳନର ପରିଣାମ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ବିକାଶ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଭାରତରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟ କେବଳ ଭାଷାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏଥିରେ ପ୍ରଶାସନିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଆର୍ଥିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ରହିଛି।

3.8 ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟରେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଭୂମିକା

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସମାହିତ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲା।

1. ଭାଷାଗତ ପରିଚୟର ସ୍ୱୀକୃତି

ଏହା ଭାଷାକୁ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା। ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିଥିଲା।

2. ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା, ପ୍ରଶାସନ, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂସ୍ଥାରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ବିକାଶ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ତେଲୁଗୁ, କନ୍ନଡ଼, ମାଲାୟାଲମ୍, ମରାଠୀ ଓ ଗୁଜରାଟୀ ଭାଷାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ସ୍ଥିତି ଅଧିକ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇଥିଲା।

3. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ

ଲୋକମାନେ ନିଜ ପରିଚିତ ଭାଷାରେ ପରିଚାଳିତ ରାଜନୈତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିପାରିଥିଲେ। ଏହା ନାଗରିକ ଓ ପ୍ରଶାସନ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗକୁ ଉନ୍ନତ କରିଥିଲା।

4. ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗାଯୋଗର କେତେକ ବାଧାକୁ ହ୍ରାସ କରିଥିଲା। ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ବ୍ୟବହାରକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାରିକ କରିଥିଲା।

5. ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସନ୍ତୋଷ ହ୍ରାସ

ବୈଧ ଭାଷାଗତ ଦାବିଗୁଡ଼ିକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉପାୟରେ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରାଜନୈତିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଓ ଅସନ୍ତୋଷର ସମ୍ଭାବନାକୁ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିଥିଲା।

6. ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ସୁଦୃଢ଼ୀକରଣ

ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନମନୀୟତାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା। ଏହା ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ଭାରତୀୟ ସଂଘର ଏକତା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସୀମାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇପାରେ।

7. ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ

ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଭାଷାଗତ ବିବିଧତା ଜାତୀୟ ଏକତା ସହିତ ସହାବସ୍ଥାନ କରିପାରେ।

3.9 ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ଆହ୍ୱାନ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମନ୍ୱୟରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିପାରିନଥିଲା।

1. ନୂତନ ଆଞ୍ଚଳିକ ଦାବିର ଉଦୟ

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ, ଉପ-ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ୱାୟତ୍ତତା ଓ ପୃଥକ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦାବି ଜାରି ରହିଥିଲା। ତେଲେଙ୍ଗାନା, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ ଓ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଏହାର ଉଦାହରଣ।

2. ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଭାଷାଗତ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭାଷାଭାଷୀ ଜନସଂଖ୍ୟା ଥିବା ରାଜ୍ୟ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ୟ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ ରହିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷାଗତ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିଲା।

3. ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ସୀମା ବିବାଦ

ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ସମସ୍ତ ସୀମା ବିବାଦର ସମାଧାନ କରିପାରିନଥିଲା। କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମା ବିବାଦ ଜାରି ରହିଛି।

4. ଆର୍ଥିକ ଓ ବିକାଶଗତ ଅସମାନତା

କେବଳ ଭାଷାଗତ ସମାନତା ଆର୍ଥିକ ବିକାଶର ସମାନତା ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା ରାଜନୈତିକ ଦାବି ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

5. ଆଞ୍ଚଳିକତା ଓ ଭାଷାଗତ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା

କେତେକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ପରିଚୟର ପ୍ରଚାର ଭାଷାଗତ ଏକଚ୍ଛତ୍ରବାଦର ରୂପ ନେଇଥିଲା। ଏହା ଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ଏବଂ ପ୍ରବାସୀ ଓ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

6. ପ୍ରଶାସନିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସମସ୍ୟା

ନୂତନ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ପରେ ରାଜଧାନୀ, ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ, ଜଳସମ୍ପଦ, ସରକାରୀ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଆର୍ଥିକ ଦାୟିତ୍ୱ ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇପାରେ।

7. ଭାଷା ଓ ରାଜନୈତିକ ସୀମାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଳ ନଥିବା

ଅନେକ ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ସମସ୍ତ ପରିଚୟଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସମସ୍ୟାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ନୁହେଁ।

3.10 ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ବିକାଶରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା ଯେ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବ କି ନାହିଁ।

ଭାରତର ଅଭିଜ୍ଞତା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଭାଷାଗତ ପରିଚୟକୁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣତଃ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ସମାହିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିଥିଲା।

ଭାଷାଗତ ବିବିଧତାକୁ ବିପଦ ଭାବେ ନଦେଖି ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ବୈଧ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲା। ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ଯେ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ ପାଇଁ ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ହଟାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

ତଥାପି ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣ କେବଳ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଗଠନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସମାନତା, ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ସମତୁଲ ବିକାଶ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍ଥା ଓ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ବିବିଧତାକୁ ସମାହିତ କରି ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଜାତୀୟ ଏକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ଅବଦାନ ଦେଇଥିଲା।

3.11 ଉପସଂହାର

ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସଂଘବାଦର ବିକାଶରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା। ଭାଷାଭାଷୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପରିଚୟ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସୁରକ୍ଷା, ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ଓ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କିତ ଦାବି ପ୍ରତି ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଥିଲା।

1953 ମସିହାରେ ଆନ୍ଧ୍ର ରାଜ୍ୟର ଗଠନ ଏବଂ 1956 ମସିହାର ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଉପାୟରେ ଆଞ୍ଚଳିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁନର୍ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସଂଘୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନମନୀୟତାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା।

ଯଦିଓ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନ ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅସମାନତା, ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ଓ ଆନ୍ତଃରାଜ୍ୟ ବିବାଦର ସମାଧାନ କରିପାରିନଥିଲା, ତଥାପି ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂଘବାଦର ଏକ ମୌଳିକ ନୀତିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା—ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିଚୟକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ଜାତୀୟ ଏକତା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖାଯାଇପାରେ।

ତେଣୁ ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ପୁନର୍ଗଠନକୁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ସୀମାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମନ୍ୱୟ, ସଂଘୀୟ ପୁନଃସମନ୍ୱୟ ଓ ଜାତୀୟ ଏକୀକରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।